Тулуза: Францияның төртінші ірі қаласы және ғарыш өнеркәсібінің орталығы

Тулуза, Франция: Халық саны, географиясы, әкілшілік орталығы және Еуропаның ғарыш өнеркәсібінің ірі орталығы. Airbus, CNES және НАТО ғарыш орталықтары.

20 мин оқу

100%

Дереккөз: Toulouse — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Франциядағы префектура және коммуна Тулуза (/t//uː/'/l//uː//z/ tooLOOZ, tuluz;) Франциядағы Жоғарғы Гаронна департаменті мен Окситанияның ірі аймағының префектурасы болып табылады. Қала Гаронна өзенінің жағасында, Жерорта теңізінен, Атлант мұхитынан және Парижден орналасқан. Ол Париж, Марсель және Лионнан кейін Францияның төртінші ірі қаласы, муниципалдық шекараларында 504 078 тұрғыны бар (2021); оның қалалық аймағында 1,5 миллион тұрғыны бар (2021). Тулуза – Еуропаның ғарыш-авиация өнеркәсібінің орталығы, онда Airbus, SPOT спутниктік жүйесі, ATR және Aerospace Valley компанияларының бас кеңселері орналасқан. Онда Еуропадағы ең ірі ұлттық ғарыш орталығы – CNES-тің Тулуза ғарыш орталығы (CST) және әскери жағынан жаңадан құрылған НАТО ғарыш орталығы, Франция ғарыш командованиесі мен ғарыш академиясы орналасқан. Safran, Thales Alenia Space, Airbus Defence and Space және Liebherr Aerospace компаниялары да Тулузада маңызды өкілдікке ие. Тулуза–Благняк және париждік әуежайлар арасындағы әуе маршруты Франциядағы ең қызықты маршрут болып табылады, ол 2019 жылы 3,2 миллион жолаушыны тасымалдады. L'Express және Challenges рейтингтеріне сәйкес, Тулуза – Францияның ең динамикалық қаласы. Римдіктер негізін қалаған қала 5 ғасырда Визиготтар Корольдігінің астанасы болды және Кейінгі Орта ғасырлар мен жаңа заманда Лангедок провинциясының астанасы болды (провинциялар Франция революциясы кезінде таратылды), осылайша Окситанияның (Оңтүстік Франция) мәдени аймағының ресми емес астанасы атанды. Қазір ол Франциядағы екінші ірі әкімшілік аймақ – Окситанияның астанасы. Тулуза университеті – Еуропадағы ең көне университеттердің бірі (1229 жылы құрылған). Тулуза сонымен қатар, әсіресе ғарыш-авиациялық инженерия саласындағы беделді жоғары білім беру мектептеріне ие. Университетпен бірге олар Тулузаны Франциядағы төртінші ірі студенттік қалаға айналдырды, онда шамамен 140 000 студент оқиды. Тулузада ЮНЕСКО-ның үш Дүниежүзілік мұра орындары бар: Canal du Midi (1996 жылы тағайындалған және басқа қалалармен бөліскен) және Сан-Сернин базиликасы, Еуропадағы ең үлкен сақталған романдық ғимарат, 1998 жылы бұрынғы аурухана Hôtel Dieu Saint Jacques-пен бірге Сантьяго-де-Компостела қасиетті саяхатының маңыздылығына байланысты тағайындалды. Қаланың қызғылт терракота кірпіштерінен тұрған ерекше сәулеті Тулузаға «La Ville rose» («Қызғылт қала») деген лақап атын сыйлады.

Prefecture and commune in France

Toulouse (/t//uː/'/l//uː//z/ tooLOOZ, tuluz; ) is the prefecture of the French department of Haute Garonne and of the larger region of Occitania. The city is on the banks of the River Garonne, from the Mediterranean Sea, from the Atlantic Ocean and from Paris. It is the fourth largest city in France after Paris, Marseille and Lyon, with 504,078 inhabitants within its municipal boundaries (2021); its metropolitan area has a population of 1.5 million inhabitants (2021). Toulouse is the centre of the European aerospace industry, with the headquarters of Airbus, the SPOT satellite system, ATR and the Aerospace Valley. It hosts the CNES's Toulouse Space Centre (CST) which is the largest national space centre in Europe, but also, on the military side, the newly created NATO space centre of excellence and the French Space Command and Space Academy. Safran, Thales Alenia Space, Airbus Defence and Space and Liebherr Aerospace also have a significant presence in Toulouse. The air route between Toulouse–Blagnac and the Parisian airports is the busiest in France, transporting 3.2 million passengers in 2019. According to the rankings of L'Express and Challenges, Toulouse is the most dynamic French city. Founded by the Romans, the city was the capital of the Visigothic Kingdom in the 5th century and the capital of the province of Languedoc in the Late Middle Ages and early modern period (provinces were abolished during the French Revolution), making it the unofficial capital of the cultural region of Occitania (Southern France). It is now the capital of the administrative region of Occitania, the second largest region in Metropolitan France. The University of Toulouse is one of the oldest in Europe (founded in 1229). Toulouse is also the home of prestigious higher education schools, notably in the field of aerospace engineering. Together with the university, they have turned Toulouse into the fourth largest student city in France, with a university population of nearly 140,000 students. Toulouse counts three UNESCO World Heritage Sites: the Canal du Midi (designated in 1996 and shared with other cities), and the Basilica of St. Sernin, the largest remaining Romanesque building in Europe, designated in 1998 along with the former hospital Hôtel Dieu Saint Jacques because of their significance to the Santiago de Compostela pilgrimage route. The city's unique architecture made of pinkish terracotta bricks has earned Toulouse the nickname La Ville rose ("The Pink city").

География

Тулуза Францияның оңтүстігінде, Жоғарғы Гаронна департаментінің солтүстігінде, Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты арасындағы байланыс жолында орналасқан. Қала Пиреней тауларынан және Андорра мен Испаниямен шекарадан шамамен 100 км қашықтықта жатыр.

Гидрографиялық

Қала арқылы Бриен каналы, Миди каналы, Гаронна каналы, сондай-ақ Гаронна, Туш және Херс-Морт өзендері ағып өтеді.

Климат

Тулуза төрт маусымдық ылғалды субтропиктік климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Cfa). Жаз айларындағы тым көп жауын-шашын қаланың Жерорта теңізі климат аймағына жатуына кедерес жасайды.

Ерте тарих

Гаронна аңғары кем дегенде темір дәуірінен бастап Пиреней, Жерорта теңізі және Атлантика арасындағы сауданың орталық нүктесі болды. Қаланың тарихи атауы, Толоса (грек тілінде Τολῶσσα, ал оның тұрғындары – Толосаты, б.з.д. 2 ғасырында алғаш рет жазылған), мағынасы немесе шығу тегі белгісіз, мүмкін Аквитания немесе Иберия тілдерінен шыққан, бірақ оны галлдық Волка Тектосагтарының атына немесе ирланд тіліндегі tulach немесе уэльс тіліндегі twlch (кішкентай төбе) деген сөздердің түбірімен де байланыстырған.

Гаронна өзенінің жағалауында римдіктер қайта құрған Тулуза

Толоса б.з.д. 2-ғасырында тарихи кезеңге енді, сол кезде ол римдік әскери бекінісіне айналды. Галлияны жаулап алғаннан кейін, ол Gallia Narbonensis-те римдік қала ретінде дамыды. Император Августтың тұсында және Pax Romana арқасында римдіктер қаланы бұрынғы орнынан, төбелердегі қамалдан, Гаронна өзенінің жағасына, сауда үшін ыңғайлырақ жерге бірнеше шақырымға көшірді. 1-ғасырдың екінші жартысында император Домициан Тулузаны Паллас Афина қадағалауына алып, ерекше атақ берді, сондықтан латын ақындары Марциал, Аусоний және Сидоний Аполлинарис қаланы Палладиа Толоса (Палладиан Тулуза) деп атады. Бұл термин Ренессанс дәуірінде де қолданылып келді және қазірге дейін қала өнер мен әдебиетке қолайлы орын ретінде таныстырылады.

Франктар билігі кезінде

721 жылы Аквитания герцогы Одо Тулуза шайқасында мұсылман әскерін жеңді. Көптеген араб тарихшылары Одоның жеңісін христиандық Еуропаға мұсылмандықтардың басып кіруіне тосқан нағыз кедергі деп санайды, ал келесі жылдардағы шабуылдар жай ғана шабуылдар болды, олардың бағындыру ниеті болған жоқ (соның ішінде Шарль Мартельдің Тур шайқасындағы (Потье шайқасы деп те аталады) жеңісімен аяқталған шабуыл да). 1096 жылы Тулуза графы Раймон IV Папа II Урбанның шақыруымен Бірінші крест жорығына қосылу үшін әскерімен бірге аттанды, ол осы жорықтың негізгі басшыларының бірі болды. Оның жауынгерлері мен ақсүйектерінің осы жорыққа қатысуы, 12 ғасырдың басында Раймон IV-тің алыс Триполи графтығын құруымен күшейді, бұл қаланың әскери күшін әлсіретті, сондай-ақ графтардың оған басып тартуын азайтты. Аквитания герцогы Вильгельм IX қаланың иелігіне талас айтты, өйткені оның пікірінше, ол әйелі Филиппаға (бұрынғы Тулуза графының қызы, ал Раймон IV оның әкесі ғана) мұрагерлік етуі керек еді. 50 жылдан астам уақыт өткен соң, оның немересі Элеонора Аквитанская да мұраны алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1335 жылы Тулузада 35 000-40 000 тұрғын болды. 1348 жылғы қара өлім және одан кейінгі жүз жылдық соғыс келесі ғасырға дейін созылған ауыр дағдарысқа әкелді. Осы ауыр жағдайларда қала жүз жылдық соғыстың ең қиын жылдарында Францияның оңтүстігіндегі француз қорғанысының маңызды бекінісі болды, өйткені Аквитаниядан келген ағылшын әскерлері Монтобанды басып алды және оңтүстік Францияны жаулау үшін тек Тулуза ғана кедергі болып қалды. Қалаға және әсіресе айналасындағы аймаққа төнген әскери қауіп оның дамуына кедергі келтірді, патшалық билікпен байланысты нығайтуға қарамастан. 1443 жылы король Карл VII Парижден кейін Францияның екінші Парламентін құрды. Әкімшілік және сот орталығы ретіндегі орнын нығайта отырып, қала Англиямен Бордо шарабын, сондай-ақ астық пен мата саудасына қатысып, байыды. Кірпіштен жасалған көк түсті бояушық – пастелдің өндірісі мен экспорттауы табыс көзіне айналды. Тулуза бірнеше рет өртке ұшырады, бірақ 1463 жылы Тулузадағы Ұлы өрт болды, ол қаланы он бес күн бойы шарпыды. Осы оқиғадан кейін король Людовик XIII қалаға 100 жылға салықтан босатылғандық берді. Капитулдар ғимараттарды салуда ағаш немесе саздан гөрі кірпішті пайдалануға басымдық беретін қаулылар қабылдады. Көптеген француз қалаларынан айырмашылығы, 19 ғасырда Тулузада нақты өнеркәсіптік революция болған жоқ. Ең маңызды өндіріс орындары әскери қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін ұнтақ фабрикасы және темекі фабрикасы болды. 1856 жылы теміржол Тулузаға келді және қала жаңартылды: қамалдардың орнына үлкен бульварлар салынды, ал Эльзас-Лотарингия және Метц көшелері сияқты кең даңғылдар тарихи орталықты ашты. 1875 жылы Гаронна өзенінің тасқыны 1000-нан астам үйді қиратты және 200 адамның өмірін алды. Сонымен қатар, Тулузадағы барлық көпірлер, Пон-Нёфтан басқасы, қирады.

In 721, Duke Odo of Aquitaine defeated an invading Umayyad Muslim army at the Battle of Toulouse. Many Arab chroniclers consider that Odo's victory was the real stop to Muslim expansion into Christian Europe, incursions of the following years being simple raids without real will of conquest (including the one that ended with Charles Martel's victory at the Battle of Tours, also called the Battle of Poitiers). In 1096, Raymond IV, Count of Toulouse, left with his army at the call of the Pope Urban II to join the First Crusade, of which he was one of the main leaders. This exodus of its warriors and nobles, reinforced by the creation of the faraway County of Tripoli by Raymond IV at the beginning of the 12th century, weakened the city militarily as well as the ascendancy that its counts had over it. The Duke William IX of Aquitaine challenged the possession of the city on the grounds that it should have been inherited by his wife Philippa (daughter of the previous count of Toulouse, whereas Raymond IV was only his brother). More than 50 years later his granddaughter Eleanor of Aquitaine still claimed the inheritance in vain. In 1335, Toulouse had between 35,000 and 40,000 inhabitants. The Black Death in 1348, then the Hundred Years' War caused a major crisis that lasted until the following century. In these hardships, the city was the key stronghold of the French defence in the south of France during the worst years of the Hundred Years' War, when the English troops from Aquitaine had taken Montauban and only Toulouse remained as an obstacle to their conquest of southern France. This military threat to the city and especially to the surrounding countryside was not conducive to its development, despite the strengthening of ties with the royalty that it entailed. In 1443 King Charles VII established the second parliament of France after that of Paris. Reinforcing its place as an administrative and judicial center, the city grew richer, participating in the trade of Bordeaux wine with England, as well as cereals and textiles. A major source of income was the production and export of pastel, a blue dye made from woad
Toulouse suffered several fires, but it was in 1463 that the Great Fire of Toulouse broke out, ravaging the city for fifteen days. After this dramatic event, King Louis XIII exempted the city from taxes for 100 years. The capitouls issued municipal decrees favouring the use of brick in buildings, rather than excessively flammable wood or cob. Unlike most large French cities, there was no real industrial revolution in 19th century Toulouse. The most important industries were the gunpowder factory, to meet military needs, and the tobacco factory. In 1856 the railway arrived in Toulouse and the city was modernised: the ramparts were replaced by large boulevards, and major avenues such as the rue d'Alsace Lorraine and the rue de Metz opened up the historic centre. In 1875, a flood of the Garonne devastated more than 1,000 houses and killed 200 people. It also destroyed all the bridges in Toulouse, except the Pont Neuf.

20 және 21 ғасырлар

Бірінші дүниежүзілік соғыс Тулузаға (географиялық тұрғыдан жау шабуылынан қорғалған) химиялық өнеркәсіптерді, сондай-ақ авиациялық шеберханаларды (Латекоэр, Девойтен) әкелді, олар қаланың авиациялық құрылыс дәстүрін қалады және соғыстан кейін әйгілі «Аэропосталь» компаниясын құрды. 1920-1930 жылдары Тулуза халқының өсуіне өз елдерінің фашистік режимдерінен қашып келген итальяндықтар мен испандықтардың келуі ықпал етті. Ал 1960 жылдардың басында Алжирден келген француз азаматтары қала тұрғындарының санын арттырды. 2016 жылы аумақтық реформа Тулузаны Франциядағы екінші ірі аймақ – Окситанияның аймақтық префектурасы етіп белгіледі, бұл Францияның ең маңызды провинциялық астаналарының бірі ретіндегі тарихына сай келеді. Осылайша, 2009 және 2020 жылдар аралығында қала аумағындағы халық санының өсу қарқыны жылына +1,36% құрады, бұл 500 000 тұрғынынан асатын француз қалалары арасында Монпелье мен Бордодан кейін үшінші орында. Бұл көрсеткіш 1990 және 2009 жылдар аралығында тіркелген өсім қарқынынан сәл төмен болды. Тулуза – Париж, Марсель және Лионнан кейін Францияның төртінші ең көп халқы бар қаласы және Париж, Лион, Марсель және Лилльден кейін бесінші ең көп халқы бар метрополиялық аймақ. Дамып келе жатқан аэроғарыш және жоғары технологиялық өнеркәсіптердің арқасында Тулуза метрополиялық аймағының халқы 1990 және 2020 жылдар аралығында 57,3% өсті (2020 жылғы шекаралары бойынша), яғни осы 30 жыл ішінде орташа есеппен жылына +1,52% өсімді көрсетті. Бұл көрсеткіш 1990 және 2020 жылдар аралығында метрополиялық Франция үшін 15,3% (жылына +0,48%) өсімге қарағанда жоғары. Бұл 500 000 тұрғынынан асатын француз метрополиялық аймақтары арасында екінші ең жоғары халық санының өсуі болды (1990 және 2019 жылдар аралығында Монпелье метрополиялық аймағы ғана Тулузадан көп өсті). 2020 жылдың қаңтарында Тулуза метрополиялық аймағының халқы 1 470 899 адамды құрады, бұл Франциядағы ең көп халқы бар бесінші метрополиялық аймақ. Ол Париж, Лион, Марсель және Лилльден кейін, бірақ Бордодан алда тұр, Тулуза метрополиялық аймағы 1990 жылдары Бордодан халық саны бойынша озып кеткен. Жергілікті еврей қауымдастығының бағалауынша, Тулузада шамамен 2500 еврей отбасы тұрады. Мұсылман қауымдастығының бағалауынша, қалада 35 мың мұсылман бар.

World War I brought to Toulouse (geographically sheltered from enemy attacks) chemical industries as well as aviation workshops (Latécoère, Dewoitine), which launched the city's aeronautical construction tradition and gave birth after the war to the famous Aéropostale, a pioneering airmail company based in Toulouse and whose epics were popularised by the novels of writers such as Joseph Kessel and Antoine de Saint Exupéry (himself an Aéropostale pilot). In the 1920s and 1930s the rise of the Toulouse population was increased by the arrival of Italians and Spaniards fleeing the fascist regimes of their country. Then, in the early 1960s, French repatriates from Algeria swelled the city's population. In 2016, a territorial reform made Toulouse the regional prefecture of Occitanie, the second largest region in metropolitan France, giving it a role commensurate with its past as a provincial capital among the most important in France. Thus, the metropolitan area registered a population growth rate of +1.36% per year between 2009 and 2020, the third highest growth rate of any French metropolitan area larger than 500,000 inhabitants in France, after Montpellier and Bordeaux, although it was slightly lower than the growth rate registered between the 1990 and 2009 censuses. Toulouse is the fourth most populated city in France, after Paris, Marseille and Lyon, and the fifth most populated metropolitan area after Paris, Lyon, Marseille, and Lille. Fueled by booming aerospace and high tech industries, the Toulouse metropolitan area's population grew by 57.3% between the 1990 and 2020 censuses (within its 2020 borders), which means +1.52% per year on average during those 30 years, compared with a growth of 15.3% for metropolitan France between 1990 and 2020, i. e. +0.48% per year. This was the second highest population growth of any French metropolitan area larger than 500,000 inhabitants (only the Montpellier metropolitan area grew more than Toulouse between 1990 and 2019). The Toulouse metropolitan area reached 1,470,899 inhabitants in January 2020, and stood as the 5th most populated metropolitan area in France, behind the metropolitan areas of Paris, Lyon, Marseille, and Lille, but ahead of the metropolitan area of Bordeaux, which the Toulouse metropolitan area passed in population in the 1990s. A local Jewish group estimates there are about 2,500 Jewish families in Toulouse. A Muslim association has estimated there are some 35,000 Muslims in town.

Тулуза метрополисі

Тулуза агломерациясы қауымдастығы (Communité d'agglomération du Grand Toulouse) 2001 жылы Тулуза қаласы мен оның жақын маңдағы тәуелсіз қалашықтары арасындағы көлік, инфрақұрылым және экономикалық саясатты үйлестіруді жақсарту мақсатында құрылды. Ол 1992 жылы құрылған, қазіргі кеңестен кем өкілеттіктерге ие болған бұрынғы округтің орнын басты. Оған Тулуза қаласы және 24 тәуелсіз коммуна кіреді, олардың ауданы 5 км², жалпы халқы 583 229 адамды құрайды (1999 жылғы санақ бойынша), олардың 67%-ы Тулуза қаласында тұрады. 2004 жылғы ақпан айындағы бағалау бойынша, Үлкен Тулуза агломерациясының халқы 651 209 адамды құрады, олардың 65,5%-ы Тулуза қаласында тұрады. Жергілікті саяси даулардың салдарынан, агломерация қауымдастығы метрополиялық аймақтың халқының 61%-ын ғана қамтиды, ал қалған тәуелсіз қалашықтар қосылудан бас тартты. 2009 жылдан бастап агломерация қауымдастығы қалалық қауымдастыққа (француз тілінде: communauté urbaine) айналды. 2015 жылы ол мегаполиске айналды, құрамында 37 коммуна бар, 2020 жылғы санақ бойынша 806 503 тұрғыны бар.

Жергілікті саясат

Тулузаның маңызды саяси тұлғаларының бірі – 1983 және 2001 жылдар аралығында Тулуза қаласының мэрі болған, центристтік UDF мүшесі Доминик Бодис еді. Ливан соғысын жариялаған журналист ретінде танымал болған 36 жастағы Доминик Бодис 1983 жылы әкесі Пьер Бодистің орнына Тулуза қаласының мэрі болды. (Пьер Бодис 1971 жылдан 1983 жылға дейін қала мэрі болды.) Бодис Тулузаның халықаралық беделін арттыруға тырысты (мысалы, Airbus кәсіпорындары), сондай-ақ қаланың мәдени мұрасын жаңғыртуға күш салды. Лангедоктың туы және Тулуза графтарының символы болған Окситан кресі, француз монархиясының лилия гүлін бейнелейтін дәстүрлі Тулуза гербінің орнына қаланың жаңа туы ретінде таңдалды. Шетелдік экспатрианттарды тарту және қаланың тарихын көрсету мақсатында көптеген мәдени орындар құрылды. Мысалы, Тулуза графтары тұсында салынған ескерткіштер қалпына келтірілді, қаланың симфониялық концерт залы (Halle aux Grains) жаңартылды, қалалық театр салынды, Заманауи өнер мұражайы ашылды, Бемберг қоры (Ренессанстан 20 ғасырға дейінгі еуропалық суреттер мен қола бұйымдар) құрылды, үлкен эстрадалық концерт алаңы (Парижден басқа Франциядағы ең ірісі – Zénith) салынды, ғарыш мұражайы және Cité de l'Espace білім беру паркі ашылды, және тағы да басқалар. Қаланың өсуімен күресу үшін ірі тұрғын үй және көлік жобалары іске қосылды. А желісі 1993 жылы, ал В желісі 2007 жылы ашылды. Тулуза қаласының орталық бөлігінде жер асты автотұрақтарын салу Жасыл партия тарапынан қатаң сынға алынды. 2000 жылы Доминик Бодис өте жоғары халықтық қолдауға ие болды – 85%. Ол 2001 жылы төртінші (6 жылдық) мерзімге кандидат болмайтынын мәлімдеді. Ол үш мерзіммен француз революциясынан бері Тулузаның ең ұзақ қызмет еткен мэрі болғанын түсіндірді; ол қала үшін жаңарудың қажет екенін және мерзімдер саны шектелуі керек деп ойлады. Ол өзінің орнын басуы үшін сол кездегі UDF мэрі Филипп Дуст Блазиді қолдады. Бодис кейіннен Париждегі CSA (Conseil supérieur de l'audiovisuel) президенті болып тағайындалды, бұл американдық FCC-нің француздық аналогы. Филипп Дуст Блази 2001 жылғы сайлауда шамалы дауыспен жеңіске жетті, онда солшылдар ондаған жылдардағы ең жақсы нәтижелерін көрсетті. Дуст Блазиге қайта жанданған саяси оппозициямен, сондай-ақ 2001 жылдың соңында АЗФ зауытында болған ауыр жарылыспен күресуге тура келді. 2004 жылдың наурыз айында ол ұлттық үкіметке кірді және Тулузаны қалалық кеңес сайлаған мэр Жан-Люк Муденктің қолына тапсырды. 2008 жылдың наурыз айында Муденц Социалистік партияның үміткері Пьер Коэннен жеңілді. 2014 жылғы келесі сайлауда Муденц Коэнды жеңіп, 52% -дан астам дауыспен қайтадан лауазымға келді, және ол 2020 жылы да шамамен бірдей нәтижемен қайта сайланды.

One of the major political figures in Toulouse was Dominique Baudis, the mayor of Toulouse between 1983 and 2001, member of the centrist UDF. First known as a journalist known for his coverage of the war in Lebanon, 36 year old Dominique Baudis succeeded his father Pierre Baudis in 1983 as mayor of Toulouse. (Pierre Baudis was mayor from 1971 to 1983.) Baudis tried to strengthen the international role of Toulouse (such as its Airbus operations), as well as revive the cultural heritage of the city. The Occitan cross, flag of Languedoc and symbol of the counts of Toulouse, was chosen as the new flag of the city, instead of the traditional coat of arms of Toulouse (which included the fleur de lis of the French monarchy). Many cultural institutions were created, in order to attract foreign expatriates and emphasise the city's past. For example, monuments dating from the time of the counts of Toulouse were restored, the city's symphonic concert hall (Halle aux Grains) was refurbished, a city theater was built, a Museum of Modern Art was founded, the Bemberg Foundation (European paintings and bronzes from the Renaissance to the 20th century) was established, a huge pop music concert venue (Zénith, the largest in France outside Paris) was built, the space museum and educational park Cité de l'Espace was founded, etc. To deal with growth, major housing and transportation projects were launched. Line A of the underground was opened in 1993, and line B opened in 2007. The creation of a system of underground car parking structures in Toulouse city centre was sharply criticised by the Green Party. In 2000, Dominique Baudis was at the zenith of his popularity, with approval rates of 85%. He announced that he would not run for a fourth (6 year) term in 2001. He explained that with 3 terms he was already the longest serving mayor of Toulouse since the French Revolution; he felt that change would be good for the city, and that the number of terms should be limited. He endorsed Philippe Douste Blazy, then UDF mayor of Lourdes as his successor. Baudis has since been appointed president of the CSA (Conseil supérieur de l'audiovisuel) in Paris, the French equivalent of the American FCC. Philippe Douste Blazy narrowly won in the 2001 elections, which saw the left making its best showing in decades. Douste Blazy had to deal with a reinvigorated political opposition, as well as with the dramatic explosion of the AZF plant in late 2001. In March 2004, he entered the national government, and left Toulouse in the hands of his second in command Jean Luc Moudenc, elected mayor by the municipal council. In March 2008, Moudenc was defeated by the Socialist Party's candidate Pierre Cohen. At the next elections in 2014 Moudenc defeated Cohen in a rematch to re take the job with more than 52% of the votes, and he was re elected with almost the same score in 2020.

Қала әкімдері

Мэр Әкімдік мерзімінің басталуы Әкімдік мерзімінің аяқталуы Партиясы
Raymond Badiou1944 жылдың қыркүйегі1958 жылдың қыркүйегіSFIO
G. Carrère1958 жылдың қыркүйегі1958 жылдың 16 қазаныSFIO
Louis Bazerque1958 жылдың 16 қазаны1971 жылғы1971 жылғы
Pierre Baudis1971 жылдың наурызы1983 жылдың наурызыUDF
Dominique Baudis1983 жылдың наурызы2001 жылдың 23 қаңтарыUDF
Guy Hersant2001 жылдың 23 қаңтары2001 жылдың 23 наурызыUDF
Philippe Douste Blazy2001 жылдың 23 наурызы2004 жылдың 30 сәуіріUMP
Françoise de Veyrinas2004 жылдың 30 сәуірі2004 жылдың 6 мамырыUMP
Jean Luc Moudenc2004 жылдың 6 мамыры2008 жылдың 17 наурызыUMP
Pierre Cohen2008 жылдың 17 наурызы2014 жылдың 4 сәуіріPS
Jean Luc Moudenc2014 жылдың 4 сәуіріҚазіргі уақыттаUMP

Көрікті жерлер мен сәулет

"Өнер және тарих қаласы" атағын алған Тулуза қаласы зор романдық және готикалық шіркеулерден бастап, Капитолий сияқты неоклассикалық фасадарларға және Ренессанс дәуірінің мәртебелі сарайларына дейін өте бай сәулеттік мұраға ие. Бұл ежелгі мұра көбінесе қаланың ішкі бульварының 220 гектарлық аймағында (Франциядағы ең үлкен қорғалатын қалалық аймақтардың бірі) шоғырланған. Тарихи орталықтағы ғимараттардың дені аймақтың дәстүрлі құрылыс материалы – "foraine" кірпішінен тұрғызылған, осы кірпіш қалаға "қызғылт қала" (Ville rose) деген атты сыйлаған. Орта ғасырлардағы римдік кірпіштің жалғасы болған "foraine" кірпішінің ірі өлшемдері, тегіс беті және қызғылт сарыдан қызылға дейінгі түс гаммасы бар. Ақ тас та аз мөлшерде қолданылған. Тулузаның жанында тас карьерлері болмағандықтан, ол Пиреней тауларынан Гаронна өзені арқылы тасымалданды. Ұзақ жылдар бойы сирек кездесетін және сол себепті қымбат болғандықтан, Тулузада ол сәндік материал саналды. Дегенмен, ол Тулуза сәулетіне ерекше бір белгі – қызыл-ақ түсті үйлесімділікті (полихромия) сыйлады.

Роман сәулеті (11-12-ғасырлар)

Тулузаның романдық сәулеті көбінесе Сент-Сернин базиликасының ықпалында, ол сол кезде Еуропадағы ең маңызды шіркеулердің бірі болған және романдық сипатын дерлік толығымен сақтап қалған бақытты нысан.

Сен-Сернин базиликасы

Сент-Жеймс жолының ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұрасының бір бөлігі – Сент-Сернин базиликасы, өзі де маңызды қажырлық орын болған. Бұл Еуропадағы сақталған ең ірі екі романдық шіркеудің бірі. Екі жүзден астам қасиетті реліквилерге (соның ішінде шіркеуге атын берген әулие Сатурниннің реліквилеріне) ие, олардың көпшілігі Шарльмен қазіргі шіркеуге дейінгі қасиетті орынға сыйланған. Сент-Сернин, Римдегі әулие Петрден кейін ең көп реліквилері бар шіркеу. Бастапқыда алып реликвар ретінде жоспарланған шіркеу, негізінен 11-шы ғасырдың соңы мен 12-шы ғасырдың басында қажылардың көпшілігін қабылдау үшін салынды. Оның екі жақты науқасханалары және апсидені айнала қоршаған амбулаториясы оны үлкен қажырлық шіркеуінің үлгісіне айналдырады, онда қажылар шіркеудің айналамын аралап, трансепт пен хордың сәулелі капеллаларында медитация мен дұғаға тоқтауға мүмкіндік алады. Шіркеу сонымен қатар романдық мүсіндерінің жоғары сапасымен ерекшеленеді, оның ішінде көптеген капительдер және Миежвиль қақпасының сюжеттік тимпаны – осындай алғашқы туындылардың бірі.

Қайта өрлеу дәуірінің сәулет өнері (16-шы ғ. - 17-ші ғ. басында)

XVI ғасырда Тулуза Франциядағы Ренессанс дәуірімен бірге алтын ғасырды бастан өткерді. Пастель саудасы (көк бояу) қалаға халықаралық деңгейдегі саудагерлерді әкелді, ал Тулуза Парламенті қаланы Францияның оңтүстігінің көп бөлігінің сот орталығына айналдырды. Осы бай элиталар Серлио, Альберти немесе Витрувий сияқты сәулет трактаттарынан, сондай-ақ Луара аймағы мен Иль-де-Франс аймағындағы патшалық сарайлардан шабыттанған керемет архитектуралық ескерткіштер салдырды.

18 ғасырдағы сәулет

XVIII ғасырда Тулуза Парламентінен және бидай мен жүгері саудасынан көрінетін. Бұл сауданы бұрынғы ғасырдың соңында салынған Canal du Midi арнасы одан әрі дамытты. Архитектуралық жетістіктерінің ішінде ең маңыздылары – Гароннаның жағалауларын салу және архитектор Гийом Каммас жобалаған Капитолийдің жаңа фасады (1750-1760 жылдар). XVIII ғасырдың соңғы үштен бірінде Париж үлгісінің күшейіп бара жатқан ықпалынан қызыл кірпіштен салынған үйлер енді сәнге енбеді: қалалық ғимараттардың фасады тасқа ұқсату үшін ақ түспен жабылатын болды. Сондықтан қазір ақ бояудың көп бөлігі алынғанмен, кірпіштен жасалған, тасқа ұқсас ою-өрнектермен терең ойылған қабырғаларды көруге болады.

19 ғасырдағы сәулет

Тулузаның 19 ғасырдағы сәулеті үш кезеңге бөлінеді, олар кейде біртіндеп үйлесіп кетті. Ғасырдың бірінші жартысында архитектор Жак Паскаль Виребенттің ықпалымен негізгі архитектуралық тұтас алаңдар салынды: Капитолий алаңы және Вильсон алаңы (салынғанда Вильнёв алаңы деп аталған), олардың біртекті сәулеті Париждегі Риволи көшесінен шабыт алды. 1830 жылдан бастап Огюст Виребент және оның бауырлары (Жак Паскальдың ұлдары) төмен бағалы қалыпталған әшекейлер шығаратын фабрика ашты, ол үлкен сәттілікке ие болды және Тулузаның қасбеттерін көптеген терракоталық безендірулермен көркейтті, бұл олардың әкесінің аскетикалық сәулетінен мүлдем өзгеше болды. Содан кейін, 19 ғасырдың соңғы үштен бірінде қала орталығында үлкен Хаусман стиліндегі проспектілер ашылды, мысалы, орталық Эльзас-Лотаринг көшесі, Париж тасын имитациялап сары кірпіштен салынған.

20 және 21 ғасырлар сәулет өнері

XIX ғасырдың ортасынан бастап Тулузаға темір жол келгені таспен жабдықтауды жеңілдетіп, құрылысқа арзан материал ұсынды. Сәулетшілер тас құрылысының мәртебесімен байланысты ескі, дәстүрлі Тулуза үлгілерін пайдалануға құштар болды, тіпті бұл үлгілердің бұрынғыдай экономикалық мағынасы болмаса да. Осылайша, XX ғасырдың басында қаланың негізгі теміржол вокзалы толығымен ақ тастан салынды. Кейін бетон дәстүрлі материалдардың орнын басты, бірақ кірпіш пен тас әлі де қаптама ретінде қолданылды. Бұған департаменттік кеңес ғимаратын салған Роберт Вентури мен Денис Скотт Браун, немесе Тулуза экономика мектебінің ғимаратын салған Шелли Макнамара мен Ивонн Фаррелл сияқты танымал сәулетшілердің соңғы жұмыстары дәлел.

Гаронна жағалауы, Мид каналы, саябақтар

Гаронна өзенінің жағалауы қаланың әдемі панорамасын ұсынады. 18 ғасырдағы қызыл кірпіштен тұрғызылған жағалаулық бөгеттер өзенді қоршап, оны құлпытас су тасқынынан сақтайды. Понт-Нёф көпірінің құрылысына шамамен бір ғасыр уақыт кетті, себебі жоба өте амбициозды болды (1545-1632). Бұл өз заманы үшін өте прогрессивті көпір болды, оның палубасындағы үйлер алынып, су ағынын тарату үшін төмендетілген аркалар, тіреулердегі тесіктер және су жинағыштар сияқты технологиялар қолданылды. Осының арқасында Тулузадағы өткендегі қаһарлы су тасқындарына төтеп берген жалғыз көпір осы болды. Өзеннің төменгі ағысында Базакл – Гаронна өзенінен өтетін броды бар. 12 ғасырда Базакл диірмен компаниясы алғашқы тіркелген еуропалық акционерлік қоғам атанды. Өзеннің сол жағалауында, тарихи тұрғыдан су тасқынына жиі ұшырайтын аймақта, 12 ғасырға дейін тамыры жеткен екі бұрынғы аурухана орналасқан: Hôtel Dieu Saint Jacques және Hôpital de La Grave. Өзеннің енінің арқасында оба ауруына шалдыққандар мен басқа да науқастар қаладан оқшауланды. 17 ғасырдың соңында салынған Canal du Midi қала орталығын айналып өтеді және содан бері Тулузаны Жерорта теңізімен байланыстырып келеді. Оның 240 шақырымы 1996 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Jardin des Plantes, Grand Rond және Jardin Royal бірнеше кварталды алып жатқан, бірімен-бірі жалғасқан саябақтар кешенін құрайды. Олардың құрамында Табиғат тарихы мұражайы, кафелер, балаларға арналған ойын алаңдары және ботаникалық бақ (18-19 ғасырлар) бар. Prairie des Filtres, Raymond VI бағы және Жапон бағы – Тулуза орталығымен шектесетін тағы бірнеше әдемі саябақтар.

Экономика

2003 жылдан бері Тулуза жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің ең жылдам өсетін француз қаласы болып табылады, бұл көрсеткіш жоғары технологиялық өнеркәсіптердің дамуымен байланысты. Тулуза экономикасы үш негізгі тіректе тұр: ірі өнеркәсіптік компаниялар, ғылыми-зерттеу зертханалары және студенттер, инженерлер мен ғалымдардың көптеген өкілдері. Шындығында, Тулуза Францияның екінші ірі ғылыми-зерттеу және білім беру орталығына ие, онда білім берудің жоғары сапасы, үздік инженерлік мектептер және әлемдік көшбасшылар қолдауымен қуатты өнеркәсіптер бар, мысалы, Airbus және Thales Alenia сияқты аэрокосмикалық және ғарыш салаларындағы компаниялар. Бұл экожүйе жасанды интеллект, IoT (Интернет заттар), робототехника, авиация, кіріктірілген жүйелер, биотехнология, денсаулық сақтау және т.б. салалардағы инновацияларды дамытуға көмектеседі. Тулузаны Еуропаның әуе-ғарыш өнеркәсібінің "астанасы" деп атауға болады: ол Airbus штаб-пәтерін және Airbus A320, A330 және A350 ұшақтарын құрастыру желілерін қамтиды. А380 ұшағы да осы жерде өндірілді (соңғысы 2021 жылы аяқталды), сондай-ақ Concorde үстінкү дыбыс жылдамдығымен ұшатын ұшағы да. Тулуза ATR бас кеңсесіне, сондай-ақ Liebherr Aerospace және Groupe Latécoère компанияларының екі бас кеңсесінің біріне де орналасқан. Ал ғарыш өнеркәсібіне келер болсақ, 12 000 жұмыс орны, 400 компания және Еуропалық жұмыс күшінің 25% осы қалада шоғырланған, Тулуза – Еуропаның басты орталығы болып табылады.

Білім

Тулуза Франциядағы Париж, Лион және Лилльден кейін 103 000 студентімен төртінші ірі студенттік қала. (2012 жылғы деректер бойынша).

Пойыз

Аймақтық және ұлттық қатынастармен негізгі теміржол станциясы – Тулуза Матабиау станциясы. Сонымен қатар, қалада бірнеше кіші станциялар бар: Тулуза Сент-Ань, Галлени Канцеропол, Тулуза Сент-Сиприан Арен, Ле TOEC, Ларденн, Сент-Мартин-ду-Тош, Лес-Рамассиер, Монтодран және Лакуртенсур. Лаланд-Л’Эглиз және Рут-де-Лонагет станциялары 2016 жылға дейін қызмет көрсетті.

Метро

Барлық қалалық автобус, метро және трамвай қызметтерін Tisséo басқарады. 145 желіден тұратын кең автобус жүйесімен қатар, Тулуза метрополитені VAL (Véhicule Automatique Léger) жүйесінен тұрады – жүргішсіз (автоматты) резеңке дөңгелекті пойыздардан құралған метро.

A желісі солтүстік-шығыстағы Balma Gramont станциясынан оңтүстік-батыстағы Basso Cambo станциясына дейін созылады. 2007 жылдың маусым айында ашылған B желісі солтүстіктен оңтүстікке қарай 20 станцияны қамтиды және Жан-Жорес станциясында A желісімен қиылысады. C желісі 2028 жылы ашылуы жоспарланған, 27 км-ге созылып, 21 станциядан тұрады. Ол B желісімен 2 станцияда (La Vache және François Verdier), ал A желісімен Matabiau Gares (орталық теміржол вокзалы) станциясында қиылысады.

A желісі аяқталғаннан бері C желісінің бұрынғысынан бар екендігін атап өткен жөн. Бұл VAL емес, SNCF басқаратын қалалық теміржол желісі. Ол Арен станциясында A желісімен байланысады. Тулуза қаласында орналасқан тағы екі станция да C желісімен қызмет көрсетеді. Бұрын "Gare des Capelles" деп аталған Lardenne станциясы 2003 жылдың қыркүйегінде C желісі ашылғанда атын өзгертті. Le TOEC станциясы 2003 жылдың 1 қыркүйегінде C желісі құрылғанда ашылды, бұл Тулуза қаласында және жақын батыс қалашықтарында қалалық пойыз қызметін ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Сол сияқты, D желісі Тулуза Матабиау станциясынан оңтүстікке қарай Муретке дейін созылады.

Кабельді көлік

2022 жылдың 13 мамырынан бастап Тулуза қаласында Téléo деп аталатын жаңа қоғамдық көлік түрі пайда болды. Бұл – Пауль Сабатье университетін Рангуэль ауруханасымен және Онкополмен (ірі қатерлі ісіктерді зерттеу орталығы) байланыстыратын канат жолы. Ол Гаронна өзені мен Пеш-Давид төбесінің үстінен өтуге мүмкіндік береді және 3 шақырымдық ұзындығымен Франциядағы ең ұзын қалалық канат жолы болып табылады. Бұл, қала орталығына емес, Тулузаның оңтүстігін айналатын қоғамдық көлік жүйесінің бірінші буыны ретінде ұсынылады.

Велосипед

2007 жылы VélôToulouse деп аталатын қалалық велосипед жалға беру жүйесі енгізілді, онда велосипедтерді күнделікті, апталық, айлық немесе жылдық абонемент арқылы автоматтандырылған станциялардан алуға болады.

Құбыр

Canal du Midi Тулуза қаласынан басталып, Сет қаласына дейін созылады.

Тулузаның қоғамдық көлік статистикасы

Тулузада жұмыс күндері қоғамдық көлікпен жолға жұмсалатын орташа уақыт 44 минутты құрайды. Қоғамдық көлікпен жүретіндердің 9,1%-ы күн сайын 2 сағаттан аса уақыт жол жүреді. Адамдар қоғамдық көлік аялдамасында немесе станциясында күтетін орташа уақыт 9 минутты құрайды, ал жолаушылардың 10,4%-ы күн сайын орташа есеппен 20 минуттан астам күтеді. Адамдар әдетте қоғамдық көлікпен бір жолға жүрген орташа қашықтық , ал 8%-ы бір бағытта одан да ұзақ саяхаттайды.

Байланыс

Тулуза қаласында FM және теледидар таратуға қолданылатын торлы конструкциялы Бонхур радио мұнарасы орналасқан. 2001 жылы қала және қала маңында Infrastructure Métropolitaine de Télécommunications деп аталған оптикалық талшықты (симметриялық 360 Гбит/с) желі орнатылды.

Мәдениет

Капитолий театры опера және балеттің үйі болып табылады; осы жерде 1736 жылдан бері театр бар. Мишель Плассонмен ұзақ жылдар бойы байланысты болған Orchestre National du Capitole, Гран залында өнер көрсетеді. 2023 жылдың 31 қазанында Тулуза ЮНЕСКО-ның Музыка қаласы деп жарияланды. 19 ғасырдағы су мұнарасы Ле-Шато-д'Эу, тулузалық француз фотографы Жан Диуззайд тарапынан 1974 жылы галереяға айналдырылды және қазір әлемдегі фотографияға арналған ең көне қоғамдық орындардың бірі болып табылады. Тулузаның өнер мұражайларына Musée des Augustins, Musée des Abattoirs, Musée Georges Labit және Hôtel d'Assézat ішіндегі Fondation Bemberg кіреді. Musée Saint Raymond антик заманға, ал Muséum de Toulouse табиғат тарихына арналған. Тулуза – Францияның оңтүстігіндегі окситан тілінде сөйлейтін аймақтар үшін Француз академиясымен теңдес Académie des Jeux Floraux академиясының орналасқан жері, бұл Тулузаны окситан мәдениетінің ресми емес астанасы етеді. Тулузаның дәстүрлі кресті (Прованстан шыққан, Прованс кресі деп те аталады), Тулуза графтығының символы және орта ғасырларда Окситанияның барлық аймақтарында кеңінен таралған, қаланың және жаңадан құрылған Midi Pyrénées аймағының символы, сондай-ақ танымал окситан символы болып табылады. Қаланың гастрономиялық ерекшеліктеріне Saucisse de Toulouse (сосисканың бір түрі), Toulousain cassoulet (бұршақ пен шошқа етінен жасалған дәмді тағам) және garbure (құс еті қосылған капуста сорпасы) жатады. Сонымен қатар, "фойе грас" – семірітілген қаздың немесе үйрекдің бауыры – Midi Pyrénées аймағында жиі дайындалатын деликатес.

Спорт

Топ 14 лигасының "Тулузен" клубы Еуропадағы ең табысты регби клубтарының бірі болып табылады, ол бес рет Еуропа чемпионы және жиырма екі рет Франция чемпионы атанды. "Тулуз Олимпик" қаланың атынан регби лигасынан өнер табады. Клуб 2016 жылдан бері британдық регби лигасы жүйесінде ойнап келеді. Олар 2022 жылы жоғары лигада, ал 2023 жылы екінші лигада ойнады, құлдыраудан кейін. Клуб Францияда тарихи табыстарға қол жеткізіп, алты рет Франция чемпионы атанды. Қалада сонымен қатар "Тулуз FC" кәсіби футбол командасы бар, ол Францияның жоғары деңгейдегі футбол лигасы – Лига 1-де ойнайды және 2023 жылғы финалда жеңіске жетіп, Франция кубогының қазіргі иегері. Клуб 1998 жылғы ФИФА әлем чемпионаты мен 2007 жылғы Регби әлем чемпионатының өткізілген орны болған "Муниципаль стадионында" ойнайды, сондай-ақ маңызды клубтық регби ойындары мен бірнеше Регби лигасының әлем чемпионаттарын қабылдады. Тулуза 1999 жылғы Евробаскетке де төңкерілді.