Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эстон жазушысы
Estonian writer
Яан Крос (19 ақпан 1920 – 27 желтоқсан 2007) – эстон жазушысы. Ол 1995 жылы Италияда өткен Халықаралық Нонино сыйлығының лауреаты атанды.
Jaan Kross (19 February 1920 – 27 December 2007) was an Estonian writer. He won the 1995 International Nonino Prize in Italy.
Ерте өмір
Таллинде, Эстонияда, білікті металл жұмысшысының ұлы болып туған Яан Кросс Якоб Вестхолм гимназиясында оқыды, Тарту университетінде білім алды (1938–1945) және заң факультетін бітірді. Ол 1946 жылға дейін онда лекция оқыды, ал 1998 жылы қайтадан Либералды өнер профессоры болды. 1940 жылы, Кросс 20 жасқа толғанда, Кеңес Одағы үш Балтық елдерін – Эстонияны, Латвияны және Литваны басып алып, олардың үкіметтерінің көпшілігін тұтқындап, жазалады. 1941 жылы нацистік Германия елге шабуыл жасап, билікке келді. Кросс 1944 жылы Германияның Эстонияны оккупациялау кезінде (1941–1944) алты айға тұтқындалды, оны «ұлтшылдық» қылығына күдікпен қарады, яғни Эстонияның тәуелсіздігін жақтады. Содан кейін, 1946 жылдың 5 қаңтарында, Эстония Кеңес Одағының қайта басып алуынан кейін, оны кеңес оккупациялық билігі тұтқындады, қысқа уақыт жергілікті НКВД штабының жертөлесінде ұстады, содан кейін Таллинде түрмеге қамады, және 1947 жылдың қазан айында Ресейдегі Воркута қаласындағы Гулаг лагеріне депортациялады. Ол Солтүстік Ресейдің осы бөлігінде барлығы сегіз жыл өткізді, оның алты жылы Интадағы Минлаг еңбек лагерінде шахтада жұмыс істеді, содан кейін жеңіл жұмыстармен айналысты, ал екі жылы депортацияланған адам ретінде, бірақ еңбек лагерінде емес, өмір сүрді. 1954 жылы Эстонияға оралғаннан кейін ол кәсіби жазушы болды, себебі Эстонияның тәуелсіздік кезінде алған заң білімі енді ешқандай маңызға ие болмады, өйткені кеңестік заң үстемдік танытты. Бастапқыда Кросс өлеңдер жазды, тарихи тұлғалар туралы жазу арқылы қазіргі заманғы құбылыстарға ишарат жасады. Бірақ ол тез арада проза жазуға көшті, бұл жанр оның негізгі жанрына айналды.
Born in Tallinn, Estonia, son of a skilled metal worker, Jaan Kross studied at Jakob Westholm Gymnasium, and attended the University of Tartu (1938–1945) and graduated from its School of Law. He taught there as a lecturer until 1946, and again as Professor of Artes Liberales in 1998. In 1940, when Kross was 20, the Soviet Union invaded and occupied the three Baltic countries: Estonia, Latvia and Lithuania; imprisoned and executed most of their governments. In 1941, Nazi Germany invaded and took over the country. Kross was first arrested by the Germans for six months in 1944 during the German occupation of Estonia (1941–1944), suspected of what was termed "nationalism", i. e., promoting Estonian independence. Then, on 5 January 1946, when Estonia had been reconquered by the Soviet Union, he was arrested by the Soviet occupation authorities who kept him a short while in the cellar of the local NKVD headquarters, then kept him in prison in Tallinn, finally in October 1947, deporting him to a Gulag camp in Vorkuta, Russia. He spent a total of eight years in this part of North Russia, six working in the mines at the Minlag labour camp in Inta, then doing easier jobs, plus two years still living as a deportee, but not in a labour camp. Upon his return to Estonia in 1954 he became a professional writer, not least because his law studies during Estonian independence were now of no value whatsoever, as Soviet law held sway. At first, Kross wrote poetry, alluding to a number of contemporary phenomena under the guise of writing about historical figures. But he soon moved to writing prose, a genre that was to become his principal one.
Таным мен аударма
Крос – эстондық ең көп аударылған және ұлттық және халықаралық деңгейде танымал жазушы болды. Ол 1985 жылы Эстон КСР-інің халық жазушысы құрметті атағын және 1977 жылы Эстон КСР-інің Мемлекеттік сыйлығын алды. Ол сондай-ақ бірнеше құрметті докторлық дәрежесіне ие болды және халықаралық марапаттар алды, соның ішінде Эстонияның ең жоғары ордені және Германияның ең жоғары ордендерінің бірі. 1999 жылы Балтық Ассамблеясының әдебиет сыйлығымен марапатталды. 1990 жылы Крос Халықаралық Рақымшылық ұйымының «Алтын жалын» сыйлығын жеңіп алды. 1995 жылы Италияда Халықаралық Нонино сыйлығына ие болды. 1990-жылдардың басында ол бірнеше рет Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынылған. Кросстың эстондық жетекші автор ретіндегі мәртебесі мен танымал болуына байланысты оның шығармалары көптеген тілдерге аударылды, бірақ ең көп фин, швед, орыс, неміс және латыш тілдеріне аударылды. Бұл географиялық жақындықтан және ортақ тарихтан туындайды (мысалы, Эстония 17 ғасырда Швецияның колониясы болды, ал неміс тілі жүздеген жылдар бойы эстон қоғамының жоғарғы топтарының тілі болды). 2015 жылға дейін Кросстың бес кітабы АҚШ пен Ұлыбританиядағы баспа үйлерде ағылшын тіліне аударылып жарық көргенін төмендегі тізім көрсетіп тұр. Бірақ бірнеше қысқа романдар, новеллалар мен әңгімелер Кеңес үкіметі кезінде (1944–1991) ағылшын тіліне аударылып, КСРО-да басылды. Аудармалардың көп бөлігі эстон тіліндегі түпнұсқадан жасалған. Кейде аудармалар кеңестік кезеңде алдымен орыс тіліне, содан кейін орыс тілінен ағылшын тіліне жасалды, көбінесе орыс немесе эстон тілінде еркін сөйлейтін аудармашылардың қатысуымен. Бүгінде Кросстың шығармалары ағылшын тіліне тікелей эстон тілінен немесе фин тілінен аударылады. Жаан Кросстың ағылшын тілінен басқа тілдерге аударылған шығармаларының толық тізімін ELIC веб-сайтынан табуға болады. Крос отбасының достары неміс тілінде ана тілі ретінде сөйлегендіктен, ол неміс тілін ерте жасынан білген, ал анасы да оны жақсы меңгерген. Бірақ орыс тілін ол ГУЛАГ-та мәжбүрлі еңбекші ретінде жұмыс істеген кезде үйренген. Ол сонымен қатар швед тілін біраз білген және Кристиан Стиннің (эстондық романшы Карл Ристикивидің псевдонимі) бір детективтік романын швед тілінен аударған. Ол сондай-ақ Пьер Жан де Беранже, Оноре де Бальзак және Поль Элуардтың шығармаларын француз тілінен, Бертольт Брехт пен Рольф Хоххутты неміс тілінен, Иван Гончаров пен Давид Самойловты орыс тілінен, ал «Алиса Ажарлы елде», «Макбет» және «Отелло» шығармаларын ағылшын тілінен аударған.
Kross was by far the most translated and nationally and internationally best known Estonian writer. He received the honorary title of People's Writer of the Estonian SSR (1985) and the State Prize of the Estonian SSR (1977). He also held several honorary doctorates and international decorations, including the highest Estonian order and one of the highest German orders. In 1999 he was awarded the Baltic Assembly Prize for Literature. In 1990 Kross won the Amnesty International Golden Flame Prize. He won the 1995 International Nonino Prize in Italy. He was reportedly nominated several times for the Nobel Prize in Literature during the early 1990s. Because of Kross' status and visibility as a leading Estonian author, his works have been translated into many languages, but mostly into Finnish, Swedish, Russian, German, and Latvian. This is on account of geographical proximity but also a common history (for example, Estonia was a Swedish colony in the 17th century and German was the language of the upper échelons of Estonian society for hundreds of years). As can be seen from the list below by the year 2015 five books of Kross' works have been published in English translation with publishing houses in the United States and UK. But a number of shorter novels, novellas, and short stories were published during Soviet rule (i. e. 1944–1991) in English translation and published in the Soviet Union. Translations have mostly been from the Estonian original. Sometimes translations were however done, during Soviet times by first being translated into Russian and then from Russian into English, not infrequently by native speakers of Russian or Estonian. Nowadays, Kross' works are translated into English either directly from the Estonian, or via the Finnish version. A reasonably complete list of translations of works by Jaan Kross into languages other than English can be found on the ELIC website. Kross knew the German language from quite an early age as friends of the family spoke it as their mother tongue, and Kross' mother had a good command of it. His Russian, however, was mainly learnt while working as a slave labourer in the Gulag. But he also had some knowledge of Swedish and translated one crime novel by Christian Steen (pseudonym of the exile Estonian novelist Karl Ristikivi) from that Swedish. He also translated works by Pierre Jean de Béranger, Honoré de Balzac, and Paul Éluard from French, Bertolt Brecht and Rolf Hochhuth from German, Ivan Goncharov and David Samoilov from Russian, and Alice in Wonderland, Macbeth and Othello from English.
Мазмұны мен стилі
Кросстың романдары мен повестери көбінесе тарихи болып табылады; тіпті, ол тарихи роман жанрын жаңартумен жиі марапатталады. Оның көптеген туындылары Эстонияда өтеді және көбінесе эстондықтар мен балтық немістері мен орыстардың қарым-қатынасын көрсетеді. Кросстың эстондықтардың балтық немістеріне қарсы күресінің тарихи суреттемесі, көбінесе, кеңестік оккупацияға қарсы қазіргі күрестің метафорасы болып табылады. Дегенмен, Кросстың халықаралық (және Эстония тәуелсіздігін қайта алғаннан кейін де) танылуы оның романдары тек осы мәселелерді ғана қамтымайтынын, керісінше, ұжымдық жекелік, адалдық және жатақтық туралы сұрақтарды көтеретінін көрсетеді. Жалпы, "Царьдің ақылсыз адамы" Кросстың ең жақсы романы саналады; ол сонымен қатар ең көп аударылған туынды. "Профессор Мартенстің кетуі" де жақсы аударылған, өйткені оның тақырыбы (академиялық, сараптамалық және ұлттық адалдық) академиялық ортада өте танымал және маңызды "профессорлық роман". 1950 жылдардың ортасында жазылған "Қазбалар" романы Сталиннің өлімінен кейінгі еріген кезеңді, сондай-ақ Орта ғасырларда Эстонияның Дания тарапынан басылып алынуын көрсетеді. Тарихи роман аясында Кросстың романдары екі түрге бөлінеді: шынайы тарихи және автобиографиялық элементтері бар заманауи повестьтер. Тізімде, тарихи, көбінесе өткен ғасырларда орын алатын, 16 ғасырдағы "Үш оба арасында" тетралогиясы, 18 ғасырдағы (тақырыбы екіұшты) "Раквере романы / Романс", 19 ғасырдағы "Царьдің ақылсыз адамы", 19-шы және 20-шы ғасырлардың тоғысындағы профессор Мартенстің кетуі және 1918 жылға жуық "Қашқындар / Жасырыну" кіреді. Жартылай автобиографиялық романдарға Кросстың мектептегі сыныптастарының тағдыры туралы романы, яғни "Викман ұлдары" (Викман оның альма-матер Вестхолм гимназиясының аты, екі атау да шведтік текті), университеттегі достары туралы ұқсас роман, "Месмер шеңбері / сақинасы"; "Қазбалар" романы, онда Кросстың өзінің бейнесі Питер Мирк және оның археология, конформизм, қарсылық, келісім және алаяқтыққа толы шытырман оқиғаларын Сибір еңбек лагерьлерінен және жер аударылудан оралғаннан кейін сипаттайды. Ағылшын тілінде жарық көрген роман "Ауада серуендеу" деп аталады, ал оның көптеген повестери осы жанрға жатады. Кросстың романдарының стильдік лейтмотиві – ішкі монологты қолдану, әдетте, кейіпкер қиын мәселені шешуге тырысқанда. Оқырман "Царьдің ақылсыз адамы" романындағы Тимофей фон Боктан бастап, Кросстың екі бейнесі Жаак Сиркель мен Питер Миркке дейінгі жартылай автобиографиялық романдардағы әрбір басты кейіпкер немесе баяндаушы осы амалға жүгінетінін байқайды. Әсіресе, ағылшын тілінде "Желге қарсы желкендеу" (2012) деп жарық көрген романның басты кейіпкері, сәтсіз телескоп ойлап тапқан Бернхард Шмидт. Кросстың романдарының тағы бір ортақ белгісі – әр түрлі тарихи дәуірлер мен қазіргі заманды салыстыру, кейде ашық, бірақ көбінесе жасырын. Кросстың жазу өмірінің көп бөлігі кеңестік шындықтан тұрды, оның ішінде цензура, шетелге еркін саяхаттауға мүмкіндіксіздік, тұтыну тауарларының жетіспеушілігі, КГБ мен құпия хабар берушілердің үнемі бақылауы және т.б. Крос әрқашан кеңес билігінің қабылдай алатын шектерінде қалып, өте шебер болды. Крос сонымен қатар, бірдей немесе ұқсас есімдері бар адамдардың жеке тұлғаларымен ойнауды ұнататын. Бұл "Профессор Мартенстің кетуі" романында орын алады, онда бірнеше онжылдықтар аралығында өмір сүрген екі түрлі Мартенс фигуралары талқыланады, сондай-ақ "Желге қарсы желкендеу" романында, онда бір арман көру сахнасында басты кейіпкер Бернхард Шмидт Шмидт есімді басқа бірнеше адаммен кездеседі. Крос 70-тің соңында Тарту университетінде бірқатар лекциялар оқыды, онда өзінің романдарының кейбір аспектілерін, әсіресе, романның кілттік өлшемін түсіндірді, өйткені оның кейіпкерлерінің көпшілігі шынайы өмірдегі адамдарға негізделген, шынайы тарихи романдар мен жартылай автобиографиялық романдарда. Бұл лекциялар 2003 жылы жарық көрген "Omaeluloolisus ja alltekst" (Автобиографиялық және субтекст) атты кітапқа жинақталған. Өмірінің соңғы жиырма жылында Жан Крос уақытының бір бөлігін естеліктерін жазумен өткізді (атауы "Қымбат сапарластар", бұл атаудың аудармасы "сапарластар" сөзінің теріс мағынасынан аулақ). Бұл екі томда оның өмірінен алынған көптеген фотосуреттермен қоса, барлығы 1200 беттен тұрады. Оның өмірі тыныш басталып, бала кезіндегі жазғы үй және мектеп жылдары сияқты қарапайым нәрселерді сипаттағаннан кейін, Крос Эстонияның алғашқы кеңестік оккупациясына, нацистік Германия оккупациясы кезінде Waffen SS-ке шақырылудан сәтті қашуға, түрмеде және еңбек лагерьлеріндегі тәжірибесін қамтитын үлкен бөлімге көшеді. Соңғы бөлім лагерьден оралуын және авторлыққа жасаған тырашаларын сипаттайды. Екінші том Таллин қаласының орталық бөлігіндегі пәтерге көшкеннен басталады, онда ол өмірінің соңына дейін тұрды, сондай-ақ жазушы ретінде өсіп келе жатқан сәттілігін көрсетеді. Жаңадан тәуелсіздік алғаннан кейін Парламент мүшесі болған бір жылдық мерзімі және әйелімен бірге шетелге жасаған сапарлары туралы бөлім де бар.
Kross' novels and short stories are almost universally historical; indeed, he is often credited with a significant rejuvenation of the genre of the historical novel. Most of his works take place in Estonia and deal, usually, with the relationship of Estonians and Baltic Germans and Russians. Very often, Kross' description of the historical struggle of the Estonians against the Baltic Germans is a metaphor for the contemporary struggle against the Soviet occupation. However, Kross' acclaim internationally (and nationally even after the regaining of Estonian independence) shows that his novels also deal with topics beyond such concerns; rather, they deal with questions of mixed identities, loyalty, and belonging. Generally, The Czar's Madman has been considered Kross' best novel; it is also the most translated one. Also well translated is Professor Martens' Departure, which because of its subject matter (academics, expertise, and national loyalty) is very popular in academia and an important "professorial novel". The later novel Excavations, set in the mid 1950s, deals with the thaw period after Stalin's death as well as with the Danish conquest of Estonia in the Middle Ages, and today considered by several critics as his finest, has not been translated into English yet; it is however available in German. Within the framework of the historical novel, Kross' novels can be divided up into two types: truly historical ones, and more contemporary narratives with an element of autobiography. In the list below, the historical ones, often set in previous centuries, include the Between Three Plagues tetralogy, set in the 16th century, A Rakvere Novel / Romance set in the 18th (the title is ambiguous), The Czar's Madman set in the 19th century, Professor Martens' Departure set at the turn of the 19th and 20th centuries, and Elusiveness / Evasion set around 1918. The semi autobiographical novels include Kross' novel about the ultimate fates of his schoolmates, i. e. The Wikman Boys (Wikman being based on his alma mater the Westholm Grammar School – both names are of Swedish origin) a similar sort of novel about his university chums, Mesmer's Circle / Ring; the novel Excavations which describes Kross' alter ego Peeter Mirk and his adventures with archaeology, conformism, revolt, compromise and skulduggery after he has returned from the Siberian labour camps and internal exile out there. And also the novel that has appeared in English translation is titled Treading Air, and most of his short stories belong to this subgenre. A stylistic leitmotif in Kross' novels is the use of the internal (or inner) monologue, usually when the protagonist is trying to think his way out of a thorny problem. The reader will note that every protagonist or narrator, from Timotheus von Bock in The Czar's Madman to Kross' two alter egos, Jaak Sirkel and Peeter Mirk in the semi autobiographical novels, indulges in this. And especially Bernhard Schmidt, the luckless telescope inventor, in the novel that appeared in English as Sailing Against the Wind (2012). Another common feature of Kross's novels is a comparison, sometimes overt but usually covert, between various historical epochs and the present day, which for much of Kross' writing life consisted of Soviet reality, including censorship, an inability to travel freely abroad, a dearth of consumer goods, the ever watchful eye of the KGB and informers, etc. Kross was always very skilful at always remaining just within the bounds of what the Soviet authorities could accept. Kross also enjoyed playing with the identities of people who have the same, or nearly the same, name. This occurs in Professor Martens' Departure where two different Martens figures are discussed, legal experts who lived several decades apart, and in Sailing Against the Wind where in one dream sequence the protagonist Bernhard Schmidt meets a number of others named Schmidt. When Kross was already in his late 70s he gave a series of lectures at Tartu University explaining certain aspects of his novels, not least the roman à clef dimension, given the fact that quite a few of his characters are based on real life people, both in the truly historical novels and the semi autobiographical ones. These lectures are collected in a book entitled Omaeluloolisus ja alltekst (Autobiographism and Subtext) which appeared in 2003. During the last twenty years of his life, Jaan Kross occupied some of his time with writing his memoirs (entitled Kallid kaasteelised, i. e. Dear Co Travellers – this translation of the title avoids the unfortunate connotation of the expression fellow travellers). These two volumes ended up with a total of 1,200 pages, including quite a few photographs from his life. His life started quietly enough, but after describing quite innocuous things such as the summer house during his childhood and his schooldays, Kross moves on to the first Soviet occupation of Estonia, his successful attempt to avoid being drafted for the Waffen SS during the Nazi German occupation, and a long section covering his experiences of prison and the labour camps. The last part describes his return from the camps and his attempts at authorship. The second volume continues from when he moved into the flat in central Tallinn where he lived for the rest of his life, plus his growing success as a writer. There is also a section covering his one year term as a Member of Parliament after renewed independence, and his trips abroad with his wife.
Өлім
Яан Кросс 2007 жылдың 27 желтоқсанында 87 жасында Таллин қаласында қайтыс болды. Одан соң әйелі, балалар жазушысы және ақын Эллен Нийт, сондай-ақ төрт баласы қалды. Эстония президенті (сол кездегі) Тоомас Хендрик Ильвес Кроссты "эстон тілі мен мәдениетін сақтап қалған адам" деп бағалады.
Jaan Kross died in Tallinn, at the age of 87, on 27 December 2007. He is survived by his wife, children's author and poet Ellen Niit, and four children. The President of Estonia (at the time), Toomas Hendrik Ilves, praised Kross "as a preserver of the Estonian language and culture."
Дәйексөздер
Ол халықтың рухын жаңартып, Эстонияның тәуелсіздігін қайта орнату мүмкіндігін пайдалануға бізді дайындағандардың бірі болды. — Тоомас Хендрик Ильвес
"He was one of those who kept fresh the spirits of the people and made us ready to take the opportunity of restoring Estonia's independence." — Toomas Hendrik Ilves