Кіріспе

1994 жылы түсірілген Тим Бертонның "Эд Вуд" фильмі – 1994 жылы түсірілген американдық тамырлы комедиялық драма. Режиссері және продюсері – Тим Бертон. Фильмде Эд Вуд рөлін Джонни Депп ойнайды. Туынды Вудтың өміріндегі ең белгілі фильмдерін жасаған кезеңі мен актер Бела Лугозимен (рөлін Мартин Ландау сомдаған) арақатынасын көрсетеді. Сара Джессика Паркер, Патрисия Аркет, Джеффри Джонс, Лиза Мари және Билл Мюррей – қосалқы актерлік құрамда. Фильм идеясы Скотт Александр мен Ларри Карашевскиге USC Кино өнер мектебінде оқып жүргенде келді. "Проблемалы бала" (1990) және оның 1991 жылғы жалғасы бойынша тек отбасылық фильмдердің авторлары ретінде танылғанына наразы болған Александр мен Карашевски Бертонмен және Дениз Ди Новимен "Эд Вудты" жасау туралы келісімге келді. Алғашқыда жобаны Майкл Леман режиссерлеуге тағайындалған еді, бірақ 1994 жылғы "Airheads" фильміндегі жұмысының кестесіне байланысты ол режиссерліктен бас тартып, оның орнын Тим Бертон иеленді. "Эд Вуд" бастапқыда Columbia Pictures студиясында дамытылып жатқан, бірақ студия Бертонның қара-ақ түсіру туралы шешімінен кейін фильмді "қайта қарауға" жіберді. Содан кейін "Эд Вуд" Walt Disney Studios-қа көшірілді, ол Touchstone Pictures лейблі арқылы фильмді өндірді. Фильм қаржылық тұрғыдан сәтті болмады – 18 миллион долларлық бюджетке қарсы 13,8 миллион доллар ғана табалдырынан өтті, бірақ шығу кезінде сыншылардың жоғары бағасына ие болды, әсіресе Депп пен Ландаудың актерлік шеберлігі мен гримі жоғары бағаланды. Кейіннен ол культтық классикаға айналып, екі "Оскар" сыйлығын жеңіп алды: Ландау үшін "Ең үздік қосалқы актер" және Рик Бейкер, Вэ Нилл мен Йоланда Туссиенг үшін "Ең үздік грим" (Ландаудың протездік гримін жасаған). Бүгінде фильм культтық классика саналады және Бертонның ең жақсы туындыларының бірі деп есептеледі.

Сюжет

1952 жылы Эд Вуд киноиндустриясына қадам басуға күресіп жатыр. Variety журналында продюсер Джордж Вайс Кристин Йоргенсеннің өмірбаянын сатып алуға тырысатыны туралы жарияланғаннан кейін, Эд Вайспен кездесіп, «Мен жынысымды өзгерттім!» деген фильмді түсіру мүмкіндігін сұрайды, бірақ жұмысқа қабылданбайды. Содан кейін Эд көптен бері құрмет тұтқан қорқыныш фильмдерінің актері Бела Лугозимен танысып, оның досы болады. Эд Вайске фильмге жұлдыз шақыру билет сатуға көмектесетінін, ал Лугозиді арзанға шақыруға болатынын түсіндіріп, фильмді режиссерлік етуге көндіреді. «Глен немесе Гленда» фильмін түсіру кезінде Эд пен Вайс фильмнің тақырыбы мен мазмұны туралы дауласады, бірақ Вайс ақырында Эдтің талаптарымен келіседі, егер фильмнің түсірілімі жеті катушканы құраса. Түсірілім басталады, ал оқиға трансвестит туралы болады. Эд фильм түсіруге ерекше көзқараспен келеді: әр сахнаны бір рет түсіреді, актерлерге аз нұсқау береді және қажетті жерлерді толтыру үшін қолда бар материалдарды пайдаланады. Фильм сыншылар тарапынан да, коммерциялық тұрғыдан да сәтсіздікке ұшырайды, бұл Эдтің Вайспен Screen Classics компаниясында жұмысқа орналасуына немесе Warner Bros. атқарушысы Фельдманмен серіктестік құруына кедергі келтіреді (Фельдман бастапқыда бұл фильмді Уильям Веллмен жасаған әзіл деп ойлайды). Қыз жолдасы Долорес Фуллердің кеңесімен Эд келесі фильмін өз қаражатымен қаржыландыруға шешім қабылдайды. Эд «Атомның келіні» үшін ақша табуға тырысады, бірақ өзін жақсырақ қалай таныстыру керегін айтатын «Таңғажайып Крисвелл» атты экстрасенспен танысады. Осы уақыт аралығында Эд Лугозидің морфинге тәуелді екенін біледі. Эд Лоретта Кингпен кездеседі, оны бай мұрагер қыз деп қателесіп, фильмді қаржыландыруын сұрайды және жоспарланғандай Фуллер емес, оны басты рөлге тағайындайды, ал Фуллерге екінші дәрежелі рөл беріледі. Фильм түсірілімі басталады, бірақ Лореттаның кедей екені белгілі болған соң тоқтатылады, сондықтан Эд ет өңдеу өнеркәсібінің магнаты Дон Маккойды фильмді қаржыландыруға көндіреді, ол өз ұлы басты рөлде ойнаса және фильм жарылыспен аяқталса келіседі. Фильм түсірілімі аяқталғаннан кейін, атауы «Жанаттың келіні» деп өзгертілді, Долорес Эдтің киімдері, оның бейтарап достар тобы және Эдтің фильмдерінің сапасы үшін наразылық білдіріп, Эдпен ажырасады. Лугоси үкімет жұмыссыздық жәрдемақысын тоқтатқаннан кейін Эдпен бірге өзіне-өзі қол жұмсауға тырысады, бірақ Эд оны одан қайтарады. Лугоси есірткіге тәуелділігінен құтылу үшін оңалту орталығына жатады, ал Эд сол жерде әкесіне бара жатқан Кэти О’Харамен танысады. Ол оны кездесуге шақырып, трансвестизмін айтады, ол оны қабылдайды. Лугози оңалту орталығынан шыққаннан кейін, ол Эдпен бірге Лугозидің үйінің алдында фильм түсіреді. Эд және оның серіктері (ТВ қорқыныш иконасы Вампирамен бірге) «Жанаттың келіні» фильмінің премьерасына қатысады, онда ашулы топ оларды театрдан қуады. Кейін Лугоси қайтыс болып, Эд жұлдызсыз қалады. Эд үй иесінің шіркеуі он екі апостол туралы діни фильмдер сериясын шығару үшін күресіп жатқанын білгеннен кейін, ол шіркеуді ғылыми-фантастикалық фильмнің сценарийін қаржыландыруға көндіреді, ол кассалық табысқа жетіп, Рейнольдстың арман жобасына жеткілікті ақша табуы мүмкін. Эд фильмде ойнауға Вампираны және Кэтидің хиропрактигі доктор Том Мейсонды шақырады (соңғысы Лугозидің орнын басады), сондай-ақ атау, сценарий мазмұны және Эдтің B фильмінің режиссерлік стилі бойынша баптистермен келіспеушіліктер туындайды, нәтижесінде фильм «Космостан келген 9-жоспар» деп аталады. Эд көңілі толмағандықтан жиналып, ең жақын барға барады, онда ол фильм жасаушы Орсон Уэллспен кездеседі, ол Эдтің өз көзқарасын мәлімдеуге және демеушілер оған жүктеген көркемдік өзгерістерге қарсы тұруға кеңес бере отырып, оның шабытын қайта жақтайды. Фильм түсірілімі Эдтің продюсерлердің қалауына қарсы әрекеттерімен аяқталады. Премьерадан кейін Эд пен Кэти Лас-Вегасқа үйленуге кетеді.

Актерлік құрам

Джонни Депп Эд Вуд рөлінде: Бертон Деппке жақындады және «жоба туралы естігеннен кейін 10 минут ішінде мен келісімімді берді», – деп еске алады актер. Ол кезде Депп киноға және киноөндіріске көңілі толықпаған еді. Бұл рөлді қабылдауы оған «өз өзін танытуға және көңіл көтеруге» мүмкіндік берді, ал Мартин Ландаумен жұмыс істеу «актерлік өнеріне деген сүйіспеншілігін қайта жақтандырды». Ол Рейганның бірнеше сөйлеген сөздерін тамашалады, себебі актер «Ед Вуд үшін өте қолайлы, шексіз оптимизмге ие» деп ойлады. Депп сондай-ақ Касемнің сөйлеу мәнерін және «өзін сенімді, жеңіл-желпі сатушы ретінде ұсыну қабілетін» алды. Джеффри Джонс – Ғажайып Крисвелл: Жергілікті теледидардағы ойын-сауық шебері. Крисвелл Эдке әдеттегі өндіріс жұмыстарына көмектеседі, инвесторлар іздеп, Эдтің фильмдерінде ойнайды. Г. Д. Спрадлин – Преподобный Лемон: «Ғарыштан 9-шы жоспарды» қаржыландырған баптист пасторы. Винсент Д’Онофрио – Орсон Уэллс рөлінде: Фильмнің соңында эпизодтық рөлде пайда болады. Морис ЛаМарш Веллстің дауысын аттырмайтын рөлде сомдады. Лиза Мари – Майла Нурми / Вампира: Жергілікті «Вампира» шоуының жүргізушісі. Ол бастапқыда Эдке назар аудармайды, бірақ «Ғарыштан 9-шы жоспар» фильміне актерлік құрамға қосылуға келіседі, ешқандай сөзі болмауы шартымен. Билл Мюррей – Джон «Банни» Брекинридж рөлінде: Эдтің «Ғарыштан 9-шы жоспар» жобасына көмектесетін трансвестит досы. Макс Казелла мен Брент Хинкли – Пол Марко мен Конрад Брукс рөлінде: Эдтің өндіріс көмекшілері және жиі актерлері. Пол Лугозидің «Ғарыштан 9-шы жоспар» үшін дублерін табуға жалданады, ал Конрад «Глен немесе Гленда» түсірілімі кезінде Лугозимен ұсақ дауға келеді. Джордж «Жануар» Стил – Тор Джонсон: Вудтың екі фильміне, «Жанарғандардың қалыңдығы» мен «Ғарыштан 9-шы жоспарға» жұмысқа алған шведтік кәсіби күрескер. Джульет Ландау – Лоретта Кинг: Кинг Долорестің орнын басады, өйткені Вуд оны өндіріс шығындарын қаржыландыра алатын мұрагер деп жаңылысады. Нед Беллами – Том Мейсон рөлінде: Катидің хиропрактигі, «Ғарыштан 9-шы жоспар» үшін Лугозидің дублері ретінде таңдалған. Майк Старр – Джордж Вайс рөлінде: Жыртқыш мінезді және қатыгез сөзді Z-фильмдерінің продюсері, эксплоатациялық фильмдердегі жұмысымен танымал. Вайс Эдді «Глен немесе Гленда» фильмін түсіруге жалдаған. «Глен немесе Гленда» фильмінің сындық және коммерциялық сәтсіздігінен кейін ол Вудты телефон арқылы өлтіремін деп қорқытады. Стенли ДеСантис – Фелдман мырза: Вуд Warner Bros. басшысына «Глен немесе Гленда» фильмінің алғашқы нұсқасын көрсетеді, Warner Bros. үшін фильм түсіруді мақсат етеді; кейін ол Вудқа телефон арқылы бұл оның көрген ең нашар картинасы екенін айтады. Рэнс Говард – Ескі адам МакКой: Эдтің келесі суреті «Жанарғандардың қалыңдығы» үшін қаржы бөлуге келісетін ет өңдеуші магнаты. Ал оның ұлы Тони басты рөлде ойнайды, фильм жарылыспен аяқталады. «Үндістан музыканты» деп аталатын Корла Пандит, негізінен өзінің рөлінде көрінеді; ол 1950 жылдардағы телебағдарламасында істегендей, Пандит орган ойнайды және бұл эпизодта сөйлемейді. Фильмге сондай-ақ Вудпен «Ғарыштан 9-шы жоспар» фильмінде жұмыс істеген актерлер, Грегори Уолкотт және Конрад Брукс та эпизодтық рөлдерде түскен.

Өндіріс

Жазушылар Скотт Александр мен Ларри Карашевски USC Кино өнер мектебінде оқып жүргенде Эд Вудтың өмірбаяны туралы идеяны ойлап тапты. Александр тіпті Вуд туралы деректі фильм түсіруді ұсынды, «Ангора свитеріндегі адам», USC-де екінші курста оқып жүргенде. Алайда, Карасцевски: «Жер бетінде бұл фильмін түсіргісі келетін немесе түсіруге келісетін адам жоқ болар, себебі мұндай фильмдер түсірілмейді», – деді. Бұл өмірбаян Вудтың отбасы мен әріптестерімен сұхбаттасу арқылы жазылған. Леманн олардың жобасын «Heathers» фильмінің продюсері Денис Ди Новиге ұсынды. Ди Нови бұрын Тим Бертонмен «Эдвард қайшы қолдар», «Бэтмен оралады» және «Рождество алдындағы кошмар» фильмдерінде жұмыс істеген. Бертон «Экстаздың кошмары» мен Вудтың бірнеше хаттарын оқыды. Ол Вудтың «өзінің фильмдерін "Қазақстандық Азамат" түсіріп жатқандай жазғанын, ал басқалар оларды ең нашар фильмдер деп есептегенін» байқады. Сценарийдегі Вуд пен Лугосидің қарым-қатынасы Бертонның өзінің құрметтейтін және екі рет бірге жұмыс істеген Винсент Прайспен қарым-қатынасына ұқсас. Ол сұхбатында: «Винсентпен танысу маған үлкен әсер етті, Эд өзінің кумирымен кездесіп жұмыс істегенде де сондай сезімді бастан өткергеніне сенемін», – деді. Сонымен қатар, Бертонға Колумбия Пикчерс үшін Уинона Райдермен бірге «Мэри Райлли» фильмін түсіру ұсынылды. Алайда, Бертон Колумбияның фильмді жылдамдату туралы шешіміне және Райдердің орнына Джулия Робертсқа бас рөлді ұсынуына наразы болып, «Мэри Райлли» жобасынан бас тартты. Бұл Бертонды Эд Вудты түсіруге қызығушылық танытуға итермеледі, өйткені оны жылдам түсіруге болады деп ойлады. Леманн: «Тим бұл фильмді дереу түсіріп, режиссерлік етуді қалады, бірақ мен "Airheads" фильмін түсіруге міндеттімін», – деді. Леманн атқарушы продюсер ретінде көрсетілді. Александр мен Карасцевски алты апта ішінде 147 беттік сценарийді дайындады. Бертон алғашқы нұсқаны оқып, фильмді өзгертпей, қайта жазбастан, сол күйінде түсіруге келісті. Эд Вуд Бертонға стильге емес, кейіпкерге баса назар аударатын фильм жасауға мүмкіндік берді. Ол сұхбатында: «Мұндай фильмде сценарийдің қажеті жоқ. Сіз негізінен актерлермен жұмыс істейсіз, арнайы эффекттер жоқ, сондықтан спонтанды болу жақсы», – деді. Бастапқыда Эд Вуд Колумбиямен бірлесіп жұмыс істеді, бірақ Бертон фильмді қара-ақ түсіргісі келгенде, студия басшысы Марк Кантон Колумбияға бірінші кезекте қарау құқығын бермесе, оған келіспеді. Бертонның айтуынша, қара-ақ түс «материалға және фильмге сәйкес келеді, ал бұл фильмді қара-ақ түсіру қажет еді». Ол толық шығармашылық бақылауды талап етті, сондықтан 1993 жылдың сәуір айында, түсірілімнің жоспарланған күнінен бір ай бұрын Кантон Эд Вудты тоқтатты. Бұл шешім Warner Bros., Paramount Pictures және 20th Century Fox компанияларының фильм құқықтарын сатып алуға қызығушылығын оятып, бірақ Бертон бұрын «Рождество алдындағы кошмарды» шығарған Walt Disney Studios ұсынысын қабылдады. «Рождество алдындағы кошмарға» ұқсас, Disney де Эд Вудты Touchstone Pictures брендімен шығарды. 18 миллион долларлық бюджеті бар Disney фильмді тым тәуекелді деп санамады және Бертонға толық шығармашылық тәуелсіздік берді. Бертон сондай-ақ жалақыдан бас тартты және Эд Вудтағы жұмысы үшін ақы алмады. Негізгі түсірілім 1993 жылдың тамызында басталды және 72 күнге созылды. Фильм Лос-Анджелес және оның айналасындағы әртүрлі жерлерде түсірілді.

Тарихи ақиқат

Фильмнің дәлдігін сипаттағанда Бёртон: «Бұл мүлдем нақты өмірбаянға ұқсамайды. Биографиялық фильм түсіргенде адамның рухына енбей қалмайсың. Сондықтан мен үшін фильмнің бір бөлігі Эд арқылы көруге тырысу. Сондықтан фильмдегі кейбір сахналар тым оптимистік сипатқа ие». Бёртон Вуд пен оның командасын тым жарық көріністе бейнелегенін, өмірінің көп бөлігінде қорланған адамдарды тағы да қорлағысы келмегенін мойындады. Вудтың өмірінің қараңғы жағын көрсетуден бас тартты, себебі оның хаттарында мұндай жайттарға еш сілтеме жоқ және олар үнемі көңілді болған. Осы мақсатта Бёртон фильмді Вудтың көзімен көрсеткісі келді. Бела Г. Лугозидің (оның ұлы), Форрест Акерманның, Долорес Фуллердің және Ричард Шеффилдтің айтуынша, фильмдегі Лугозидің бейнесі дәл емес: шынында ол ешқашан дөрекі сөздер қолданбаған, кішкентай иттері болған немесе табутта ұйықтаған емес. Сонымен қатар, фильмде көрсетілгендей, Беланы Вуд қатысқан телешоудағы комедиялық актердің сөзі емес, одан бұрынғы бір шоудағы жағдайдан қорқытқан. Бёртонның өмірбаяуын жазған Кен Хэнк Долорес Фуллердің бейнесін сынады. «Шын Фуллер – жанды, епті, әзілқой әйел», – деді Хэнк, «ал Паркердің ойнаған рөлі оны фильмнің басында бір жақты, ал кейінірек қатал және жағымсыз кейіпкер ретінде көрсетеді». Вудпен бірге өткен жылдары Фуллер «Queen for a Day» және «The Dinah Shore Show» телешоуларында жұмыс істеген, бірақ бұл туралы фильмде айтылмаған. Фуллер Паркердің ойнаған рөлін және Бёртонның режиссерлігін сынады, бірақ Эд Вудқа жағымды баға берді. «Драмалық еркіндіктерге қарамастан, менің ойымша, Тим Бёртон керемет. Олар бұл оқиғаны терең махаббат хикаясына айналдырғанда жақсы болар еді, себебі біз бір-бірімізді шын жүректен жақсы көретінбіз. Біз бірге инвесторлар іздедік және Эдты қолдау үшін бар күшімді салдым».

Шығару

"Эд Вуд" фильмі Линкольн орталығында өткен 32-ші Нью-Йорк кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді. Содан кейін фильм қысқа уақыттан соң 21-ші Теллурайд кинофестивалінде, ал 1995 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетілді, онда ол "Алтын пальма" бәйгесіне қатысты.

Үй медиасы

Эд Вудтың DVD нұсқасы бастапқыда АҚШ және Канададағы дүкендерге таратуда белгісіз заңдық мәселелерге байланысты қиындықтарға тап болды. Алғашқы шығарылымда трансвеститтер туралы бір видеоматериал болды, ол фильмге немесе актерларына ешқандай қатысы жоқ еді, және ол кейінгі шығарылымдардан алынып тасталды. Бастапқы шығару күні 2002 жылдың 13 тамызы деп хабарланды, бірақ ол кейінге шегерілді. 2003 жылдың 3 ақпанына жаңа күнді белгіледі, бірақ одан кейін ешқандай түсіндірме берілмей қайта шақырып алды, алайда бірнеше данасы тез арада eBay сияқты коллекционерлер жиналатын жерлерге тарады. DVD-диск соңында 2004 жылдың 19 қазанында жарық көрді.

Кассалық жинақ

Ed Wood 1994 жылдың 30 қыркүйегінде шектеулі көрсетілімге шықты. Ол 1994 жылдың 7 қазанында (Вудтың туған күніне үш күн қалғанда) 623 кинотеатрда кеңінен көрсетілді. Фильмнің тұңғыш демалыс күндерінде 1,903,768 доллар табыс әкелді. Фильм АҚШ және Канадада 5,887,457 доллар, ал әлем бойынша 13,8 миллион доллар жинады.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes сайтында Эд Вуд 73 шолуға негізделген 92% мақұлдау рейтингісіне ие, орташа бағасы 8/10. Сайттың сын тұжырымында: «Тим Бёртон мен Джонни Депп культтық батыр Эд Вудтың өмірі мен шығармашылығын тойлау үшін бірігіп, әдеттегідей ерекше және керемет нәтижелерге қол жеткізді» делінген. Metacritic-те фильмнің салмақты орташа есебі 19 сыншының пікіріне сүйене отырып, 100 балдық шкала бойынша 70 балды құрайды, бұл «жалпы алғанда жағымды пікірлерді» көрсетеді. CinemaScore сауалнамасы бойынша көрермендер фильмге A+–ден F-қа дейінгі шкалада «B+» деген орташа баға берді. Роджер Эберт көбінесе оң пікір білдірді: «Бёртон жасаған фильм Вудты сынайтын емес, оны мақтайтын, сонымен қатар 1950-ші жылдардағы эксплоатациялық фильмдердің ерекше рухын мақтайтын фильм. Онда керемет атау, танымал актер және жарқын жарнамалық кампания кейбір ең ерекше фильмдерді көрсету үшін жеткілікті болды». Эберт пен Джин Сискел фильмге «Екі бас бармақ» көрсетті, ал Сискел оны «шығармашылық құмарлыққа және достыққа арналған құрмет» және «жылдың ең жақсы фильмдерінің бірі» деп атады. Rolling Stone журналынан Питер Траверс Бёртонның Вудтың өмірін тікелей сатира немесе пародизациялаудан бас тартуын жоғары бағалады. «Эд Вуд – Бёртонның осы күнге дейін түсірген ең жеке және қоздырғыш фильмі», – деп жазды ол. «Өте ерекше және қызықты, бұл фильм сәтсіздікке ұшыраған, бірақ талантты адамға жасалған табысты құрмет». The New York Times газетінде жарияланған мақаласында Джанет Маслин Джонни Деппті «сертификатталған ұлы актер» ретінде «дәлелдеді» деп ойлады. «Депп Эд Вудты алға жылжытуға көмектескен оптимизмін, кез келген жағдайдың жақсы жағын көру қабілеті арқылы көрсетеді». Variety басылымынан Тод Маккарти Эд Вудты «барлық уақыттағы ең нашар режиссер деп есептелетін адам туралы фантастикалық, мейірімді биографиялық фильм» деп сипаттады. «Фильм әрқашан қызықты және көбінесе қиялы мен техникасымен таң қалдырады, бірақ ортасы салмақты емес және сәл созылған. Нәтижесі қызықтырақ емес, қызықты». Time журналында жарияланған мақаласында Ричард Корлис фильмге жағымсыз пікір білдірді. «Скотт Александр мен Ларри Карасцевскидің сценарийі Вудты классикалық американдық оптимист ретінде бейнелейді, оптимистікке көп себеп болмаған Капралық кейіпкер. Бұл жақсы бастама, бірақ фильм содан кейін хронологиялық тәртіппен жүреді». Корлис былай деді: «Бұл Бёртонның фильмі неге соншалықты сулы екеніне және неге оған «Битлджус», «Эдвард қайшы қолдар» немесе «Бэтменнің қайтып оралуы» сияқты мультфильмдік қызығушылық пен аутсайдерлік сезім жоқ екеніне таңғалуға болады». Бёртон Эд Вудты өзінің ең жақсы фильмдерінің бірі деп атайды.