Кіріспе

Қытайдың Шанси провинциясының оңтүстік-батыс бөлігіне тән пияз түрі.

Allium tuberosum (сарымсақ шие, шығыс сарымсақ, азиялық шие, қытайлық шие, қытайлық пияз) – Қытайдың Шанси провинциясында өсіп, Азияда және әлемнің басқа аймақтарында өсіріліп, табиғи ортаға бейімделген өсімдік түрі.

Сипаттама

Allium tuberosum – тамырсабақты, шоғырлы көпжылдық өсімдік. Оның кішкентай, сопақша келген түйіршегінен (шамамен ... см диаметрінде) өседі, ол берік және талшықты. Пияз бен сарымсақтан айырмашылығы, оның жапырақтары үшбұрышты түбі бар жіңішке таспа тәрізді, ені шамамен ... см. Ол биіктігі ... см сабақтарында дөңгелек гүлшоғырында (умбел) көптеген ақ гүлдер шығарады. Бұл өсімдік баяу кеңейіп, көпжылдық шоғырлар құрайды, сонымен қатар тұқымнан оңай өсіп шығады. Жылы аймақтарда (USDA 8 және одан жылы аймақтарда) сарымсақ жапырақтары жыл бойы жасыл болып қалуы мүмкін. Суық аймақтарда (USDA 7-4b аймақтары) жапырақтары мен сабақтары толығымен құрғап, жерге қайтады және көктемде тамырдан немесе тамырсабақтан жаңадан өседі. Оның дәмі шиеге қарағанда сарымсаққа көбірек ұқсайды.

Таксономия

Бастапқыда Йохан Петер Роттлер сипаттаған, түрдің атауын 1825 жылы Курт Поликарп Йоахим Спренгел ресми жариялаған. A. tuberosum Allium туысының Butomissa (Salisb.) кіші туысы, Butomissa (Salisb.) Камелин бөліміне жатқызылады, бұл топқа тек A. tuberosum және A. ramosum L. түрлері кіреді, олар әртүрлі жағдайларда бір немесе екі генетикалық бірлік ретінде қарастырылған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Allium tuberosum Сібір-Моңғол-Солтүстік Қытай далаларында пайда болған, бірақ кеңінен өсіріліп, жабайыланған. Ол АҚШ-тың шашыраңқы аймақтарында (Иллинойс, Мичиган, Огайо, Небраска, Алабама, Айова, Арканзас және Висконсин) өсетіні хабарланған. Дегенмен, бұл түрдің тұқымдары мен көшеттері экзотикалық шөп ретінде қолжетімді болғандықтан және оның жоғары агрессивтілігіне байланысты Солтүстік Америкада одан да кеңірек таралғаны саналады. Бұл түр Еуропаның көп бөлігінде де кең таралған және әлемнің басқа аймақтарында бұрқырап өседі.

Экология

Жаздың соңынан күзге дейін гүлдейтін өсімдік, А. туберозум – жапайы пияз және/немесе жабайы сарымсақ деп аталатын Allium туысына жататын бірнеше түрдің бірі. Олар әлемнің әртүрлі аймақтарында, мысалы Австралияда зиянды арамшөптер немесе инвазивті, қоршаған ортаға және/немесе ауыл шаруашылығына жоғары зиян келтіретін, жылдам таралып, көбінесе монокультура құрайтын қауіпті арамшөптер ретінде тізілген.

Өсіру

Көбінесе бақшаларда сәндік өсімдік ретінде өсіріледі, және бірнеше сорттары бар. A. tuberosum ерекшелігі – Allium туысының көптеген жергілікті немесе табиғи түрлерінен кейінірек гүлдейді. Ол USDA аймақтарының 4–10-ына дейін суыққа төзімді. Сарымсақ қыры көптеген жағдайларда өсіруге оңай деп есептеледі және тұқымдар арқылы жеңіл таралуы мүмкін, немесе оның өркендерін бөліп көбейтуге болады. Жапырақтарын (мысалы, 'Shiva') немесе гүл сабақтарын (мысалы, 'Nien Hua') жақсарту үшін бірнеше сорттар шығарылған. Азияда негізгі назар ас дайындауға болса, Солтүстік Америкада сәндік өсімдік ретінде қызығушылық артып келеді. 'Monstrosum' – ірі сәндік сорт.

Қолданылуы

Пайдалануға сәндік өсімдіктер, оның ішінде кесілген және кептірілген гүлдер, тағамдық шөптер жатады. Сарымсақ шыбықтары асханалық құндылығы үшін Шығыс Азияда ғасырлар бойы кеңінен өсіріліп келеді. Жазық жапырақтары, сабақтары және толық ашылмаған гүл бүршіктері дәм беру үшін қолданылады. Тағы бір түрі – кесілгеннен кейін жабық жерде қайта өсіріліп, ақшыл-сары жапырақтар мен жұмсақ дәмі бар "ақтау" әдісімен өңделеді.

Қытай

Жапырақтары шұжық пен жаңғақ сияқты дәмдеуіш ретінде, сондай-ақ қуырылған тағамдарға қосылатын ингредиент ретінде қолданылады. Қытайда олар көбінесе жұмыртқа, креветка және/немесе шошқа етімен пельмень (жайма бөлшектері) жасау үшін пайдаланылады. Жаңғақ бәлішіне ұқсас қытай наны сарымсақ жаңғағымен де дайындалуы мүмкін. Сарымсақ жаңғағы – иь мейін тағамдарының негізгі құрамының бірі. Оның гүлдерінен сарымсақ жаңғағы гүлдерінен жасалған соус (韭花酱) ашытылады. Қараңғы жерде өсірілген сарымсақ жаңғағы "жиухуан" (韭黄) деп аталады және түрлі қуырылған тағамдарға қолданылады.

Үндістан

Манипур және Үндістанның басқа солтүстік-шығыс штаттарында оны сарымсақ пен пияздың орнына қолданып, өсіреді. Манипури тілінде "марой накуппи" деп аталады.

Жапония

Жапонияда бұл өсімдік "нира" деп аталады, оны сарымсақ және тәтті дәм беру үшін, мисо шорпалары мен салаттарға, жұмыртқа қосылған қуырылған тағамдарға, сондай-ақ гиоза пельмендері және қуырылған бауыр сияқты жапон тағамдарына қолданады.

Орталық Азия

Қазақстан және Қырғызстан сияқты Орталық Азия елдерінде, дүнған шаруалары егіншілік арқылы және көрші Қытаймен байланыстар арқылы енгізілген сарымсақ пиязы атының транслитерациясымен белгілі. Тағам дайындауда қолданылады, кейде манти, самса, лағман, юта, ашлан фу және басқа да дәстүрлі тағамдардың ішіне салынады.

Корея

Бұл бұтұс (부추) деп аталатын қырыққабат корей тағамдарында кеңінен қолданылады. Оны намул түрінде жаңа қалпында, кимчи және джангаджи ретінде тұздалған, ал бучимге (кеспе) пісіріп жеуге болады. Бұтұс гукбап (көжелі сорпа) берілетін ең көп қолданылатын шөптердің бірі, сондай-ақ мунданың (көкжөңке) құрамына да жиі қосылады.

Непал

Непалда аспаздар картоп пен А. туберозумнан жасалған, дүндүко саг деп аталатын дәмделі көкөніс тағамын қуырады.

Вьетнам

Вьетнамда сарымсақ саңырауларының жапырақтары, "hẹ" деп аталатын, ұсақ-ұсақ кесіліп, қайнатпада шошқа бүйректерімен бірге жалғыз көкөніс ретінде пайдаланылады.

Веб-сайттар

Allium tuberosum Rottl. ex Spreng. Дәрілік өсімдіктердің суреттерінің базасы (Қытай медицинасы мектебі, Гонконг баптистік университеті)