Кіріспе

Кохлаби (; /k//oʊ//l/'/r//ɑː//b//i/ ағылшын тілінде; ғылыми атауы Brassica oleracea Gongylodes Group), сондай-ақ неміс репасы немесе репа көкөнісі деп те аталады, екі жылдық өсімдік, жабайы капустаның төменгі, мықты сорты. Ол капуста, брокколи, гүлді капуста, қымыз капуста, брюссель капустасы, қарақұмық, савой капустасы және гай лан сияқты бір түрге жататын өсімдік. Оны шикі немесе пісіріп жеуге болады. Сабағы мен жапырақтары жеуге жарамды. Көптеген атауларына қарамастан, ол репамен бір түр емес, бірақ екеуі де Brassica туысына жатады.

Этимология

Атауы неміс тілінен келген Kohl ("көбіз") және Rübe ~ Rabi (швейцариялық неміс тілінде) ("бүркеншік") сөздерінен құралған, себебі ісінген сабағы соңғысына ұқсайды. Оның топтық атауы Gongylodes (немесе кіші әріппен және курсивпен жазылған gongylodes немесе gongyloides әртүрлілігінің атауы ретінде) грек тілінде "дөңгелек" дегенді білдіреді, яғни gongýlos (γογγύλος, ‘дөңгелек’). Иранда оны kalam qomi немесе kalam qomri (کلم قمری) деп атайды және әртүрлі тағамдарға, соның ішінде бір түрі сорпаға қолданады. Вьетнамның солтүстік бөлігінде сухау (француз тілінен chou rave), Үндістанның шығыс бөлігінде (Батыс Бенгалия) және Бангладеште ол ōl kapi деп аталады. Бұл өсімдік Солтүстік Үндістанның Кашмир аңғарында да өседі, онда оны monj hakh деп атайды, мұнда monj – дөңгелек бөлігі, ал hakh – жапырақты бөлігі. Джамму аймағының таулы жерлерінде және оған іргелес аймақтарда оны kādam деп атайды және жыл бойы жейді. Солтүстік Үндістанда nol khol, Махараштрада navalkōl (नवलकोल), тамил тілінде nūlkōl (நூல்கோல்), одия тілінде “Ganthikobi” ଗଣ୍ଠିକୋବି, телугу тілінде nūl kōl (నూల్ కోల్), Карнатакада navilu kōsu (ನವಿಲು ಕೋಸು) және Шри-Ланкада knol khol (бүркеншік көбізі) деп атайды. Кипрде ол kouloumpra (κουλούμπρα) деп белгілі. Чехияда kedlubna, ал Словакияда kaleráb деп атайды. Румынияда оны gulie немесе cărălabă дейді, бұл поляк kalarepaсына және венгр karalábéсіне ұқсас, осы соңғы үш аталымның барлығы неміс тілінен келген Kohlrabi сөзінен алынған.

Тарих

Еуропалық алғашқы жазбаны 1554 жылы ботаник Маттиоли жасады, ол оның "жақында Италияға келгенін" жазды. XVI ғасырдың соңына қарай кохраби Солтүстік Еуропаға таралып, Австрия, Германия, Англия, Италия, Испания, Триполи және Жерорта теңізінің шығыс бөлігінде өсіріле бастады.

Сипаттама

Кольраби жасанды таңдау арқылы өсірілген, бүйірлік қабыршақтарының өсуіне байланысты (ісіңкі, шар тәрізді пішін); оның табиғаттағы тегі кәдігі кәбіс, брокколи, гүлді кәдігі көкөніс, қара қойбас, жасыл жапырақты кәдігі көкөніс және Брюссель кәдігі көкөнісімен бірдей: олардың барлығы да жабайы кәдігі кәбіс өсімдігінен (Brassica oleracea) шыққан және сол түрге жатады. Кольрабидің дәмі мен текстурасы брокколи сабағының немесе кәдігі көкөністің орталық бөлігінің сияқты, бірақ одан жұмсақ және тәтті, еті мен қабығының арақатынасы жоғары. Әсіресе, жас сабағы алма сияқты кепшіндеуіш және шырынды, бірақ одан әлдеқайда азырақ тәтті болады. Gigante сортынан басқа, көктемде өсірілген 5 см-ден астам өлшемдегі кольрабидің сабағы бұзылып, ағаш тәрізді болады, сондай-ақ толыққанды өскен 10 см-ден астам өлшемдегі кольраби де солай болады; Gigante сорты жақсы тамақ сапасын сақтай отырып, үлкен өлшемге жете алады. Өсімдік себілгеннен кейін 55-60 күнде пісіп жетеді және піскеннен кейін 30 күнге дейін берік тұра алады. Оның салмағы шамамен 150 граммды құрайды. Гидропоникалық жүйелерде жақсы өседі, қоректік ерітінділерді бітеп тастамай, көп мөлшерде жеуге жарамды өнім береді. Көптеген сорттары бар, олардың ішінде "Ақ Вена", "Күлгін Вена", "Гранд-Дюк", "Гиганте" (сонымен қатар "Супершмельц" деп те аталады), "Күлгін Дунай" және "Ақ Дунай" сорттары бар. Күлгін сорттардың түсі сыртқы жағында ғана байқалады: жеуге жарамды бөліктерінің барлығы ақшыл сары түсті. Жапырақтарын да тамаққа пайдалануға болады. Көбінесе қолданылатын сорттың бірі – Haakh, ол тек жапырақтары мен өте жіңішке сабағынан тұрады және ісіксіз өседі. Haakh және Monj – бұл көкөністен дайындалатын Кашмирдің танымал тағамдары. Екінші жылы өсімдік гүлдейді және тұқымдарды дамытады.

Дайындау және қолдану

Кольрабидің сабақтары (өсімдіктің кеңейген бөлігі) пісіргенде айтарлықтай жұмсармайтын екі бөлек талшықты қабатпен қоршалған. Бұл қабаттар көбінесе пісіру немесе шикі жеу алдында қабығынан аршылады, нәтижесінде сабақтар сырттан көрінгендей көп емес, азырақ тағамдық құндылық береді. Кольрабидің барлық бөліктері жеуге жарамды болғанымен, көбінесе салаттарда немесе шакшада шикі түрде қолданылады. Оның текстурасы брокколи сабағына ұқсас, бірақ дәмі тәттірек және өсімдік иісі аз. Шикі брокколи сабағынан гөрі одан да хрустты және кепшіді. Кольраби жапырақтары жеуге жарамды және оларды кале мен коллард жасылшасына ұқсас пайдалануға болады, бірақ пісіруге көбірек уақыт керек. Кольраби Кашмир асханасының маңызды бөлігі болып табылады, онда оны Mŏnji деп атайды. Ол коллард жасылшасымен (haakh) бірге ең көп пісірілетін көкөністердің бірі. Оны жапырақтарымен бірге дайындап, жеңіл сорпамен және күрішпен жейді. Кипрде оны тұз бен лимонмен сеуіп, апетиттік ретінде ұсынады. Кольраби вьетнамдық асхананың көп қолданылатын ингредиенті. Оны nem rán, stir fry және canh тағамдарында да табуға болады. Шикі кольраби әдетте nộm немесе nước chấm үшін жұқалап кесіледі. Кейбір сорттары малға жем ретінде өсіріледі.