Кіріспе

Шағын пияздың бір түрі – француз қызыл шалутасы. Шалута – пияздың бір тобы. 2010 жылға дейін (француз қызыл) шалута Allium ascalonicum деп жеке түр ретінде жіктеліп келді. Айырмашылықтар тым шағын болғандықтан 2010 жылы бұл таксон Allium cepa (жалпы пияз) синонимі ретінде қарастырылды, жеке түр ретінде сақтауға жеткіліксіз болды. Пияз туысы Аллиумға жататын оның жақын туыстары – сарымсақ, көк пияз, бидай пиязы, қияқ және қытай пиязы.

Этимологиясы мен атаулары

Скалло́н және шало́т атаулары ескі француз тіліндегі eschalotte сөзінен, одан латынша Ascalōnia caepa немесе Аскалондық пияз, Аскалон қаласының атымен алынған. Шалот термині көбінесе француз қызыл шалотына (Allium cepa var. aggregatum, немесе A. cepa Aggregatum тобы) қолданылады. Ол сондай-ақ Иран мен Ирактағы Загрос тауларынан шыққан парсы шалотына немесе мусирге (A. stipitatum) және француз сұр шалотына (Allium oschaninii) да қолданылады, ол griselle немесе "нағыз шалот" деп те аталады; ол Орталық Азиядан Оңтүстік-Батыс Азияға дейін табиғатта өседі. Шаллот атауы сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльсте, Австралияда және Квебектегі ағылшын тілді халық арасында скалло́н үшін де қолданылады, ал француз шалоты термині осы бетте сипатталған өсімдікке қатысты. Көптеген ағылшын тілді елдерде атау француз тіліндегі "sha lot" сөзі сияқты соңғы буынға баса назар қойылады, ал АҚШ-та көбінесе бірінші буынға баса назар қойылады. Француз сөзі échalote-дан туындаған eschalot термині де шалотты білдіреді.

Сипаттамасы мен өсіру

Сарымсақ сияқты, шалапоттар да бірнеше тісшеден тұратын баспен, шоғырланған бүршіктер түрінде қалыптасады. Шалапоттың қабығының түсі алтын қоңырдан сұрға, ал қызыл түске дейін өзгеруі мүмкін, ал оның ақшыл еті көбінесе жасыл немесе фуксия түсті болады. Шалапот кеңінен ас дайындау үшін өсіріледі және бүршіктер арқылы көбейтіледі. Кейбір аймақтарда ("ұзақ маусымды аймақтарда") бүршіктер әдетте күзде (Солтүстік жарты шарда қыркүйек немесе қазан айларында) отырғызылады. Ал кейбір басқа аймақтарда негізгі егін үшін ұсынылатын егу уақыты ерте көктем (әдетте ақпан айында немесе Солтүстік жарты шарда наурыз айының басында) болып табылады. Егу кезінде түйірдің жоғарғы жағы жер бетінен сәл жоғары болуы керек, ал тамырлар жақсы сіңгеннен кейін түйірдің айналасындағы топырақ көбінесе алыстатылады. Олар жазда пісіп жетеді, бірақ қазіргі таңда супермаркеттерде жыл бойы жаңа шалапоттарды табуға болады. Шалапотты жақында тыңайтылған жерге отырғызуға болмайды. Шалапоттар бұршақ көбелегінің личинкаларынан зардап шегеді, олар жапырақтарына немесе түйірлеріне еніп зиян келтіреді.

Тамақ

Шикі шалапоттың құрамында 80% су, 17% көмірсулар, 2,5% ақуыз және көлемі незнарлық май бар (кесте). 100 грамм шикі шалапот 72 калория береді және В6 витаминінің бай көзі болып табылады (күнделікті қажеттіліктің 27%), сонымен қатар марганецтің (14% DV) және С витаминінің (10% DV) орташа мөлшерін қамтамасыз етеді (кесте). Басқа микроэлементтер маңызды мөлшерде кездеспейді.

Ас үй

Шалоттар тамақ дайындауда қолданылады. Оларды тұздауға болады. Жұқақ кесілген, қатты қуырылған шалоттар азиялық тағамдарда дәмдеуіш ретінде қолданылады, көбінесе қайнатылған талқанмен бірге беріледі. Шалоттың дәмі басқа пияз түрлеріне ұқсас, бірақ оның дәмі жұмсақ. Пияз сияқты, шалотты кескенде, шикі шалоттың бөлінетін заттары көзді тітіркендіріп, жас шығарады. Жаңа шалоттарды салқын, құрғақ жерде (0–4 °C, 32–40 °F, 60–70% ылғалдылық) алты ай немесе одан ұзақ сақтауға болады. Сонымен қатар, ұсақталған, кептірілген шалоттар да сатылады.

Еуропа

Еуропада пикант, атлас және Ed's Red сорттары ең көп таралған.

Азия

Шаллот Шри-Ланканың көптеген тағамдарының дәстүрлі таңдауы болып табылады, соның ішінде pol sambola, lunu miris және көптеген ет, балық және көкөніс тағамдары. Көптеген үнді асханаларында пияз бен шалот арасындағы айырмашылық шамалы; шалоттың ірі сорттары кейде кішкентай қызыл пиязбен шатастырылады және бір-бірімен алмастырылып қолданылады. Шындысынан, Үндістанның көп бөлігінде пияздың аймақтық атауы шалотпен де қолданылады (мысалы, Махараштрада екеуі де канда деп аталады). Үндістанның оңтүстік аймақтарында пияздан шалотты жиі ажыратады, әсіресе ең ұнатылатын кішкентай сорттары (саусақтың еніне жуық); олар карриде және самбардың түрлі-түрлерінде, бұршақ негізіндегі тағамда кеңінен қолданылады. Қызыл сірке суында маринадталған шалот көптеген үнді мейрамханаларында танымал, олар дәмдеуіштер табасында соустармен және пападпен бірге ұсынылады. Олар сондай-ақ, ауыздың ісінуіне қарсы үй жағдайындағы ем ретінде қолданылады, жаггер немесе қантпен араластырылып. Непалда шалот момо дайындау үшін қолданылатын ингредиенттердің бірі болып табылады. Кашмирде шалот Вазван кашмир асханасын дайындауда кеңінен қолданылады, себебі олар ерекше дәм береді және пиязбен жиі болатын қараюдан сақтайды. Иранда шалотты әртүрлі жолдармен пайдаланады, ең көп таралғаны – тығыз йогуртқа ысталған шалот, ол гриль немесе кебап тапсырыс бергенде барлық мейрамханаларда ұсынылады. Шаллоттан түрлі торши (ترشی) дайындалады, бұл қышқыл ирандық гарнир, сірке суында сақталған түрлі көкөністерден тұрады және негізгі тағамдармен бірге аз мөлшерде жейді. Шаллотты басқа көкөністермен бірге торши ретінде беру үшін де маринадтайды. Оңтүстік-Шығыс Азия асханаларында, мысалы Индонезия, Вьетнам, Таиланд, Камбоджа, Малайзия, Филиппин, Сингапур және Брунейде шалот пен сарымсақ көбінесе негізгі дәмдеуіштер ретінде қолданылады. Шикі шалотты жеңіл сірке суында маринадталған қиярмен де қосады. Оларды жиі ұсақтап турап, алтын түске дейін қуырып, нәтижесінде индонезия тілінде баванг горенг (қуырылған шалот) деп аталатын қытырлақ шалот кесектері пайда болады, оларды азық-түлік дүкендерінен және супермаркеттерден дайын күйде сатып алуға болады. Шаллот көптеген Оңтүстік-Шығыс Азия тағамдарының дәмін жақсартады, мысалы, қуырылған күріштің түрлері. Олар лапша және салат тағамдарында да жиі кездеседі. Қытырлақ шалот кесектері Оңтүстік Қытай асханасында да қолданылады. Индонезияда шалотты кейде маринадтап, бірнеше дәстүрлі тағамдарға қосады; маринадталған қышқылдың тәбетті арттырады деп есептеледі. Филиппиннің оңтүстігінде шалоттың түйірлері мен жапырақтары Маранаоның танымал дәмдеуіші – палапа жасауға қолданылады, ол пиапаран тағамында қолданылады. Өсімдіктің түтік тәрізді жасыл жапырақтарын да жеуге болады және олар көктемгі пияз бен шабды жапырақтарына өте ұқсас.