Кіріспе

2000 жылы Филипп Пуллманның "Ақ тас мөлдір шыны" романы – Филипп Пуллманның "Қара материалдар" трилогиясының үшінші және соңғы кітабы. 2000 жылы жарық көрген бұл роман 2001 жылы "Whitbread Book of the Year" сыйлығын жеңіп алды, балалар романдары арасында бұл тұңғыш рет болды. Сонымен қатар, 2001 жылы "Жылдың балалар кітабы" атағымен Британдық кітап сыйлығына ие болды және "Букер сыйлығы" номинациясының ұзақ тізіміне енген алғашқы балалар кітабы атанды. 2022 жылы роман BBC мен HBO бірлесіп түскен "Қара материалдар" телесериалының үшінші маусымы болып бейімделді.

Орнату

Роман Магистериум үстемдігіндегі бірнеше әлемде орын алады, бұл теократиялық режим ерестікке қарсы күресті белсенді түрде жүргізеді. Осы әлемдердің кейбірінде адамдардың жаны денесінен бөлек, сезімтал «деймон» түрінде, жануарлар бейнесінде болады. Сюжеттік өрбу үшін маңызды құралдар – алэтиометр, шындықты анықтайтын белгілерді оқитын құрал; әлемдер арасында терезелер ашуға қабілетті нәзік пышақ; және янтарь көзқарасы, «Тозан» деп аталатын сана формасын көруге мүмкіндік беретін құрылғы.

Сюжет

Сиқыршылардың Лайра Белаккуа екінші Хауа екендігі туралы болжамын білгеннен кейін, Магистериум оны жаңа құлаудың алдын алу үшін өлтіру керек деп шешеді. Лайраның амбициялы және қатал анасы, Миссис Колтер, оны шалқара үңгірге жасырады. Есірткіге толы ұйқыда Лайра досы Роджермен өлілер елінде кездесетінін армандайды және оған көмектесуге уәде береді. Cittàgazze әлемінде періштелер Балтамос пен Барух Лайраның досы Уиллді Лорд Асриелге ақылға қонымды пышақты беруге көндіруге тырысады, оның әскері Магистериуммен шайқасуға дайындалуда, бірақ Уилл ең алдымен Лайраны табуға ниеттенді. Олар бас періште Метатронның шабуылына ұшырайды, бірақ нәзік пышақтың көмегімен басқа әлемге уақытында қашып құтылады. Періштелер Тозаңнан алғашқы пайда болған періште өзін Жаратушы деп жалған мәлімдегенін және Билік ретінде үлкен күшке ие болғанын түсіндіреді. Қарт періште оқшауланған қамалға қоныстанды және өзінің көптеген өкілеттіктерін регенті Метатронға тапсырды. Физик Мэри Мэлоун мулефа деп аталатын саналы жаратылыстардың әлеміне кіреді. Олардың тіршілік көзі болып табылатын ағаштар қурап жатыр, ал ол олардың шырынынан алынған лактан Тозаңды көруге мүмкіндік беретін көру құралын жасайды. Ол Тозаңның жылдам ағып жатқанын, енді ағаштарды қоректендіре алмайтынын байқайды. Уилл Йорк Бёрнисонмен кездеседі. Олар бірге Лайраның үңгірін табады, Магистериум күштерімен бір уақытта жетеді. Уилл Лайраны оятып, пышақты басқа әлемге қашу үшін қолданады, бірақ ол шоғырланбағанда пышақ сынып қалады. Иорк металл өңдеу шеберлігімен оны жөндеп алады. Лайра мен Уилл өлілер әлеміне барады. Келушілер өздерінің жын-перілерін тастап кетуге мәжбүр болады, бұл Лайра мен оның жын-перісі Панталаймонға қатты ауыртпалық тудырады. Уиллдің бұрын ішкі болған жын-перісі енді көріне бастайды. Роджерді тапқаннан кейін олар әлемді басқаратын харпияларды өлілерге кетуге рұқсат беру үшін терезе ашуға көндіреді. Өлгендер шығып, қуанышпен ыдырайды, олардың атомдары ғаламмен бірігеді. Асриелдің әскері мен Магистериум күштері шайқасқа түседі. Асриелмен одақтасқан Миссис Колтер Биліктің сарайына кіреді, Метатронға құмарлық тудырып, одан кейін оған сатқындық жасайды. Миссис Колтер, Асриел және Метатрон тұңғиыққа құлап, жойылады. Лайра мен Уилл Билікті оны алып жүрген кристалдан босатып, оны ақылдан адасқан және күшсіз деп табады – соншалықты әлсіз, желге ұшырағаннан кейін оның пішіні еріп кетеді. Лайра мен Уилл өздерінің жын-перілерімен бірге мулефалар әлеміне қашып кетеді, онда Мэри оларға өзінің өткені туралы айтады. Физик болғанға дейін ол монах болған, бірақ ғашық болғаннан кейін сенімін жоғалтып, монахтардың көгі бос екенін түсінген. Оның сөздерін естігенде, Лайра өзін жаңа және таңғажайып сезімдер сезінеді. Келесі күні Лайра мен Уилл орманға пикникке шығады. Олар бір-бірін сүйіп, сүйіспеншіліктерін білдіреді, ал Тозаң оларды қоршап алады. Шетелдік сиқыршы Серафина Пеккала әлемдер арасындағы әрбір ашылған терезе жаңа көріністерді жасайтынын және Тозаң осы терезелер арқылы қашатынын түсіндіреді. Өлгендер әлеміне апаратын терезеден басқа барлық терезелерді жабу керек. Лайра мен Уилл өздерінің әлемдеріне қайта оралуға мәжбүр болғанда қайғыға батысты, өйткені олар басқа әлемде ұзақ өмір сүре алмайды. Олар жаздың ортасында Оксфорд ботаникалық бағындағы бір скамейкаға әрқашан келіп, естелік сақтауға уәде береді. Олар қайтып келіп, сиқыршылар терезелерді жаба бастайды. Уилл қасақана пышақты жояды. Өз әлемінде Лайра өзінің алетхиометрін интуитивті түрде оқу қабілетін жоғалтқанын біледі. Ол алетхиометрияны академиялық тұрғыдан зерттеуге шешім қабылдайды және енді тұрақты пішенді пішін алған Панталаймонмен бірге Көк Республикасын құруға бел буады.

Бөлімдердің атаулары

Әр тараудың басында Пуллманның сүйікті авторларының бірінен алынған цитата келтірілген, оның ішінде Милтонның ("Жоғалған жұмақ"), Уильям Блейктің және Эмили Дикинсонның шығармалары бар. "His Dark Materials" алғаш рет жарыққа шығар алдында баспагер Пуллманнан әр тараудың басына оның әдеттегі суреттерін салуды сұраған. Оның суреттері алғаш рет кітаптардың "Lantern Slide" басылымдарында жарияланған.

Сыни қабылдау

"Күлдір көпіршік" сыншылардың жоғары бағасына ие болды және Whitbread Book of the Year сыйлығын жеңіп алған тұңғыш балалар кітабы атанды. Ол сондай-ақ Британдық кітап сыйлығы, «Жылдың балалар кітабы», Америка кітапханалар қауымдастығының «Жас ересектерге арналған үздік кітап», «Ата-аналар таңдауы» сыйлығы, Horn Book Fanfare құрмет кітабы, Нью-Йорк қалалық кітапханасының «Жасөспірімдерге арналған кітап» және ABC балалар кітап сатушыларының таңдауы сыйлықтарын жеңіп алды, сонымен қатар New York Times-тың бестселлер тізіміне енді. Майкл Дирда "Күлдір көпіршік" романын "шеберлікпен ырғақталған және оркестрленген туынды" деп мақтады. Ол Пуллманның аллюзия жасау шеберлігін атап өтті: "Филип Пуллман алғы сөзінде өзінің барлық оқыған кітаптарынан материалдар алғанын мойындайды. Жоғалған жұмақ және Блейктің поэзиясынан өзге, зерделі оқырман келесілердің эхосын естиді: Мәсіхтің тозақтан қайтуы, яһуди Кабаласы (құдайға ұқсас періште Метатрон туралы аңыз), гностикалық ілім (Тұң, оятуды күтіп тұрған жандарымыз), «Құдайдың өлімі» туралы пікірталас, Переландра, Оз кітаптары (Wheelers), Вагнердің «Нибелунгтер сақинасы» (Сигфридтің қылышын жөндеуі), Эней, Одиссей және Дантенің жер асты әлеміндегі саяхаты, Грааль аңызы және жараланған Fisher King, Питер Пан, Уордсворттың пантеистік «Өлместік жыр», жасырын Құдай туралы ілім және әлемдердің көптігі туралы болжамдар, жағдаяттық этика (іс-әрекеттердің жақсы немесе жаман болуы, адамдар емес), ғажайыптардың тоқтауы, «Жұлдызды соғыстар» және тіпті Пуллманның ересектерге арналған алғашқы романы – «Галатея»". Ол "Тыңғыр материалдары" романының "электр қуатымен және сұлулығымен ерекшеленетін, тойлауға лайық, ертегідей зорлыққа толы және өнердей таң қалдыратын туынды" деп қорытындылады. 2019 жылы The Guardian журналының 2000 жылдан бергі 100 ең жақсы кітабының тізімінде ол алтыншы орынға ие болды.

Теледидарлық бейімдеу

2022 жылдың желтоқсанында жарық көрген BBC мен HBO телеарналарының бірлескен "His Dark Materials" телесериалының үшінші маусымы көбінесе "The Amber Spyglass" романына негізделген.

Аудиокітап

2001 жылы Пуллман оқыған және толық актерлік құрамы бар аудиокітап шықты.