Кіріспе
1997 жылы Филипп Пуллманның "Жай пышақ" романы – 1997 жылы жарық көрген, жасөсперімдерге арналған фантастикалық роман және Филипп Пуллманның "Қара материалдар" трилогиясының екінші кітабы. Роман алғашқы кітапта, "Солтүстік шоқтарында" баяндалған Лира Белакваның (қазір Лира Сильвертонг деп аталған) оқиғаларын жалғастырады, ол Құрдың құпиялы құбылысын зерттейді. Уилл Пэрри Лираның серігі ретінде енгізіледі, және олар бірге Уиллдің әкесін іздеу үшін жаңа әлемдерді зерттейді. 2019 жылдан 2020 жылға дейін роман BBC мен HBO бірлескен телесериалдарының бірінші және екінші маусымдары ретінде бейімделді, ал бірінші маусым "Солтүстік шоқтарын" да қамтыды.
The Subtle Knife is a young adult fantasy novel published in 1997 and the second book in Philip Pullman's His Dark Materials trilogy. The novel continues the adventures of Lyra Belacqua (now known as Lyra Silvertongue) recounted in the first novel, Northern Lights, as she investigates the mysterious phenomenon of Dust. Will Parry is introduced as a companion to Lyra, and together they explore new worlds in the search for Will's father. From 2019 to 2020, the novel was adapted as the first and second series of the joint BBC HBO television series His Dark Materials, the former series additionally adapting Northern Lights.
Орнату
Негізгі оқиға орын алатын әлем – Магистериумның үстемдік құрған ғаламы, ол халықаралық теократия болып табылады және дінге қарсылықты белсенді түрде басып тастайды. Лираның әлемінде адамдардың жандары денелерінен тыс, жануарлар түріндегі саналы "демон" ретінде табиғи түрде болады, олар өз иелеріне серік болып, көмектеседі және құлықты қамтамасыз етеді. Маңызды сюжеттік құрал – алтеометр, шындықты айтатын белгілерді оқитын құрал. Тәжірибелі қолданушы алтеометрдің тілтерін циферблаттағы белгілерге бағыттап, сұрақтар қоя алады, ал оларға жауап циферблат бойынша қозғалатын қосымша тілмен беріледі. Кітаптың атынан көрініп тұрған "Нақты пышақ" – бұл Æsahættr деп аталатын, әлемдер арасында терезелер аша алатын пышақ.
Сюжет
Он екі жасар Уилл Пэрри Оксфордта тұрады, психикалық денсаулығына қатысты мәселелері бар анасына күтім жасайды. Бір кісіні кездейсоқ өлтіргеннен кейін, Уилл басқа әлемге портал арқылы қашып өтеді және өзін Ситтагазе қаласында табады. Лираның анасы, миссис Колтер, қызына қатысты болжамды білу үшін бір әйелді азаптайды. Жәбірленуші ешқандай мәлімет бере алмай, Сарафина Пеккала оны өлтіреді. Лираның маңыздылығын түсінген Серафина Пеккала оны іздеуге шығады. Сонымен қатар, авиатор Ли Скорсби бұрын қайтыс болған деп есептелген Станислаус Грумманды іздейді, ол Лираны қорғайтын құдіретті затты біледі деген қауесет бар. Уилл жылдар бұрын экспедицияда жоғалып кеткен әкесі туралы ақпарат алу үшін өз әлеміне оралады. Лира онымен бірге келіп, санамен байланысты мистикалық бөлшектер – Тозаң туралы білуге тырысады. Алтеометрінің кеңесімен Лира физик доктор Мэри Мэлоунға барады, оның қара материямен байланыса алатын компьютері бар. Лира қара материяның өзі білетін Тозаңға ұқсас екенін түсінеді. Өзін сэр Чарльз Латром деп таныстырған қарт кісімен бірге жолға шыққаннан кейін, Лира оның алтеометрін ұрлағанын түсінеді. Сэр Чарльз құралды қайтаруға уәде береді, егер ол қазір Ситтагаздегі қуатты пышақты ала алса. Уилл оның иесінен, Джакомо Парадизиден пышақты алған жас жігітті жеңеді, бірақ жекпе-жекте екі саусағын жоғалтады. Парадизи бұл Уиллдің пышақтың жаңа иесі екенін түсіндіреді және оның күшін айтады: кез келген материалды, тіпті әлемдер арасындағы қабықты кесу қабілеті. Уилл мен Лира Ситтагазде жанды жейтін көлеңкелер бар екенін біледі, олар жасөспірімдер мен ересектерге шабуыл жасайды, бірақ балаларды елемейді. Уилл пышақты Сэр Чарльздің үйіне терезе ашу үшін пайдаланады, онда ол миссис Колтермен сөйлескенін естиді. Лира сэр Чарльз – Лорд Бореал екенін түсінеді, бастапқыда оның өз әлемінен, ал Уилл әлемдер арасындағы терезені тапқаннан кейін жоғалып кеткен әкесі туралы хабарды естиді. Уилл мен Лира алтеометрмен бірге Ситтагаззеге қашып өтеді және оларды шабуылдаған балалардан Серафина Пеккала құтқарады. Ол Уиллдің жараланған қолын емдеуге тырысады. Сэр Чарльз доктор Мэлоунға барып, оның зерттеулерін қаржыландыруды ұсынады, егер ол оның нұсқауларын орындаса. Ол бас тартады. Лираның ұсынысы бойынша ол өзінің компьютерін қара материяның санасымен байланыс орнатуға пайдаланады. Ол оған компьютерді жоюға және Уилл мен Лира қолданған әлемдер арасындағы терезенің арқылы саяхаттауға бұйырады, оның рөлі «жыланның рөлін ойнау» екенін түсіндіреді. Ли Скорсби Грамманды сол әлемдегі адамдарға Джопари (оның ағылшынша аты Джон Пэрридің өңделген түрі) ретінде белгілі шаман ретінде табады: Уиллдің әкесі. Грамман Скорсбиді пышақтың иесіне апарып, Лорд Асриелге көмектесу үшін шақырады. Асриел билікке қарсы көтеріліс жасау үшін әскер жинап жатыр. Олар Скорсбидің ауа шарымен жолға шығады, бірақ шіркеу сарбаздары оларды жерге түсіруге мәжбүр етеді. Сарбаздар шабуыл жасайды, Скорсби Серафинадан көмек сұрайды. Ол Лираны оның шақыруынан кейін қалдырады, бірақ тым кеш келеді. Скорсби Грамманның тапсырмасын орындауы үшін сарбаздарды ұстап тұрып қаза табады. Миссис Колтер сэр Чарльзді пышақтың құпиясын ашуға алдап, оған у береді. Ол өзінің бақылауына алған көлеңкелерді пайдаланып, сиқыршыны пайғамбарлықты айтуға мәжбүрлейді: Лира – екінші Ева. Миссис Колтер екінші рет құлау қаупіне ұшырамай, қызын жоюды жоспарлайды. Лираны түнгі лагерде ұйықтап қалдырып, Уилл жалғыз жүре береді және оның қанын тоқтатып, Лорд Асриелдің күштеріне қосылуға кеңес беретін әкесін табады. Грамманды ол бір кезде сүйгенін жек көрген кекшіл сиқыршы өлтіреді. Уилл оралғанда, оны Асриелге жетелеуге тиіс періштелер тобын көреді. Ол Лайраны оятуға барады, бірақ ол жоғалып кеткенін және оның қорғаушы сиқыршыларының жандарын көлеңкелер құрғатып алғанын біледі.
Сыни қабылдау
The Subtle Knife ата-аналар таңдаған «Алтын кітап» сыйлығын, Американдық кітапханалар қауымдастығының «Жас ересектерге арналған үздік кітап» наградасын, «Кітап тізімі» редакторларының таңдауын, «Publishers Weekly» журналының «Жылдың үздік кітабы» атағын, «Horn Book Fanfare» құрметті кітабы мақамын, «Bulletin Blue Ribbon» кітабы атағын, «Book Links» журналының «Жылдың үздік кітабы» сыйлығын және «American Bookseller Pick of the Lists» таңдауын алды.
Бейімделулер
2007 жылғы 7 желтоқсанда «Алтын компас» – серияның алғашқы кітабының киноадаптациясы шықпас бұрын, New Line Cinema «Зар пышақ» киноадаптациясы тек егер бірінші фильм сәтті болса ғана өндіріске түсетінін мәлімдеді. «Алтын компас» әлем бойынша бюджетінен екі еседен астам табыс әкелді, бірақ АҚШ-та көңіл көншітпеді, соның салдарынан жалғасының тағдыры белгісіз қалды. Халықаралық құқықтар бастапқыда бірінші фильмді қаржыландыру үшін сатылды, бұл New Line Cinema үшін үлкен көңіл көншітпеуге айналды. Дегенмен, продюсер Дебора Форте трилогияны аяқтауға бейілді екенін айтты: «Біздің өміршең және табысты франшизамыз бар екенін көретін жеткілікті адам бар деп ойлаймын». Бірақ Филип Пуллман 2011 жылы Британдық гуманистік қауымдастығының жылдық конференциясында алғашқы фильмнің АҚШ-тағы көңіл көншітпес сатылымына байланысты жалғасы жасалмайтынын мәлімдеді. 2000 жылы автордың толық актерлік құраммен және баяндамасымен аудиокітап адаптациясы жарық көрді. «His Dark Materials» трилогиясының екінші романы ретінде бұл кітап BBC Radio 4 радиодрамасының бір бөлігі болды, онда Лорд Асирел рөлін Теренс Стамп, ал Лира рөлін Лулу Попплвелл сомдады. Сондай-ақ, 2003 жылғы желтоқсанда Лондонның Корольдік ұлттық театрында 2004 жылғы наурызға дейін екі бөлімнен тұратын, алты сағаттық қойылым өтті, онда Лира рөлін Анна Максвелл Мартин, Уилл рөлін Доминик Купер, Лорд Асирел рөлін Тимоти Далтон және Миссис Каултер рөлін Патриция Ходж ойнады, сондай-ақ 2004 жылғы қарашадан 2005 жылғы сәуірге дейін қосымша көрсетілімдер өтті. 2018 жылғы қыркүйекте бекітілген BBC HBO телеарналарының бірлескен «His Dark Materials» телеадаптациясының екінші маусымы «The Subtle Knife» кітабын қамтиды, кітаптың басты кейіпкерлерімен таныстыру бірінші маусымда басталады.