Кіріспе

Жадының уақыт өте келе жоғалуы туралы теориясы – уақыттың өтуіне байланысты есте сақтаудың жойылуын түсіндіретін теория. Сондықтан, ақпарат уақыт өте келе қолжетімділігі төмендеп, есте сақтау қабілеті мен жадтың күші әлсірейді, нәтижесінде оны кейіннен еске түсіру қиынға түседі. Адам жаңа нәрсе үйренгенде, нейрохимиялық «жад іздері» пайда болады. Бірақ, уақыт өте келе бұл іздер біртіндеп ыдырайды. Ақпаратты белсенді түрде қайталау, осы уақыт бойынша болатын жойылуға қарсы тұрудың маңызды факторы саналады. Көптеген адамдар нейрондар жас өте келе біртіндеп өледі деп санайды, алайда кейбір ескі естеліктер соңғы естеліктерге қарағанда күштірек болуы мүмкін. Осылайша, ыдырау теориясы көбінесе қысқа мерзімді жад жүйесіне қатысты, яғни ескі естеліктер (ұзақ мерзімді жатта) миға түсетін соққыларға немесе физикалық зиянға көбінесе төзімді болады. Сондай-ақ, уақыттың өтуі ғана ұмытылуға себеп бола бермейді және ыдырау теориясы уақыт өте келе болатын кейбір процестерді де ескеруі керек. Яғни, егер адам жадындағы бейнені пайдаланбаса және оған қол жеткізбесе, жад іздері уақыт өте келе жойылады немесе әлсірейді. Бұл теория 19 ғасырдың соңында Герман Эббингхаус жасаған алғашқы жад жұмыстарына негізделген. Торндайк ұсынған ыдырау теориясы МакГеох және оның араласу теориясымен күшті сынға ұшырады. Бұл 1950 жылдардың соңына дейін, Джон Браун мен Петерсонның зерттеулері уақытқа байланысты ыдырауға дәлелдер келтіргенге дейін, ыдырау теориясын тоқтатуға әкелді. Бұл Браун-Петерсон парадигмасы деп аталатын құбылысқа әкелді. Теория қайтадан сынға алынды, бұл жолы Кеппель мен Андервудтың зерттеулері нәтижелерді белсенді араласумен байланыстырды. 1970 жылдары Рейтман ыдырау теориясын қайта жаңғыртуға тырысты, Кеппель мен Андервудтың сынға алған кейбір қиындықтарды ескере отырып. Родигер осы зерттеулер мен олардың әдістеріндегі мәселелерді тез анықтады. Харис сөз тізімдерінің орнына дыбыстарды қолдану арқылы ыдырау теориясын қолдауға тырысты және оның нәтижелері ыдырау теориясын растады. Сонымен қатар, МакКон ашық міндеттемелерге қарағанда жасырын жад міндеттемелерін пайдаланды, қиындықтарды шешу үшін. Олар ыдырау теориясын растады, бірақ нәтижелер араласу әсерлерімен де байланысты болды. Ыдырау теориясының ең үлкен кемшілігі – оны механизм ретінде түсіндіру мүмкін емес, және зерттеулер осы бағытта жүргізілуде.

Сәйкессіздіктер

Зерттеушілер естеліктер уақыт өтуімен бірге (тозу теориясы бойынша) немесе кейіннен болатын оқиғалардың әсерінен (тосқауыл теориясы бойынша) жойыла ма деген мәселеде келіспейді. Дәлелдер уақыт өтуіне қарағанда, тосқауылға байланысты тозу процесін қолдайды.

Жұмыс жады

Екі теория да жұмыс жадында тең дәрежеде талқыланады. Бұл туралы айқын пікір қақтығысы жұмыс жадының күрделі аралық тапсырмасында байқалады, онда күрделі тапсырма есте сақталуға тиіс элементтерді жаттаумен кезектеседі. Бұл теория ақпаратты белсенді қайталауға көбірек мән береді, себебі есте сақтау үшін жаңарту элементтері назарды жақсы өңдеу және есте сақтау үшін қайтадан есте сақталуға тиіс ақпаратқа аударады. Жұмыс жады ақпараттың немесе оқиғаның маңыздылығына пропорционалды түрде әлсіреуі мүмкін. Бұл теорияны кеңейту арқылы бүгінгі күнге дейін анықталған әлсіреудің сәйкессіздіктері мен проблемаларын түсіндіруге болады.

Нейрондық дәлелдер

Болашақтағы зерттеулердің тағы бір бағыты – ыдырау теориясын нақты неврологиялық дәлелдермен байланыстыру. Қазіргі кездегі ыдырауды дәлелдейтін көптеген мәліметтер басқаша түсіндіруге мүмкіндік береді, сондықтан ыдырау идеясының нейрондық негізін көрсететін зерттеулер теорияны жаңа, берік қолдаумен қамтамасыз етеді. Jonides және авторлар (2008) кейінге шегерілген уақыт аралығында артқы аймақтардағы белсенділіктің жалпы төмендеуін көрсеткен сынақтарда ыдыраудың нейрондық дәлелдерін тапты. Бұл төмендеу өнімділікпен тығыз байланысты емес екені анықталғанмен, бұл ыдырау мен нейрондық бейнелеу арасындағы байланысты орнатуға қадам болып табылады. Неврологиялық дәлелдермен ыдырауды қолдайтын модель нейрондардың уақыт бойынша ату үлгілеріне баса назар береді. Мақсатты бейнелеуді құрайтын нейрондық ату үлгілері, қайта орнатылмаса, уақыт өте келе синхрондылықтан шыға бастайды. Ату үлгілерін қалпына келтіру процесін жаттап алу (репетиция) деп қарастыруға болады, ал жаттап алу болмаған жағдайда ұмытылу орын алады. Бұл ұсынылған модельді қолдау үшін одан әрі зерттеулер жүргізіп, ыдырау теориясына нақты неврологиялық дәлелдер ұсыну қажет.