Кіріспе

Грек қайта өрлеу дәуірінің гуманистік ғалымы Теодор Газа (Θεόδωρος Γαζῆς, Theodoros Gazis; ; Theodorus Gazes), сондай-ақ Теодор Газис немесе Thessalonicensis (латын тілінде) және Thessalonikeus (грек тілінде) эпитеттерімен (шамамен 1398 – 1475) белгілі, грек гуманисті және Аристотельдің аудармашысы, 15 ғасырдағы білімді жаңғыртудың бастаушылары болған грек ғалымдарының бірі (Палеолог қайта өрлеуі).

Өмір

Теодор Газа Македонияның Салоники қаласында шамамен 1400 жылы грек отбасында дүниеге келген. Ол кезде қала алғашқы түрік билігінде болды (1403 жылы бізанттық билікке қайта оралды). 1430 жылы туған қаласы түріктер басып алғаннан кейін Италияға қашып кетті. 1440 жылдың желтоқсанында ол Павияда болды, онда Якопо да Сан Кассианомен танысып, оның ұстазы Витторино да Фелтремен таныстырылды. Витториноның "La Giocosa" атты танымал гуманистік мектебінде үш жыл оқығанда, ол латын тілін жақсы меңгерді. 1447 жылы ол жаңадан ашылған Феррара университетінде грек тілінің профессоры болды, оның дәрістеріне Италияның түкпір-түкпірінен көптеген студенттер келді. Оның студенттерінің арасында Родольф Агрикола да болды. Газа грек және латын шіркеулерін жақындастыру мақсатында Сиенада (1423), Феррарада (1438) және Флоренцияда (1439) өткен кеңестерге қатысты. 1450 жылы Папа Николай V-нің шақыруымен Римге келді, онда бірнеше жыл бойы Аристотель және басқа грек авторларының латын тіліне аудармаларын жасады. Римде ол оқыту ісімен айналысты: бірде Папа Сикст IV Газаға Аристотельдің еңбектерін латын тіліне аударуды тапсырды және оған бірнеше алтын монета төледі. Бірақ Газа төленген сомаға наразы болып, ақшаны Тибр өзеніне лақтырып жіберді. Оның студенттерінің арасында византиялық гректер Димитрий Халкондил және Ренессанс дәуірінің көрнекті ғалымы Андроник Каллист болды. Николайдың қайтысынан кейін (1455), Римде күнкөріс табу мүмкін болмағандықтан, Газа Неапольге көшті, онда екі жыл бойы (1456-1458) Альфонсо Магнаннимнің қамқорлығында болды. Одан кейін кардинал Бессарион оны Калабриядағы бір шіркеуге қызметке тағайындады, онда ол өмірінің соңғы жылдарын өткізіп, 1475 жыл шамасында қайтыс болды және Сан-Джованни а-Пиро базилиян монастырында жерленді. Газаның өлімінен кейін Ренессанс жазушылары оны еске алып, оның шеберлігіне жоғары баға берді. 1480 жылы Папа Сикст IV-ке жазған Эрмолао Барбароның хатында Газаның аудармашылық қабілеттеріне толыққанды баға берілген:

«Әлгінше, Сіздің қасиеттілігіңіз, біз Теодор Газаның қазасынан зор және еш теңдесі жоқ залал шектік. Бұл грек жазу және аудару ісінде латын тіліндегілердің бәрінен де озып кетті. Егер ол ұзақ өмір сүрген болса, латын тілінің осы саласын да байытар еді. Ол оны Аристотельдің «Жануарлар туралы» және Теофрасттың «Өсімдіктер туралы» кітаптарындағы ең керемет еңбектерінде көрсетті. Менің ойымша, ол ежелгі заманның өзіне де қарсы тұра алатын жалғыз адам. Мен осы кісіні құрметтеуге және оған еліктеуге бел будым. Оның жазбалары маған көмектескенін мойындаймын. Мен оны М. Туллий, Плиний, Колумелла, Варрон, Сенека, Апулей және осы сияқты зерттеулерде қажет болатын басқа да авторларды оқығаннан гөрі қызығушылықпен оқыдым».

Плетонның аристотелизмге қарсы күресінде Газа да өз үлесін қосты. Грек тілі мен әдебиетін табысты оқыту арқылы гуманистерге оның ықпалы зор болды. Феррарада ол Флоренцияда Плетон құрған Платон академиясының ықпалын күштендетпеу үшін академия құрды.