Кіріспе

Заң саласындағы оқу үшін берілетін академиялық дәреже. Заң дәрежесі – заң саласында оқуды аяқтаған заңгерлерге берілетін академиялық дәреже. Мұндай дәрежелер көбінесе заңгерлік мансапқа дайындық болып табылады, бірақ олардың атаулары ұқсас болғанымен, әр елдегі заң дәрежелері заңгерлік білім беру және заңдық практика түрлері тұрғысынан өзгеше. Әдетте, заң дәрежелеріне заң бакалавры (LLB), заң магистрі (LLM) және заң докторы (LLD немесе JSD) сияқты дәрежелер жатады. Бұл дәрежелер әдетте оқу курстары, зерттеулер және тәжірибелік жұмыстар, мысалы, тағылымдама немесе клиникалық құқықтық білім алу арқылы қол жеткізіледі. Заң дәрежесі көптеген елдерде лицензияланған заңгер болу үшін қажетті қадам ретінде мойындалады, сонымен қатар академиялық, саяси немесе кеңес беру сияқты басқа да мамандықтарға негіз болады.

Тарих

Алғашқы академиялық дәрежелер заң дәрежесі болды, ал алғашқы заң дәрежесі – докторлық дәреже. Еуропадағы алғашқы университеттердің негізін XI ғасырдың заң мектептері болған глоссаторлары құрады. Еуропадағы алғашқы университет – Болонья, ол 12 ғасырда төрт заң ғалымымен құрылды. "Доктор" деген алғашқы академиялық атақ заң ғалымдарына берілді. Бұл дәреже мен атақ 13 ғасырға дейін басқа салалардағы ғалымдарға қолданылмады. Болонья университеті орта ғасырлық басқа заң мектептері үшін үлгі болды. Заң студенттері басқа елдердегі мектептерге білім алу үшін жиі барса, Англияда мұндай жағдай болған жоқ. Бұл ағылшындардың римдік құқықты қабылдамауына байланысты болды. Оксфорд және Кембридж университеттері ағылшын реформасына дейін канондық құқықты оқытса да, оның маңызы сол мекемелерде азаматтық құқықтан әрқашан жоғары болды.

Біліктілік дәрежесінің түрлері

Заңгерлік білімі бойынша берілетін дипломның түрі юрисдикцияға қарай өзгеше болады.

Австрия

Magister iuris (магистрлік құқық) iur.) ("Құқық магистрі") Австриядағы жоғары білім деңгейі. Бұл екі жүйеде де магистр дәрежесі және алғашқы академиялық атақ. Үш жылдық тәжірибеден кейін студенттер "Anwaltsprüfung" – адвокаттық емтиханға қатыса алады.

Бразилия

Бразилияда құқық бакалавры (Бакалавр заң ғылымдары) немесе құқық және әлеуметтік ғылымдар бакалавры. Бұл жоғары білімнің бакалавриат деңгейі. Адвокат болу және Бразилия адвокаттар қауымдастығына (Ordem dos Advogados do Brasil) қабылдану үшін бакалавр Бразилия адвокаттық емтиханынан өтуі керек. Іріктеу және тіркеу комиссиясы жаңа мүшені қабылдаса, ол адвокат (Advogado) деп есептеледі.

Канада

Канаданың құқықтық жүйесі жалпы құқық және азаматтық құқық элементтерінен тұрады. 2019 жылдан бастап жалпы құқық адвокаты болу үшін қажетті кәсіби дәреже Юрис доктор (J.D.) болып табылады. Бұрын бұл дәреже заң бакалавры (LL. B., латынша Legum Baccalaureatus) деп аталған, бірақ атау кезең-кезеңмен қолданыстан шығарылды. LL. B. иелеріне көбінесе өз дәрежелерін жаңа атауға ауыстыру мүмкіндігі берілді. Атауында «Дәрігер» сөзі болғанымен, J.D. екінші деңгейдегі бакалавриат бағдарламасы болып саналады, сондықтан өтініш берушілерге қатысу үшін алдымен бакалавриатты бітіру қажет. Квебек провинциясында провинциялық заң азаматтық мәселелер бойынша француздық мұра азаматтық құқығының, ал қоғамдық, қылмыстық және федералдық құқық мәселелері бойынша жалпы құқықтың гибриді болып табылады. Кәсіби дәреже ағылшын тілінде көбінесе азаматтық құқық бакалавры (B. C. L.) деп аталады және Квебектегі әртүрлі оқу орындарында басқа да атаулары бар. Канаданың провинциялары мен аумақтарында адвокаттыққа қабылданғанға дейін, диплом иелері адвокаттық емтихандарды және тәжірибелік мерзімді (практикалық адвокаттармен кәсіби оқу) немесе оларға баламалы талаптарды орындауы керек. Заң саласындағы магистратура деңгейіндегі кәсіби білім беру бағдарламасы заң магистрі (LL. M., латынша Legum Magister) болып табылады. Докторлық деңгейдегі заң зерттеу дәрежелерінің атаулары оқу орнына қарай өзгеше, бірақ олар құқық ғылымдарының докторы (S. J. D., латынша Scientiae Juridicae Doctor), құқықтағы философия докторы (Ph. D., латынша Philosophiae Doctor) немесе жалпы құқық негізіндегі докторлық диссертациялар үшін заң докторы (LL. D., латынша Legum Doctor) және азаматтық құқық негізіндегі докторлық диссертациялар үшін азаматтық құқық докторы (D. C. L.) сияқты атауларды қамтиды. Кейбір университеттерде заң докторы (LL. D., латынша Legum Doctor) дәрежесі құрметті мақсаттар үшін ғана қолданылады.

Қазақстан

Magister iuris (магистрлік құқық) iur.) ("Құқық магистрі") Хорватиядағы жоғары білім деңгейі. Бұл жүйедегі алғашқы академиялық дәреже. Үш жылдық тәжірибеден кейін студенттер "Pravosudni ispit" – адвокаттық емтиханға балама емтихан тапсыруға құқылы.

Финляндия

Финляндияда "varatuomari" атағы заңгер мамандығының негізгі біліктілігі саналады. Ол университеттің заң факультетін бітіріп, заң магистрі дәрежесін алғаннан кейін аудандық сотта бір жылдық тәжірибеден өту арқылы қол жеткізіледі.

Германия

Erstes Juristisches Staatsexamen адвокаттық емтиханға шартты түрде тең, себебі екінші бөлігі (Zweites Juristisches Staatsexamen) АҚШ-тағы адвокаттық емтиханға неміс тіліндегі баламасы болып табылады. Кейбір университеттерде сіз «Lizentiat des Rechts (Licentiatus iuris)», Magister iuris немесе Diplom Jurist мәртебесін аласыз. Бұл магистрлік деңгейдегі білімді көрсетеді.

Италия

Италияда Болон процесі реформаларына дейін "Юриспруденция бойынша доктор" немесе Болон процесі реформаларынан кейін "Юриспруденция бойынша магистр" ("Juris Doctor") дәрежесі. Бұл магистрлік деңгейдегі білім беру, алайда Италия университеттерін бітірген барлық түлектер "dottore" (итальян тілінде "доктор") атағын қолдануға құқылы.

Мексика

Мексикадағы Licenciatura en Derecho ("Құқық бакалавры").

Ресей

Ресейде студенттер заң саласында мамандық алу үшін университеттерге түседі. Ресейлік заң білімі – жоғары білім деңгейі, ол аспирантураға қабылданғаннан кейін докторлық зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді, бірақ формальды түрде магистрлік деңгейге жатпайды.

Испания

Испания университеттері заң бойынша бакалавр дәрежесін береді. Бұрын студенттер бес жылдық Болонья процесі аясында заңгерлік білім алған. Қазіргі испандық заң бағдарламасы төрт жылға созылады, соның ішінде тәжірибелік оқу және мамандану қарастырылған, содан кейін магистратураны бітіру қажет.

Швейцария

2004 жылға дейін құқықтағы лицензиат (нем.) / құқық бойынша лицензия (фр.) және 2004 жылдан бастап (Болон процесінің нәтижесінде) Швейцарияда заң магистрі (MLaw). Бұл магистратура деңгейіндегі диплом.

Украина

2017 жылдан бастап Украинада заң саласындағы негізгі академиялық дәреже – заң магистрі (mahistr prava, заң бакалавры дәрежесін алғаннан кейін 1,5 немесе 2 жыл оқу). Оны тек заң бакалавры (bakalavr prava) дәрежесін алғаннан кейін ғана алуға болады, ал заң бакалавры дәрежесін орта мектепті бітіргеннен кейін 4 жыл оқу арқылы алуға болады. 2017 жылға дейін украин университеттері заң саласындағы маман (spetsialist prava немесе iuryst) дәрежесін де беріп келді. 2002 жылға дейін бұл дәреже алу үшін орта мектепті бітіргеннен кейін 5 жыл оқу қажет болды (бұл кеңестік кезеңнен қалған білім беру жүйесіне сәйкес келеді). 2002–2017 жылдары заң магистрі дәрежесімен қатар заң мамандығы да болды, осы жылдары заң мамандығы бойынша оқу бағдарламалары заң бакалавры дәрежесін алғаннан кейін 1 жылға созылды. 2016 жылы студенттер мамандық бағдарламаларына соңғы рет қабылданды.

Біріккен Корольдік пен Ирландия

Ұлыбритания университеттері әдетте заң бакалавры (LL.B.) дәрежесін бакалавриатта заң білімі алу үшін береді, бірақ кейбіреулері стандартты бакалавриаттық заң дәрежесі ретінде Бакалавр дәрежесін тағайындайды, мысалы, Оксфорд университетіндегі құқықтану бойынша Бакалавр және Кембридж университетіндегі Заң бойынша Трипос. Оксфорд университеті берген Азаматтық құқық бакалавры (B.C.L.) дәрежесі, шындығында, басқа жердегі LL.M. дәрежесіне ұқсас аспирантуралық дәреже. Ирландия Республикасында заң мамандықтары бойынша бакалавриаттар Ұлыбританиядағыдай ұсынылады. Ирландия Ұлттық университетінің құрамына кіретін университеттер негізгі заң білімі ретінде Азаматтық құқық бакалавры (B.C.L.) дәрежесін береді, бірақ бұл шын мәнінде LL.B. дәрежесіне тікелей тең келетін жалпы құқық дәрежесі. Ирландиядағы басқа университеттер мен колледждер әдетте Заң бакалавры (LL.B.) дәрежесін тағайындайды. Көптеген университеттер Заң магистрі дәрежесін де ұсынады. Оның латынша атауынан – Legum Magister – LL.M. деп те аталады. Бұл заңгерлік мамандығы немесе тиісті сала бойынша білімі бар адамдар алатын жоғары академиялық дәреже.

Басқалар

Америка Құрама Штаттары мен Жапонияда (сондай-ақ Канада, Ұлыбритания, Австралия және Гонконгтағы кейбір оқу орындарында ұсынылады) заңгерлік докторы (Juris Doctor) беріледі. Бұл кәсіби білім беру деңгейі. Legum Doctor (LL.D. деп белгілі, немесе кейбір елдерде заң докторы) – кейбір елдерде заң бойынша жоғары академиялық дәреже саналады және Ph.D. деңгейімен тең, ал басқаларында тек құрметті атақ ретінде ғана тағайындалады. Юридикалық ғылым докторы (S.J.D.) – көбінесе Америка Құрама Штаттары мен Канадада берілетін заң ғылымы бойынша зерттеу жұмысына арналған ғылыми дәреже.