Кіріспе
Құлақтың вестибуліндегі мембраналы лабиринт. Утрикула және сакула – омыртқалы жануарлардың ішкі құлағындағы екі отолит мүшесі. Олар сүйектік лабиринттің (кішкентай сопақша камераның) вестибуліндегі тепе-теңдік жүйесінің (мембраналық лабиринт) құрамына кіреді. Олар қозғалыс пен бағытты анықтау үшін шашты жасушаларды ынталандыруға кішкентай тастар мен тұтқыр сұйықтықты пайдаланады. Утрикула көлденең жазықтықтағы сызықтық үдеулерді және бас еңкілуін анықтайды. "Утрикула" сөзі келеді.
The utricle and saccule are the two otolith organs in the vertebrate inner ear. They are part of the balancing system (membranous labyrinth) in the vestibule of the bony labyrinth (small oval chamber). They use small stones and a viscous fluid to stimulate hair cells to detect motion and orientation. The utricle detects linear accelerations and head tilts in the horizontal plane. The word utricle comes .
Құрылымы
Үтікше сақшадан ірілеу болып, сопақша келген, көлденең басылған және вестибюльдің жоғарғы және артқы бөлігін алып жатады, эллиптикалық қуыспен және оның астындағы бөлігімен жанасады.
Жақсылық
Ұрлық макуласы (macula acustica utriculi) – ұрлықтың еденінде көлденең жатқан, шамамен (2х3 мм) қалыңдық, онда вестибулярлық шашты жасушалар орналасқан эпителий бар. Бұл жасушалар адамға ендік үдеудегі өзгерістерді және гравитацияның әсерін сезінуге мүмкіндік береді; ол акустикалық нервтің ұрлық талшықтарын қабылдайды. Шашты жасушалар – 40-ден 70-ке дейін стереоцилиялары және киноцилия деп аталатын жалғыз нағыз кірпіші бар механорецепторлар. Киноцилия – шашты жасушаның жалғыз сезімтал бөлігі және осының арқасында жасуша поляризацияланады. Бұл стереоцилиялар мен киноцилиялардың ұштары желатин тәрізді қабатқа еніп, статокониямен бірге отолиттік мембрананы құрайды. Бұл мембрана отолиттер деп аталатын кальций карбонатынан тұратын ақуыз гранулаларымен салмақтандырылған. Отолиттік мембрана шашты жасушалардың үстіне салмақ қосып, олардың инерциясын арттырады. Салмақ пен инерцияның артуы ұрлықтың сызықтық үдеуді анықтау және бастың бағытын білу қабілеті үшін маңызды. Бас гравитация күшімен статоконияға тартылғанда, желатин тәрізді қабат та сол бағытта тартылып, сезімтал шаштардың иілуіне себеп болады. Вертикаль осінен бұрылу нәтижесінде туындайтын нистагмға жауапты лабиринттік белсенділік отолит мүшелерінде пайда болады және жылдамдық сақтау механизмі арқылы көз қозғалысын бақылайтын жүйемен байланысады.
Микроанатомия
Утрикула қуысы артқы жағынан бес тесік арқылы жартылай дөңгелек өзекшелермен байланысады. Утрикулосаккулярлық өзекше утрикуланың алдыңғы қабырғасынан басталып, эндолимфалық өзекшеге құяды.
Функция
Ішкі құлақта бастың еңкейю дәрежесін ажырататын, шаштық жасушалар деп аталатын механорецепторлар бар, бұл олардың апикалық стереоцилияларының орналасуының арқасында мүмкін болады. Бұл стереоцилиялар отолиттермен жабылады, олар гравитация күшінің әсерінен стереоцилияларды тартып, еңкейтеді. Еңкейіс кіноцилий бағытына қарай болса, шаштық жасушалардың поляризациясы тиісінше қоздырғыш (деполяризациялық) немесе тежегіш (гиперполяризациялық) болады. Бастың кез келген кеңістіктегі орналасуы екі құлақтың ұшқыштары мен сақшаларына бірлескен стимуляцияны тудырады. Ми бастың орналасуын анықтау үшін бұл сигналдарды бір-бірімен, сондай-ақ көздер мен мойынның созылу рецепторларынан келетін сигналдармен салыстырады, осылайша тек бас еңкейгенін немесе бүкіл дене қисайғанын анықтайды. Отолиттік мембраналардың инерциясы сызықтық үдеуді анықтауда маңызды рөл атқарады. Мысалы, сіз көлікте тоқтаған жерде отырып, қозғала бастасаңыз, макула утрикулидің отолиттік мембранасы қалған тіндерден сәл қалып қойып, стереоцилияларды кері иіледі және жасушаларды стимуляциялайды. Келесі шамда тоқтағанда макула тоқтайды, бірақ отолиттік мембрана бір сәт жалғаса береді, стереоцилияларды алға иіледі. Шаштық жасушалар осы стимуляция үлгісін жүйке сигналына айналдырады, соның салдарынан ми сіздің сызықтық жылдамдығыңыздың өзгеруі туралы хабардар болады. Бұл сигнал вестибулярлық нервке (одан ми сабасына жіберіледі) уақыт өте келе бейімделмейді. Соның салдарынан, мысалы, ұйықтап жатқан адам оянғаннан кейін бірнеше сағаттан соң да ұйықтап жатқанын сезіне береді. Макуладағы иілмеген және тыныш жатқан түктердің деполяризациясының базалық деңгейі секундына 90-100 әрекеттік потенциалға жетеді. Ми бұл сигналды жояды, біз оған мән бермейміз және денеміздің тұрақталғанын білеміз. Егер бас қозғалса немесе дене жылдамдығы артса немесе азайса, иілу пайда болады. Иілу бағытына байланысты шаштық жасушалар қоздырылады немесе тежеледі, нәтижесінде шаштық жасушалардың оқшаулау жиілігі артады немесе төмендейді. Макула сызықтық үдеуге де сезімтал, өйткені статоконияның инерциясы сызықтық жылдамдықтың өсуі мен азаюы кезінде желатин қабатын ығыстыра алады.