Кіріспе

Эдгар Аллан Поның өлеңі "Жеңімпаз құрт" – Эдгар Аллан Поның адамның өлшеулі өмірі мен өлімнің сөзсіздігі туралы өлеңі. Ол алғаш рет 1843 жылы Graham's Magazine журналында жеке жарияланды, бірақ По 1845 жылы әңгіменің жаңартылған басылымына өлеңді қосып, осыдан кейін "Лигея" атты әңгімесімен байланыстырылды. Жаңартылған әңгімеде, өлеңді Лигея жазады және оны өлім қыспағында баяндаушыға үйретеді.

Қысқаша мазмұны

Көздерінен жас тамған періштелер қауымы "көктегі Құдай түріндегі" мимдердің қойылымын тамашалайды, ал олар көрініс артында қалықтап тұрған алып, пішінсіз күштермен басқарылады. Мимдер "Фантомды" қуады, бірақ оны ешқашан ұстай алмайды, айналып-айланып шабады. Соңында, қорқынышты "сырғанап жүретін бейне" пайда болып, мимдерді жеп қояды. Соңғы перде түседі, "аза тұтудың қара шапаны", "Адам" трагедиясының аяқталғанын хабарлайды, оның жалғыз батыры – "Жеңімпаз құрт".

Жариялану тарихы

"Жеңімпаз құрт" тұңғыш рет 1843 жылдың қаңтар айында Graham's Magazine журналында жеке поэма ретінде жарияланды. Ұзақ өтпей, ол Поның тағы бірнеше өлеңдерімен бірге "Филадельфияның ақындары мен поэзиясы: Эдгар Аллан По" деп аталатын "Saturday Museum" журналының 25 ақпандағы санында жарияланды. Кейіннен ол 1845 жылы Поның "Қараға және басқа өлеңдер" атты өлеңдер жинағына енгізілді. "Лигея" 1845 жылғы 27 қыркүйектегі "Бродвей журналының" санында "Жеңімпаз құрт"пен бірге қайта басылды, ал По сол кезде журналдың редакторы болып жұмыс істеді. Мұндай нәрсе По үшін жаңа емес еді, өйткені ол "Колизей" және "Жәннаттағы біреуге" өлеңдерін де әңгімелеріне қосып жазған.

Интерпретация

Поның анасы мен әкесі екеуі де актер болған, ал поэма адам өмірін жалпыға ортақ деңгейде қарастыру үшін театрлық метафораларды жиі пайдаланады. Өлең адам өмірінің ақымақтыққа толы және қорқынышты өліммен аяқталуын, әлемнің адам түсінбес қара күштермен басқарылуын, ал көмектесе алатын жалғыз құдайлық күштердің әлсіз көрермендер ғана екенін, олар тек оқиғаның трагедиясын мойындауға қабілетті екенін көрсетеді. По құрттар мен өлім арасындағы ежелгі байланысты айтса да, ол 1840 жылы «Бертонның джентльмендер журналында» жарияланған Спенсер Уоллис Коунның «Мақтаншыл әйел» поэмасынан шабыттанған болуы мүмкін. Сол өлеңде «Ол жеңімпаз құртпен кездессе / Жанында жақсы қылышымен» деген сөздер кездеседі. «Жеңімпаз құрт» өлеңінде де «evermore» сөзі қолданылады, ол кейін Поның 1845 жылғы «Қарға» атты танымал өлеңінде «nevermore» сөзіне айналды.

"Лигея" фильміндегі рөлі

Поэма "Лигея" әңгімесінде маңызды символдық рөл атқарады. Өлеңді Лигея өлім алдында жазған, бірақ оны шын мәнінде баяндаушы, оның күйеуі оқып береді. Өлімнің соңғылығын баса көрсетуі себепті, ол Лигеяның оқиғадағы қайта тірілуіне күмән тудырады. Сонымен қатар, ащы поэманың қосылуы сол кездегі әдебиетте де, өмірде де болған дәстүрдің ирониясы немесе пародиязы болуы мүмкін. 19 ғасырдың ортасында өлімнің қасиеттілігі мен өлудің әдемілігін көрсету кең таралған (мысалы, Чарльз Диккенстің "Біздің ортақ достасымыз" романындағы Кішкентай Джонни кейіпкері және Шарлотта Бронтенің "Джейн Эйр" романындағы Хелен Бернстің өлімі). Ал Лигея "қан қызыл нәрсе" деп бейнеленген қорқыныш туралы айтады.

Бейімделулер

1935 жылы Балтиморда туған композитор Франц Борншайн "Жәңіскер құрт" поэмасына негізделген, оркестр немесе фортепианомен сүйемелденетін әйелдер хоры үшін үш бөлімді шығарма жазды. Поэма 2003 жылы Лу Ридтің Поэ шығармаларының және Поэден шабыттанған әндердің альбомының бірінші трегі ретінде жаңадан жазылып, бейімделді. Сондай-ақ, ол 2004 жылы Sopor Aeternus & the Ensemble of Shadows тобының Flowers in Formaldehyde альбомында "Жәңіскер құрт" әні ретінде бейімделді. Майк Мигноланың "Хеллбой: Жәңіскер құрт" комикс мини-сериясының 5-ші томы осы поэмаға негізделген. Британдық қорқыныш фильмі Witchfinder General АҚШ-та "Жәңіскер құрт" деп қайта аталды. American International Pictures компаниясының нұсқаларында Винсент Прайс Мэтью Хопкинс рөлінде "Жәңіскер құрт" поэмасын оқыған дауыстық қосымша болғанмен, фильм шын мәнінде Поэ поэмасының бейімделуі емес. Dark Horse Comics 2012 жылдың қараша айында Ричард Корбеннің "Эдгар Аллан По: Жәңіскер құрт" атты жеке комиксін шығарды. Австралиялық экстремалды металл тобы Portal-дың "Curtain" музыкалық видеосы поэманың қуыршақтарды пайдалана отырып бейімделген нұсқасын көрсетеді. Devil Doll тобының Dies Irae альбомы "Жәңіскер құрт" поэмасына шала байланысты. Поэма мәтіні еркін қайта жазылған, ал поэманың соңғы төрт жолы дерлік сөзбе-сөз қайталанған. Готик музыканты Вольтер "Жәңіскер құрт" поэмасын әнге бейімдеп, поэма мәтінін сөзбе-сөз орындады. Бұл ән 2014 жылдың басында "Raised by Bats" альбомында жарық көрді.