Кіріспе

Көбелек немесе қос қанаттының дернәсілі

Күлтегіндер (/k//æ//t//ər//p//ɪ//l//ər/ KATərpilər) – Lepidoptera (көбелектер мен қос қанаттыларды қамтитын жәндіктер отряды) отрядының мүшелерінің дернәсіл сатысы. Көптеген жалпы атаулар сияқты, бұл сөздің қолданылуы да шартты, себебі пиломахозалар (Symphyta подряды) дернәсілі де көбінесе күлтегін деп аталады. Лепидоптералар мен симфиталардың дернәсілінің дене пішіні эруциф тәрізді. Көптеген түрлердің күлтегіндері өсімдіктермен (көбінесе жапырақтармен) қоректенеді, бірақ барлығы емес; шамамен 1%-ы жәндіктермен қоректенеді, ал кейбіреулері тіпті жемтірек болады. Кейбіреулері басқа жануарлар өнімдерімен де қоректенеді. Мысалы, киім көбелектері жүнді, ал мүйізді көбелектер өлген жануарлардың тұяқтары мен мүйіздерін жейді. Күлтегіндер әдетте ашкөз болып келеді және олардың көптеген түрлері ауыл шаруашылығындағы ең зиянды жәндіктердің қатарына жатады. Шындығында, көптеген қос қанатты түрлері жемістер мен басқа да ауыл шаруашылығы өнімдеріне келтіретін зиянға байланысты күлтегін сатысында жақсы танымал, ал қос қанаттылардың өзі көзге түспейді және тікелей зиян келтірмейді. Керісінше, күлтегіндердің әртүрлі түрлері жібек өндіру үшін, адамдар мен жануарларға азық ретінде немесе зиянкес өсімдіктерді биологиялық бақылау үшін пайдалы болып саналады.

Этимология

"Құрт" сөзінің шығу тегі 16 ғасырдың басына дейін жетеді. Ол орта ағылшын тіліндегі catirpel, catirpeller сөздерінен туындаған, бұл сөздер солтүстік француз тіліндегі catepelose сөзінің өзгеруі болуы мүмкін: cate, cat (латын тіліндегі cattus) + pelose, жүнді (латын тіліндегі pilōsus). Geometridae тұқымына жататын өлшегіш құрттар, немесе ирек құрттар, олардың қозғалу әдісі жерді өлшегендей көрінуіне байланысты осылай аталған (геометрид сөзі грек тілінде "жер өлшеуші" дегенді білдіреді); осы ерекше қозғалыстың басты себебі – соңғы сегменттегі қармағыштың өзінен басқа барлық пролегтердің жойылуы.

Қалдықтар

[[File:Eogeometer valdens holotype 01. jpg|thumb|Eogeometer vadens, балтық янтарьда табылған ең ерте белгілі геометр мотылының күмілкені. Бұрын, Ливан янтарьда шамамен 125 миллион жылға дейін сонатын тағы бір қазба қалдық табылған болатын.

Қорғау

Көптеген жануарлар гусеницалармен қоректенеді, себебі олар ақуызға бай. Осының салдарынан, гусеницалар түрлі қорғану тәсілдерін дамытқан. Гусеницалар суық, ыстық немесе құрғақ орта жағдайлары сияқты физикалық факторларға қарсы қорғаныс механизмін дамытқан. Арктикалық аймақтың Gynaephora groenlandica сияқты кейбір түрлері физиологиялық бейімделулермен қатар, ұйықтау кезеңінде қалу үшін ерекше күнге күю және топтасу әрекеттерін көрсетеді.

Сыртқы келбеті

Коста-Риканың түкті сіркешкісі. Тікенді қылшықтар – өзін-өзі қорғау механизмі. Сіркешкінің сыртқы түрі көбінесе жыртқыштарды қорқыта алады: оның белгілері мен дене мүшелерінің кейбіреуі оны улы, үлкен немесе жеуге жарамсыз деп көрсетуі мүмкін. Шындығында, кейбір сіркешкілер улы немесе дәмсіз болады, ал олардың жарқын түсі жыртқыштарды ескертеді. Ал басқалары өзін қауіпті сіркешкілерге немесе басқа жануарларға ұқсатып, алдын ала алады, бірақ олардың өзі қауіпті емес. Көптеген сіркешкілер өсімдіктерге ұқсас сырлы түстерге ие болады, олардың үстінде тамақтанады. Қорғану үшін камуфляж қолданатын сіркешкілердің мысалы – Nemoria arizonaria түрі. Егер сіркешкілер көктемде шығып, еменнің гүлшоғырларымен қоректенсе, олар жасыл түсті болады. Жазда шыққанда, олар емен бұтақтары сияқты қараңғы түсті болады. Осындай айырмашылықтың дамуы тамақтанудағы таниндердің мөлшерімен байланысты. Сіркешкілерде тікендер немесе өсімдік бөліктеріне, мысалы, қызылқырға ұқсайтын өскіндер де болуы мүмкін. Кейбіреулері қоршаған ортадағы құс зәрi сияқты заттарға ұқсайды. Кейбір Geometridae сіркешкілері өздерін өсімдік бөліктерімен жабады, ал қапшық құрттар құм, кесек тас немесе өсімдік материалдарымен жабылған қап жасап, ішінде тіршілік етеді.

Әлеуметтік мінез-құлық және басқа жәндіктермен қарым-қатынас

Кейбір гусеницалар құмырсқалармен байланысып, қорғанысқа ие болады. Бұл үшін Ликаенид көбелектері ең жақсы танымал. Олар құмырсқа қорғаушыларымен дірілдер және химиялық сигналдар арқылы байланысады, әдетте оларға тамақ сыйлықтарын ұсынады. Кейбір гусеницалар топтап тіршілік етеді; үлкен топтасулар паразиттік және жемтікке шалыну деңгейін төмендетуге көмектеседі деп саналады. Топтар ескерту түсінің белгісін күшейтеді, ал жеке гусеницалар бірлесіп құсып немесе көрсетілімдер жасауға қатыса алады. Қайын процессиялық гусеницалары (Thaumetopoea pityocampa) көбінесе ағаштар мен жер бетінде жылжу үшін ұзын тізбекке жиналады. Алдыңғы гусеницаның басы көрінеді, ал қалғандары жасырынып қалуы мүмкін. Орман шатырлы гусеницалары суық ауа райында үйірге жиналады.

Жыртқыш жануарлар

Көптеген жануарлар қызамықтарды жейді. Еуропалық қанатқа құс – құрттарды жейтін бір түр. Бұл құс көбінесе емен жапырақтарының арасында қызамықтарды іздейді. Polistes және Polybia туысына жататын қағаз құйрықтары өздерінің және балаларының тамақтануы үшін қызамықтарды аулайды.

Адам денсаулығы

Жануардың қызылшаң құртын шағу салдарынан тізеге тиген, оқиға болғаннан кейін 24 сағат өткен соң, Оңтүстік Луизианада. Қызыл түсті із, ең кең жерінде шамамен және ұзындығы шамамен болатын аймақты қамтиды. Қызылшаң құрттарының түктері адам денсаулығына қауап тудыруы мүмкін. Қызылшаң құрттарының түктерінде кейде у бар, ал бүкіл әлемдегі шамамен 12 туысқа жататын көбелектер немесе бабочкалар адамға түрлі жарақаттар келтіруі мүмкін, олар терідегі бөртпелерден бастап, астмаға дейін, сондай-ақ сүйек-шеміршек қабынуы, қан ұю бұзылысы, бүйрек жеткіліксіздігі және миге қан құйылу сияқты ауыр жағдайларға дейін алып келуі мүмкін. Терідегі бөртпелер ең көп кездеседі, бірақ өлім жағдайлары да тіркелген. Лономия Бразилияда уланудың жиі себебі болып табылады, 1989 мен 2005 жылдар аралығында 354 жағдай тіркелген. Өлім-жітім 20%-ға дейін жетеді, көбінесе бас миындағы қан кетуден туындайды. Қызылшаң құрттарының түктері кератоконъюнктивитке де себеп болуы мүмкін. Қызылшаң құрттарының түктерінің ұштарындағы өткір тікенектер жұмсақ тіндерге және көздің шырышты қабықтарына кірігіп қалуы мүмкін. Олар мұндай тіндерге енгеннен кейін оларды алу қиынға соғады, көбінесе мембрана бойынша қозғалғанда жағдай нашарлайды. Бұл жағдай әсіресе үй ішінде қиындық тудырады. Түстер желдету жүйелері арқылы ғимараттарға оңай кіріп, кішкентай өлшемдеріне байланысты үй ішінде жиналады, сондықтан оларды сыртқа шығару қиын. Мұндай жиналу үй ішінде адамдармен байланысқа түсу қаупін арттырады. Кейбір мәдениеттерде қызылшаң құрттары тағам ретінде қолданылады. Мысалы, Оңтүстік Африкада бұталық халық мопане құрттарын жейді, ал Қытайда жібек құрттары деликатес саналады.

Галерея

Слайд-шоуды көру үшін солға немесе оңға басыңыз.