Кіріспе

Парашют – атмосфера арқылы дененің қозғалысын тежеуге арналған құрылғы, ол соқтығу күші арқылы немесе, рамалық ауа парашютінде, аэродинамикалық көтеру арқылы жұмыс істейді. Оның негізгі қолданысы – адамдарды қолдау, демалыс мақсатында немесе ұшқыштардың қауіпсіздігі үшін, олар ұшақтан белгілі бір биіктіктен секіріп, жерге қауіпсіз түсуі үшін. Парашют әдетте жеңіл, берік матадан жасалады. Алғашқы парашюттер жібектен тігілген. Бүгінде ең көп қолданылатын мата – нейлон. Парашюттің күмбезі көбінесе дөңгелек пішіндес, бірақ кейбіреулері тіктөртбұрыш, кері дөңгелек және басқа да пішіндерде болады. Парашютке адамдар, азық-түлік, жабдықтар, ғарыш капсулалары және бомбалар сияқты түрлі жүктер бекітіледі.

Орта ғасырлар

852 жылы Испанияның Кордоба қаласында мавр Армен Фирман үлкен плащ киіп, мұнарадан секіріп ұшуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Ол жерге түскен кезде, плащының бүктемелеріндегі ауа оның ауыр жарақат алуына кедерес келтірді деп жазылған.

Ерте қайта өрлеу дәуірі

Шынайы парашютке қатысты ең алғашқы дәлелдер Ренессанс дәуіріне дейін жетеді. Парашюттің ең көне суреті 1470 жылдарға жатқан, Такколаға тиесілі (Британ кітапханасы, Add MS 34113, fol. 200v) қолжазбада кездеседі, онда конустық қанатына бекітілген көлденең таяқшаны ұстап тұрған еркін түскен адам бейнеленген. Қауіпсіздік үшін, таяқшалардың ұштарынан белге арналған белдікке дейін төрт бау ілінген. Парашют конструкциясының беткі ауданы тиімді ауаға қарсылық көрсету үшін жеткіліксіз көрінсе де, ағаштан жасалған негізгі каркас қажетсіз және зиянды болуы мүмкін, бірақ жұмыс істейтін парашюттің негізгі идеясы айқын. Одан кейін, шамамен 1485 жылғы Codex Atlanticus (fol. 381v) атты еңбегіндегі суретінде, ғылымнің көп саласын білетін Леонардо да Винчи одан да жетілдірілген парашюттің эскизін жасады. Леонардоның пирамида тәрізді дизайнының мүмкіндігі 2000 жылы британдық Адриан Николас және 2008 жылы швейцариялық парашютші Оливье Виетти Теппа тарапынан сәтті сынақтан өтті. Технология тарихшысы Линн Уайттың сөзіне сәйкес, бұл конустық және пирамида тәрізді конструкциялар, Азиядағы ерте замандағы қатты қолшатырлармен жасалған әртүрлі секірулерге қарағанда әлдеқайда күрделі болып, «бізге белгілі парашюттің» пайда болуын білдіреді. Бұрын кеңінен таралған сенім бойынша, 1617 жылы 65 жастағы және ауыр сырқатқа шалдыққан Веранцио өзінің жобасын іске асырып, парашютті сынау үшін Санкт-Марк шпилінен, жақын жердегі көпірден немесе Братислава қаласындағы Санкт-Мартин соборынан секірген. Бірақ бұл оқиғаны 1648 жылы Лондонда жарық көрген «Математикалық сиқыр немесе механикалық геометрия арқылы орындалатын ғажайыптар» атты кітабында, Лондон Корольдік қоғамының негізін қалаушылардың бірі және хатшысы Джон Уилкинс отыз жылдан кейін сипаттаған деген қате пікір тарады.

18-19 ғасырлар

Қазіргі парашютті XVIII ғасырдың аяғында Францияда Луи Себастьен Ленорманд ойлап тапты, ол 1783 жылы алғашқы ресми түрде жарияланған секірісті жасады. Ленорманд өз құрылғысын алдын ала эскизбен бейнелеген. Екі жылдан кейін, 1785 жылы, Ленорманд итальяндық "para" префиксін, яғни "ауыртпалықтан сақтау, қорғау, қарсы тұру, күзету, қалқан немесе жабу" мағынасындағы "parare" сөзінен және "құлау" деген мағынаны білдіретін француз тіліндегі "chute" сөзінен біріктіріп, "парашют" сөзін жасады, осылайша құрылғының нақты қызметін сипаттады. Сондай-ақ 1785 жылы Жан-Пьер Бланшар оны ыстық ауа шарынан қауіпсіз түсу құралы ретінде көрсетті. Бланшардың алғашқы парашют көрсетілімдері жолаушы ретінде итті пайдаланумен жүргізілсе, кейін ол 1793 жылы ыстық ауа шарының жарылуына байланысты өзі де оны қолдану мүмкіндігі болғанын мәлімдеді және парашютпен төмен түсті. (Бұл оқиғаға куәгерлер болған жоқ). 1799 жылдың 12 қазанында Жанна Женевье Гарнерин шарға ілініскен гондолада көтерілді. 900 метр биіктікте ол гондоланы шардан ажыратып, парашютпен гондоламен бірге төмен түсті. Осылайша ол парашютпен секіруді жасаған алғашқы әйел атанды. Ол Франция мен Еуропаның түрлі қалаларында көптеген көтерілулер мен парашютпен түсулерді сәтті аяқтады. Парашюттің одан әрі дамуы оны ықшамдауға бағытталды. Ертедегі парашюттер ағаш қаңқаға керілген зығыр матадан жасалса, 1790 жылдардың соңында Бланшар жібектің беріктігі мен жеңіл салмағын пайдаланып, бүктемелі жібектен парашют жасауды бастады. 1797 жылы Андре Гарнерин жібекпен қапталған "қаңқасыз" парашютпен алғашқы рет төмен түсті. 1804 жылы Жером Лаланд күшті тербелістерді болдырмау үшін шатырға тежеу тесігін орнатты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында

1907 жылы Чарльз Бродвик жарманкелерде ыстық ауа шарынан секіру үшін қолданған парашюттің екі маңызды жетістігін көрсетті: ол парашютін рюкзаққа жиды, ал парашют шарыққа бекітілген статикалық сым арқылы жиналған қалтасынан тартылды. Бродвик шардан секірген кезде, статикалық сым керіліп, парашютті қалтадан шығарып, содан кейін үзілді. 1911 жылы Париждегі Эйфель мұнарасында манекенді пайдаланудың сәтті сынағы өтті. Манекеннің салмағы ; парашюттің салмағы . Манекен мен парашют арасындағы сымдар ұзын болды. Дегенмен, Герман Латтеман және оның әйелі Кэте Паулюс 19 ғасырдың соңында парашютпен секіріп жүрді. 1912 жылы Санкт-Петербургке қосылғанға дейін Царское Селоға жақын жердегі жолда Котельников «Руссо Балт» автокөлігін ең жоғары жылдамдыққа дейін үдетіп, содан кейін артқы орындыққа бекітілген парашютті ашып, парашюттің тежеу әсерін сәтті көрсетті. Банич парашютқа патент алған алғашқы адам болды, ал оның дизайны 20 ғасырда тиімді жұмыс істеген алғашқы парашют болды. Одақтас елдердің «ауадан ауыр» ұшақтарының экипаждарына парашюттар берілмеген. Бұл ұшақ зардап шеккен кезде ұшқыштардың ұшақтан секіруіне жол беру үшін жасалған деген болжам бар, бірақ соғыс кезінде өзі ұшқыш болған әуе вице-маршалы Артур Гулд Ли соғыстан кейін британдық соғыс кеңсесінің құжаттарын қарап, мұндай мәлімдемеге ешқандай дәлел таппады. Сол кездегі ұшақтардың кабиналары ұшқыш пен парашютқа сыймайтын, сондықтан парашют киген ұшқышқа арналған орын, парашют кимеген ұшқышқа тым үлкен болар еді. Сондықтан неміс үлгісі «рюкзак» түрінде емес, фюзеляжда сақталды. Бастапқыда салмақ та маңызды фактор болды, өйткені ұшақтардың жүк көтергіштігі шектеулі болды. Парашют тасымалдау ұшақтың өнімділігін төмендетіп, пайдалы жүк пен отын мөлшерін азайтты. Ұлыбританияда теміржол инженері және араб жылқыларын өсіруші Эверард Калтроп өзінің Aerial Patents Company арқылы «Британ парашюты» және «Құтқарушы періште» парашюттарын ойлап тапты және сатты. Калтроптың жобасын зерттеу барысында 1917 жылдың 13 қаңтарында сынақ пилоты Клив Франклин Коллетт Корольдік ұшақ фабрикасының BE.2c ұшағынан Орфорд Несс эксперименттік станциясының үстінен сәтті секірді. Ол бірнеше күннен кейін тәжірибени қайталады. Коллеттен кейін, «Жабайы майор» деп аталған балон офицері Томас Орд Лис Лондонның Тауэр көпірінен сәтті секірді, бұл Корольдік ұшу корпусының балоншылары парашюттерді пайдалануына әкелді, бірақ олар ұшақтарда пайдалану үшін берілді. 1911 жылы Кентукки штатының Лексингтон қаласынан Соломон Ли Ван Митер, кіші, рюкзак стиліндегі парашютқа – Aviatory Life Buoy – өтініш берді және 1916 жылдың шілдесінде патент алды. Оның жеке құрылғысында революциялық жылдам босату механизмі – рипкорд – болды, ол құлап бара жатқан ұшқышқа ұшақтан қауіпсіз қашыққа жеткеннен кейін ғана палуанды ашуға мүмкіндік берді. Неміс дирижабльдерінің жердегі экипажының мүшесі Отто Хайнеке 1918 жылы Германияның әуе қызметі енгізген парашютті жобалады, бұл әлемде стандартты парашютті енгізген алғашқы әуе қызметі болды. Хайнеке дизайнын Берлиндегі Шрёдер компаниясы өндірді. Бұл оқиғалардың көпшілігі парашют немесе рипкордтың айналып бара жатқан ұшақтың конструкциясына ілігіп қалуынан немесе құрылымның бұзылуынан болды, бұл кейінгі нұсқаларда түзетілді. Ұлыбританияда Франциядағы Корольдік ұшу корпусының майоры (Кайт Баллон бөлімінде) болған сэр Фрэнк Мирс 1918 жылдың шілдесінде жылдам босату қысқышы бар парашютқа патент тіркеді, ол «Мирс парашюты» деп аталды және сол кезден бастап кеңінен қолданылды.

Түрлері

Қазіргі заманғы парашюттер екі санатқа бөлінеді: көтерілетін және төмен түсетін шатырлар. Барлық көтерілетін шатырлар парапланерлерге жатады, олар көтерілу және мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы ауада қалу үшін арнайы жасалған. Басқа парашюттар, соның ішінде тікбұрышты емес, өндірушілер төмен түсетін шатырлар ретінде жіктеледі. Кейбір заманауи парашюттар жартылай қатаң қанаттар ретінде жіктеледі, олар маневрлеуге қабілетті және жерге тигенде құлау үшін бақыланатын түсуді жасай алады.

Дөңгелек

Дөңгелек парашюттер – таза соқтыру құрылғысы болып табылады (яғни, қатты қанатты парашюттерден айырмашылығы, олар көтерілуді қамтамасыз етпейді) және әскери, төтенше жағдайларда және жүк тасымалдау мақсатында қолданылады (мысалы, әуеден тастау). Көпшілігі бір қабат үшбұрышты матадан тігілген, үлкен күмбез пішіндес шатырға ие. Кейбір парашютшілер оларды теңіз жануарларына ұқсас болғандықтан «медуза парашюттері» деп атайды. Қазіргі кездегі спорттық парашютшілер бұл типті сирек қолданады. Алғашқы дөңгелек парашюттер қарапайым, жалпақ дөңгелек пішіндес болған. Бұл ерте парашюттер осцилляцияларға байланысты тұрақсыздыққа ұшыраған. Шатырдың жоғарғы бөлігіндегі тесік ауаны шығарып, осцилляцияларды азайтуға көмектескен. Көптеген әскери қолданыстар конустық, яғни конус пішіндес, немесе параболалық (ұзартылған юбкасы бар жалпақ дөңгелек шатыр) пішіндерді қабылдады, мысалы, АҚШ Армиясының T 10 статикалық сызықты парашюты. Тесігі жоқ дөңгелек парашют осцилляцияға бейім және басқарылмайтын құрал саналады. Кейбір парашюттердің төңкерілген күмбез пішіндес шатыры бар. Бұл негізінен адам емес жүктерді түсіру үшін қолданылады, себебі олардың түсу жылдамдығы жоғары. Алға жылдамдық (5–13 км/сағ) және басқару шатырдың артқы бөлігіндегі әртүрлі бөліктерге (шелектерге) тілік салу арқылы немесе артқы жағындағы төрт сымды кесу арқылы жүзеге асырылады, осылайша шатыр пішінін өзгертіп, ауаның шатырдың артқы жағынан шығуына мүмкіндік тудырады, бұл шектеулі алға жылдамдыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Басқа модификацияларға, әртүрлі шелектерге тілік салу арқылы юбканың иілуіне қол жеткізіледі. Бұрылу модификациялардың жиектерін қалыптастыру арқылы жүзеге асырылады, бұл парашютқа модификацияның бір жағынан екінші жағына қарағанда жылдамдық береді. Бұл секірушілерге парашютті басқаруға мүмкіндік береді (мысалы, АҚШ Армиясының MC сериясындағы парашюттер), оларға кедергілерден аулақ болуға және жерге қонғанда көлденең жылдамдықты азайту үшін желге бұрылуға мүмкіндік береді.

Крес тәрізді

Крес формалы парашюттердің ерекше дизайны төмен түсу кезінде тербелісті (пайдаланушының алға-артқа қозғалысын) және күшті бұрылыстарды азайтады. АҚШ армиясы бұл технологияны ескі Т-10 парашюттерін Т-11 парашюттерімен алмастыру бағдарламасы – Advanced Tactical Parachute System (ATPS) аясында қолданады. ATPS шатыры – крест/крес пішіндес платформаның өте өзгертілген нұсқасы және сырттан шаршы тәрізді көрінеді. ATPS жүйесі төмен түсу жылдамдығын 30 пайызға дейін төмендетуге мүмкіндік береді. Т-11 парашютінің орташа төмен түсу жылдамдығы Т-10D парашютінен 14 пайызға баяу, бұл секірушілердің жарақат алу ықтималдығын азайтады. Төмен түсу жылдамдығының төмендеуі соқтығысу энергиясын шамамен 25 пайызға азайтады, осылайша жарақат алу қаупі төмендейді.

Төменге тартылатын ең жоғары нүкте

Дөңгелек парашюттің бір түрі – француз Пьер Марсель Лемонь ойлап тапқан, төмен қарай тартылатын шатырлы парашют. Осы типтегі алғашқы кеңінен қолданылған шатыр «Para Commander» деп аталды (Pioneer Parachute Co. компаниясы жасаған), бірақ одан кейін көптеген басқа да шатырлар шығарылды. Олар жоғары өнімділікке қол жеткізу үшін жасалғандықтан, ауа шығару конфигурациясы сияқты шағын айырмашылықтарға ие болды. Бәрі де «дөңгелек» парашюттер деп саналады, бірақ олардың шатырының жоғарғы нүктесіне аспа сызықтары арқылы жүктеме түсіріледі, бұл жоғарғы нүктені жүкке жақындатып, дөңгелек пішіннің жақтан қарағанда біршама жалпақ немесе линза тәрізді пішінге өзгеруіне себеп болады. Олар «дөңгелек» деп аталғанымен, жоғарыдан немесе төменнен қарағанда көбінесе эллипстік пішінге ие, ал бүйірлері алдыңғы және артқы бөліктерінен, созылған сызығынан (оң жақтағы төменгі суретке қараңыз, сіз өзгешелікті байқай аласыз) көбірек иілген. Линза тәрізді пішіні мен тиісті ауа шығару тесіктерінің арқасында, олар модификацияланған әскери парашюттерге қарағанда едәуір жылдам жылдамдыққа ие. Сонымен қатар, шатырдың бүйіріндегі бақыланатын артқа қарайтын ауа шығару тесіктерінің арқасында олар өте жылдам бұрылу қабілетіне ие, бірақ қазіргі заманғы «рам-эйр» парашюттерімен салыстырғанда өнімділігі төмен. 1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың соңына дейін бұл спорттық парашют спортындағы ең танымал парашют дизайны болды (осы кезеңге дейін көбінесе модификацияланған әскери «дөңгелектер» қолданылды, ал кейін «төртбұрыштар» кең таралды). «Дөңгелек» парашюттер үшін «эллипстік» терминінің қолданылуы біршама ескіргенін және шатасуға әкелуі мүмкін екенін ескеріңіз, өйткені кейбір «төртбұрыштар» (яғни, «рам-эйрлер») қазір де эллипстік пішінде болады.

Сақина тәрізді

Кейбір төмен түсетін шыңы бар конструкцияларда, ауа шығу үшін шыңнан мата алынып, тесік жасалады (көптеген, тіпті барлық дөңгелек шатырларда жинау үшін кемінде бір кішкентай тесік болады, олар сақиналы деп есептелмейді), бұл шатырға сақина тәрізді геометрия береді. Кейбір конструкцияларда бұл тесік өте анық болуы мүмкін, парашюттен гөрі көбірек 'орын' алып жатады. Сонымен қатар, олардың жазық пішініне байланысты көлденең кедергісі азаяды және артқа қараған тежегіштермен үйлескенде, айтарлықтай жылдамдыққа ие болуы мүмкін. Шынымен сақина тәрізді конструкциялар – шатыры сақина пішіндес деп жіктелетіндей үлкен тесігі бар конструкциялар – сирек кездеседі.

Рогалло қанаты

Спорттық парашют спорты Rogallo қанаты және басқа да пішіндермен тәжірибе жасады. Мұндай тәжірибелердің мақсаты көбінесе алға жылдамдықты арттыру және сол кездегі басқа мүмкіндіктермен салыстырғанда қону жылдамдығын төмендету болды. Рам-эир парашюттің жетілдірілуі және одан кейін желкенді сырғанауының (sail slider) енгізілуі парашют споршылары арасындағы тәжірибелер деңгейін азайтты. Парашют жасау да қиын.

Таспа мен сақина

Таспалы және сақиналы парашюттер сақина тәрізді конструкцияларға ұқсас келеді. Олар көбінесе дыбыс жылдамдығынан асып түсетін жылдамдықпен ашылу үшін жасалады. Құрамындағы дәстүрлі парашют мұндай жылдамдықтарда ашылғанда бірден жарылып, қирайды. Таспалы парашюттердің сақина пішіндес шатыры болады, көбінесе ортасындағы үлкен тесік арқылы қысымды төмендетуге арналған. Кейде сақина арқандармен байланыстырылған таспаларға бөлінеді, бұл ауаны одан да көп шығаруға мүмкіндік береді. Бұл үлкен тесіктер парашютқа түсетін күшті азайтады, сондықтан ол ашылғанда жарылмайды немесе қирайды. Кевлардан жасалған таспалы парашюттер B61 және B83 сияқты ядролық бомбаларда қолданылады.

Ram-air

Ram Air Multicell Airfoil принципі 1963 жылы канадалық Домина "Дом" С. Жальбертпен ұсынылды, бірақ ram air canopy-ді спорттық парашютпен айналысатын қауымдастыққа сату үшін бірқатар қиын мәселелерді шешу қажет болды. Ram air парафойлдері басқарылатын (спорттық парашютпен секіруге қолданылатын көптеген шатырлар сияқты) және жоғары қысымды ауамен толтырылатын "жасушалар" құрастыру үшін аэродинамикалық пішіндес мата қабырғаларымен байланысқан екі қабат матадан тұрады. Жасушалар алдыңғы жиегіндегі тежегіштер арқылы кіретін ауаның жоғары қысымымен толады. Мата пішімі мен парашют сызықтары жүктеме астында реттеліп, шатырдың аэродинамикалық пішінге енуіне мүмкіндік береді. Бұл аэродинамикалық пішін кейде "ауа тежегіштері" деп аталатын бір жақты клапандар арқылы сақталады. "Осы шатырдың (Жальберт парафойлының) алғашқы секірісін Халықаралық парашют спортының даңқ залының мүшесі Пол "Поп" Поппенхагер жасаған".

Түрлері

Жеке ұшақ парашюттері екі негізгі түрге бөлінеді – тікбұрышты немесе конус тәрізді, олар әдетте «квадраттар» немесе «эллиптикалдар» деп аталады. Орташа өнімділік көрсеткіштері бар шатырлар (резерв, BASE, шатыр құрастыру және дәлдік типтері) көбінесе тікбұрышты болып келеді. Жоғары өнімділікке ие ұшақ парашюттері жоспардан қарағанда алдыңғы және/немесе артқы жиектерінде сәл конус пішіндес болып келеді және «эллиптикалдар» деп аталады. Кейде конустық пішін тек алдыңғы жиегінде (алдында), ал кейде артқы жиегінде (артында) орналасады. Эллиптикалдарды көбінесе спорттық парашютшілер ғана қолданады. Олар көбінесе кішкентайрақ, бірақ көптеген ұлпа жасушаларына ие және профилі жатық болады. Олардың шатырлары аздап эллипстік немесе айқын эллипстік болуы мүмкін, бұл шатыр дизайнындағы конустық пішіннің дәрежесін көрсетеді. Бұл көрсеткіш, әдетте, қанаттың жүктемесіне байланысты шатырдың басқаруға қаншалықты жауап беретінін және шатырды қауіпсіз басқару үшін қандай тәжірибе қажет екенін көрсетеді. Тікбұрышты парашюттердің дизайны ашық алдыңғы бөлігі бар, ауамен толтырылған шаршы төсек сияқты көрінеді. Олардың басқаруы, әдетте, қауіпсіз, себебі олар кішкентай басқару әрекеттерінен кейін тез түсіп кетпейді, әдетте, бір шаршы футқа төмен қанатты жүктемемен ұшырылады және баяу сырғанап түседі. Олардың сырғанау коэффициенті төмен. Парашюттердің қанатты жүктемесі ұшақтардың қанатты жүктемесі сияқты өлшенеді, яғни, ұшу кезіндегі салмақ пен парашют матасының ауданы салыстырылады. Студенттер, дәлдік бәсекелестері және BASE секірушілері үшін қанаттың қалыпты жүктемесі шаршы метрге 5 кг-дан кем, көбінесе шаршы метрге 0,3 кг немесе одан да аз. Көптеген студент парашютшілер шаршы метрге 5 кг-дан төмен қанатты жүктемемен ұшады. Көптеген спорттық секірушілер шаршы метрге 5 және 7 кг аралығындағы қанатты жүктемемен ұшады, бірақ жоғары өнімділікке ұмтылғандар бұл көрсеткіштен асып түседі. Кәсіби пилоттар қанаттың бір шаршы метріне 10-15 кг-дан астам жүктемемен бәсекелеседі. Шаршы метрге 20 кг-дан асатын қанатты жүктемесі бар ұшақ парашюттерімен қону орындары болғанымен, мұндай жағдай тек кәсіби сынақ секірушілерге тән. Кішкентай парашюттер бірдей жүктемеде жылдам ұшады, ал эллиптикалдар басқару әрекеттеріне жылдам жауап береді. Сондықтан тәжірибелі пилоттар көбінесе қызықты ұшу үшін кішкентай, эллипстік конструкцияларды таңдайды. Жылдам эллипстікпен ұшуға көп дағды мен тәжірибе қажет. Жылдам эллиптикалдармен қону да қауіпті. Жоғары өнімділікке ие эллипстік шатырлардағы ұсақ ақаулар квадраттық конструкцияларға қарағанда әлдеқайда қауіпті болуы мүмкін және тез арада төтенше жағдайға ұласуы мүмкін. Жоғары жүктемелі, эллипстік шатырлармен ұшу көптеген парашюттік апаттардың себебі болып табылады, бірақ жетілдірілген оқу бағдарламалары бұл қауіпті азайтуға көмектеседі. Velocity, VX, XAOS және Sensei сияқты жоғары жылдамдықты, қиылысқан парашюттер «swooping» деп аталатын спорттық парашюттің жаңа саласын құрады. Сарапты пилоттардың қаншалықты қашықтыққа ұша алатынын анықтау үшін қону алаңында жарыс жолы құрылады. Қазіргі әлемдік рекордтар…
Аспект қатынасы – ұшақ парашюттерін өлшеудің тағы бір тәсілі. Парашюттердің аспект қатынасы ұшақ қанаттарымен бірдей өлшенеді, яғни, ені мен хордасы салыстырылады. Төмен аспект қатынасы бар парашюттар, яғни, ені хордасынан 1,8 есе артық, қазіргі уақытта дәлдікпен қону жарыстарына ғана қолданылады. Көрікті дәлдікпен қону парашюттеріне Jalbert (қазіргі NAA) Para Foils және Джон Эйфтың Challenger Classics сериясы жатады. Төмен аспект қатынасы бар парашюттар өте тұрақты, жұмсақ тоқтату сипаттамаларына ие, бірақ тік сырғанау коэффициентінен және қону жалынды уақытын анықтау үшін аз толеранттылықтан немесе «тиімді нүктеден» зардап шегеді. Олардың болжамды ашылу сипаттамаларына байланысты 2,1 шамасындағы орташа аспект қатынасы бар парашюттер резервтік, BASE және шатыр құрастыру бәсекелестігі үшін кеңінен қолданылады. Орташа аспект қатынасы бар парашюттердің көпшілігі жеті жасушаға ие. Жоғары аспект қатынасы бар парашюттердің ең жазық сырғанау және қону жалынды уақытын анықтау үшін ең үлкен толеранттылығы бар, бірақ ең болжамсыз ашылулары бар. 2,7 аспект қатынасы – парашюттердің жоғарғы шегі. Жоғары аспект қатынасы бар шатырларда әдетте тоғыз немесе одан да көп жасуша болады. Барлық резервтік ұшақ парашюттері жоғары сенімділік пен басқару ерекшеліктеріне байланысты шаршы пішіндес болып келеді.

Паралидерлер

Парапланерлер, барлығы дерлік ауа толтырылатын қанаттарды қолданады, 1970-ші жылдардың ортасы мен одан бұрынғы парашюттерге қарағанда, қазіргі спорттық парашюттерге көбірек ұқсайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, олар көтерілуге арналған парашюттер, бірақ бұл термин парапланеринг қауымдастығында қолданылмайды. Олардың негізгі аэродинамикалық дизайны бүгінгі «төртбұрышты» немесе «эллипстік» спорттық парашюттік қанаттарымен бірдей, бірақ әдетте олардың бөлімдері көбірек, қанаттың еніне қатынасы жоғары және профилі төмен. Жасушалардың саны кең ауқымда өзгереді, әдетте 20-дан 70-ке дейін, ал қанаттың еніне қатынасы 8 немесе одан да көп болуы мүмкін, бірақ мұндай қанат үшін бұл көрсеткіш (жобаланған) 6 шамасында болуы мүмкін – екеуі де кәдімгі парашютист парашютінен едәуір жоғары. Қанаттың ұзындығы көбінесе өте үлкен болғандықтан, ол шаршыға қарағанда созылған тіктөртбұрышқа немесе эллипске жақын, сондықтан парапланер ұшқыштары бұл терминді сирек қолданады. Сол сияқты, қанаттың ұзындығы шамамен 15 метр, ал жобаланған қанаттың ұзындығы 12 метр болуы мүмкін. Қанаттар әлі де ілгіш сымдармен және (төрт немесе алты) көтерілгіштермен қамытқа бекітіледі, бірақ қамытқа соңғы байланыс ретінде құлыпталатын карабинерлерді пайдаланады. Қазіргі заманғы жоғары өнімді парапланерлерде жасушалардың тесіктері алдыңғы жиектің төменгі жағына жақын орналасқан, ал соңғы жасушалар жабық сияқты көрінуі мүмкін, екеуі де аэродинамикалық кедергіні азайту үшін жасалған (бұл сырттан жабық көрінетін жасушалар іргелес жасушалардан желдетіліп, ісіріледі, олардың қабырғаларында тежеу тесіктері бар). Басты айырмашылық – парапланерлердің қолданылуында, әдетте күні бойы, кейбір жағдайларда жүздеген шақырымға созылатын ұзақ ұшуларда. Қамыт парашюттік қамыттан да ерекшеленеді және жаңадан бастаушыларға арналғандары (ұшқыштың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін нейлон материалдары мен иық белдеулері бар қарапайым орындық болуы мүмкін) биік және алыс қашықтыққа ұшуларға арналғандарынан (бұл әдетте толық денеге арналған кокон немесе аспа сияқты құрылғылар, созылған аяқтарды қамтиды – аэродинамикалық тиімділікті және жылуды қамтамасыз ету үшін жылдамдық қаптары, аэроконустар және т.б. деп аталады) мүлдем өзгеше. Көптеген конструкцияларда арқа мен иық аймақтарын қорғау, резервтік қанат, су контейнері және т.б. кірістірілген, ал кейбіреулерінде тіпті желқанаттары да бар. Парапланерлер аяқпен немесе шаңғымен ұшуға арналғандықтан, олар соңғы жылдамдықпен ашылуға жарамсыз және ашылуды баяулату үшін слайдер жоқ (парапланер ұшқыштары әдетте ашық, бірақ ісірілмеген қанатпен бастайды). Парапланерді ұшыру үшін, әдетте, қанатты жерге жайып, ашық қанатқа жақын келтіреді, ілгіш сымдардың тартылысы аз және түйілуі жоқ – толығырақ ақпаратты «Парапланеринг» бөлімінен қараңыз. Желге байланысты ұшқыш үш негізгі нұсқаға ие: 1) алға қарай жүгіріп ұшу (әдетте желсіз немесе жеңіл желде), 2) тұрып ұшу (жақсы желде) және 3) кері ұшу (күшті желде). Жел жақсы болған жағдайда, ұшқыш жоғарыдағы көтерілгіштерді тартып, желдің жасушаларды ісіруіне мүмкіндік береді, содан кейін тежегіштерді төмендетеді, ұшақтың қанаттары сияқты, және ұшып кетеді. Егер жел болмаса, ұшқыш оны ісіру үшін жүгіреді немесе шаңғымен сырғанады, әдетте жардың немесе төбенің шетінде. Қанат басынан өте соң, жақсы желде екі тұтқаны да бірдей тартып төмен түсіреді, тегіс жерде көлік артынан сүйреп, төбеден төмен қарай жалғастырады. Әртүрлі желде жерде қанатты басқару маңызды, сондықтан осы мақсатқа арналған қанаттар да жасалады, мысалы, XC, жарыс немесе демалыс ұшуларына арналған қымбат қанаттардың тозуын азайту үшін.

Жалпы сипаттамалары

Қазіргі парашютшілер қолданатын негізгі парашюттар жұмсақ ашылу үшін жасалған. Рам-эир конструкцияларындағы алғашқы мәселелердің бірі тым жылдам ашылу болды. Рам-эир шатырының ашылуын баяулатуға ең көп үлес қосқан жаңалық – слайдер; әр бұрышындағы кішкентай тікбұрышты мата бөлігі, оның әрқайсысында саңылау бар. Төрт жиын желілер осы саңылаулар арқылы көтерілгіштерге (көтерілгіштер – парашюттың қауырсыны мен жүктеу сызықтарын байланыстыратын құбырлы ленталар) өтеді. Ашылу кезінде слайдер шатырдан көтерілгіштердің үстіне дейін сырғип түседі. Слайдер төмен түскенде ауа кедергісіне тап болып, желілердің таралу жылдамдығын төмендетеді. Бұл шатырдың ашылу және ісіну жылдамдығын азайтады. Сонымен қатар, парашюттің жалпы дизайны ашылу жылдамдығына да маңызды әсер етеді. Қазіргі заманғы спорттық парашюттардың ашылу жылдамдығы әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген қазіргі парашюттар ыңғайлы ашылады, бірақ кейбір парашютшілер күштірек ашылуды қалайды. Ашылу процесі өзі хаотикалық болып келеді. Жақсы жағдайдағы шатырларда да жылдам ашылу орын алуы мүмкін. Сирек жағдайларда, ашылу соншалықты жылдам болуы мүмкін, парашютші көкжиегіне, жарақат алуына немесе тіпті қаза тауып, қайтыс болуы мүмкін. Мата мөлшерін азайту ауа кедергісін азайтады. Бұл слайдерді кішірейте беру, торлы панель қосу немесе слайдерде тесік жасау арқылы жасалуы мүмкін.

Қатысу

Резервтік парашюттерде көбінесе Теодор Мосцицки алғаш рет құрастырған, рипкордты қолдану жүйесі болады, бірақ спорттық парашютшілер қолданатын қазіргі заманғы негізгі парашюттердің көпшілігі қолмен ашылатын пилоттық парашюттің бір түрін пайдаланады. Рипкорд жүйесі жабылатын штифтті (кейде бірнеше штифтті) тартады, ол серіппелі пилоттық шұңқырды босатып, контейнерді ашады; пилоттық шұңқыр содан кейін серіппесінің күшімен ауа ағынына ителіп, өтетін ауаның күшін пайдаланып, парашюттің күмбезін қамтитын орналасу қапшығын шығарады, ол тұтқа арқылы оған бекітіледі. Қолмен ашылатын пилоттық парашют ауа ағынына лақтырылғаннан кейін пилоттық парашют тұтқасындағы жабылатын штифтті тартып контейнерді ашады, содан кейін сол күш орналасу қапшығын шығарады. Қолмен ашылатын пилоттық парашюттердің түрлері әртүрлі, бірақ сипатталған жүйе – ең көп таралған лақтыру жүйесі. Тек қолмен ашылатын пилоттық парашют қана негізгі күмбезге қарсы кедергі күшін азайтатын өлшеу сызығы арқылы ашылғаннан кейін автоматты түрде жиырылуы мүмкін. Ал резервтік парашюттерде пилоттық парашют ашылғаннан кейін сақталмайды. Резервтік орналасу қапшығы мен пилоттық шұңқыр резервтік жүйеде күмбезбен байланыстырылмайды. Бұл «еркін қаптық конфигурация» деп аталады, ал компоненттер кейде резервтік парашют ашылғаннан кейін қайтарылмайды. Кейде пилоттық парашют штифтті тартуға немесе қапшықты шығаруға жеткілікті күш тудырмайды. Мұның себебі – пилоттық парашюттің парашютшінің қозғалысынан туындаған ауа ағынында (бұрқасында) тұрып қалуы, штифтті ұстап тұрған жабылу ілмегі тым тар болуы немесе пилоттық парашют жеткіліксіз күш тудыруы болуы мүмкін. Бұл құбылыс «пилоттық парашюттың тежелуі» деп аталады, және егер ол жойылмаса, толыққанды ақаулыққа алып келуі мүмкін, соның салдарынан резервтік парашютті ашу қажет болады. Парашютшілердің негізгі парашюттері көбінесе статикалық сызымдар арқылы ашылады, ол парашютті босатады, бірақ парашютті қамтитын орналасу қапшығын сақтайды – пилоттық парашютке сүйенбей. Бұл конфигурацияда орналасу мүшесі «тікелей қаптық жүйе» деп аталады, онда ашылу жылдам, тұрақты және сенімді болады.

Қауіпсіздік

Парашюттің қауіпсіз ашылуын қамтамасыз ету үшін оны мұқият бүктеп немесе "жинап" дайындайды. Егер парашют дұрыс жиналмаса, негізгі парашют толық немесе дұрыс ашылмауы мүмкін, бұл жұмыс істемеуге алып келеді. АҚШ және көптеген дамыған елдерде авариялық және қосалқы парашюттерді заң стандартына сәйкес оқытылған және сертификатталған "риггерлер" жинайды. Кәсіби парашютшілер өздерінің негізгі "басты" парашюттерін қалай жинауға үйренеді. Парашюттің дизайны, күтімі, жүктелуі, жинау техникасы және оператордың тәжірибесінің салдарынан жұмыс істемеу көрсеткіштерін дәл бағалау қиын. Шамамен мың кәсіби парашюттен біреуі ашылмауы мүмкін, сондықтан қосалқы парашютті пайдалану қажет болады. Дегенмен, кейбір парашютшілер мыңдаған секіру жасап, ешқашан қосалқы парашюттерін қолданған емес. Қосалқы парашюттер сәл өзгеше жиналады және жұмыс істейді. Олар сенімділікке басымдық бере отырып, консервативті жобаланған, қатаң стандарттарға сәйкес жасалған және сынақтан өткізілген, бұл оларды негізгі парашюттерге қарағанда сенімдірек етеді. Тексерудің белгілі бір мерзімділігі және пайдаланудың азаюы сенімділікті арттырады, себебі кейбір компоненттердің тозуы сенімділікке кері әсер етуі мүмкін. Қосалқы парашюттің қауіпсіздік артықшылығы негізгі парашюттің жұмыс істемеуінің аз ықтималдығын қосалқы парашюттің жұмыс істемеуінің одан да аз ықтималдығымен көбейту арқасында пайда болады. Бұл қос жұмыс істемеу ықтималдығын одан да азайтады. Бірақ, жұмыс істемей қалған негізгі парашютті босату мүмкін болмағандықтан қосалқы парашютке кедергі келтіруі де мүмкін. АҚШ-та 2017 жылғы статистика бойынша, 133,571 секіруге 1 өлім жағдайы тіркелді. Кәсіби парашютпен секіру кезінде жарақаттану және өлім-жітім тіпті толық жұмыс істейтін негізгі парашютпен де болуы мүмкін. Мысалы, парашютші шатырмен ұшып бара жатқанда дұрыс емес шешім қабылдаса, бұл жерге немесе жердегі кедергіге жоғары жылдамдықпен соқтығысуға әкелуі мүмкін, немесе басқа парашютшімен соқтығысуы мүмкін.

Қолданылуы

Парашюттің адам немесе заттың түсу жылдамдығын азайту үшін қолданылуынан өзгеше, бағдарлау парашюті құрлықтағы немесе әуедегі көлік құралдарының – соның ішінде қанатты ұшақтар мен жылдамдықпен жүретін көліктердің – көлденең баяулауына көмектеседі, тұрақтандырады, қиын жағдайға түскен жеңіл ұшақтарға қолдау көрсетеді, тандемдік еркін құлауда қолданылады, сондай-ақ ұшқышқа үлкен парашютті ашуға мүмкіндік береді. Парашюттер ойын-сауық құралдары ретінде де пайдаланылады.