Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фиджи саясаткері (1946–2020)
Fijian politician (1946–2020)
Рату Тевита Момоэдону (13 қаңтар 1946 – 26 қараша 2020) – Фиджи саясаткері, Фиджидің бесінші премьер-министрі қызметін екі рет атқарған. Екі тағайындалудың да себебі конституциялық қиындықтарды айналып өту болды; оның алғашқы өкілеттігі – 2000 жылдың 27 мамырында небәрі бірнеше минутқа созылды. Екінші өкілеттігі – 2001 жылдың 14-16 наурызы аралығында екі күнге жалғасты. Кейін ол Фиджидің Жапониядағы елшісі болып қызмет етті. "Таукей Савайеке" атағын пайдаланып, ол Ба Ясанасының Буребасага және Кубуна конфедерацияларынан бөлініп, Туи Вуда Рату Джозефа Илоило басшылығымен өз конфедерациясын құруын ұсынды. Рату Джозефа Илоило 2011 жылы қайтыс болды.
Ratu Tevita Momoedonu (13 January 1946 – 26 November 2020) was a Fijian politician who served as the fifth Prime Minister of Fiji twice – each time extremely briefly. Both appointments were to get around constitutional technicalities; his first term of office – on 27 May 2000 lasted only a few minutes. His second term – from 14 to 16 March 2001 was for two days. He subsequently served his country as Ambassador of Fiji to Japan. Using his chiefly title of "Taukei Sawaieke", he later led pushed for the Yasana of Ba to secede from the Burebasaga and Kubuna Confederacies to form their own fourth confederacy under the Tui Vuda, Ratu Josefa Iloilo, who died in 2011.
Бірінші кездесу
1999 жылы Момоэдону Фиджидің Еңбек партиясының (FLP) тізімі бойынша Өкілдер палатасында Вуда ашық сайлау округін өкілдік ету үшін сайланды және кейіннен Министрлер кабинетіне тағайындалды. 2000 жылдың 19 мамырында Джордж Спейт парламент ғимаратына шабуыл жасап, Чаудхри және басқа да үкімет мүшелерін кепілге алып, төңкеріс жасаған кезде ол парламентте болмаған жалғыз министр болды. Президент Рату Сэр Камисе Мара жағдайды реттеу үшін төтенше өкілеттіктерді қолдануға ниеттенді, бірақ конституциялық тұрғыдан Президент Премьер-министрдің кеңесі болмаса, әрекет ете алмайтындықтан, мұны істей алмады. Премьер-министр Чаудхри тұтқындыққа алынғандықтан, ол мұндай кеңес бере алмады. Кейбір құқықтанушылар конституциялық жарамдылығы күмәнді деп санайтын қадам ретінде Мара Чаудхриді қызметтен босатып, 27 мамырда оның орнына Момоэдонуды тағайындады, осылайша Момоэдону оған Парламентті тарату және төтенше жағдай режимін енгізуді "ұсынды". Момоэдону қажетті кеңес бергеннен кейін дереу отставкаға кетті. Бұл процедура бар болғаны бірнеше минутқа созылды. (Бірақ бұл әрекет кері нәтиже берді, екі күннен кейін Фиджи әскери күштерінің қолбасшысы коммодор Франк Байнимарама Мараны өзі қызметтен шеттетуге мәжбүр етті).
In 1999, Momoedonu had been elected on the Fiji Labour Party (FLP) ticket to represent the Vuda Open Constituency in the House of Representatives, and subsequently appointed to the Cabinet. He was the only minister not present in the Parliament building when George Speight stormed the complex on 19 May 2000, taking Chaudhry and other government members hostage and staging a coup d'état. The President, Ratu Sir Kamisese Mara, wanted to assume emergency powers to deal with the situation, but was unable to do so, because constitutionally, the President is not allowed to act except on the advice of the Prime Minister – and Prime Minister Chaudhry, being in captivity, was unable to render such advice. In a move which some legal scholars have questioned as being of doubtful constitutional validity, Mara therefore dismissed Chaudhry and appointed Momoedonu in his place on 27 May, so that Momoedonu could "advise" him to suspend Parliament and assume emergency powers. Upon tendering the requisite advice, Momoedonu promptly resigned. The whole procedure had taken only a few minutes. (The move backfired when, two days later, Mara was himself deposed by the Commander of the Fiji Military Forces, Commodore Frank Bainimarama).
Уақытша министр; премьер-министр қызметіне екінші рет тағайындалды
Момоедону төңкерістен кейінгі дүрбелең кезінде Лайсения Карасе құрған уақытша кабинетте Еңбек және өнеркәсіптік қатынастар министрі қызметін атқарды. Ол бұл лауазымда 2001 жылдың қыркүйегіне дейін болды. Момоедонудың премьер-министр болып екінші рет тағайындалуы 2001 жылдың 14 наурызында болды. Бұл Президент Жозефа Илоило мен премьер-министр Лайсения Караседің уақытша үкіметі конституцияға қайшы екені туралы Апелляциялық сот шешімінен кейін орын алды. Сот бұрынғы үкіметті қалпына келтіруді бұйырды. Бұл Рату Мараны президенттік лауазымға қайта тағайындауды немесе жаңа президентті сайлау үшін Басшылар кеңесін шақыруды білдірді. Мара елді конституциялық жағдайдан сақтау үшін 2000 жылдың 29 мамырына дейін (қызметтен алынған күні) ресми түрде отставкаға кетіп, Илоило режимін заңдастырды. Бұл шешім Басшылар кеңесімен бекітілді. Сот шешімі Махендра Чоудриді премьер-министр қызметіне қайта тағайындау керек деген түсінік тудырды, бірақ Президент Илоило оған келіспеді. Оның пікірінше, Чоудридің Еңбек партиясынан шығуы оның енді Өкілдер палатасында көпшілік қолдауы болмағанын көрсетті, сондықтан Президент оны тағайындауға міндетті емес. Илоило Фиджи үшін ең дұрысы елдің басшылығы мәселесін халыққа қайтару екенін шешкен сияқты, бірақ ол конституциялық түрде премьер-министрдің кеңесі болмаса, мерзімінен бұрын сайлау шақыра алмайды. Ол Чоудридің кеңес беруден бас тартатынына сенімді болды. Сондықтан ол Момоедонуды тағайындады. Заң бойынша, соңғы конституциялық президент Рату Мараның соңғы "заңды түрде тағайындалған" премьер-министрі ретінде Момоедону қайта тағайындалуға құқылы еді. Бірақ сыншылар, оның ішінде бұрынғы Өкілдер палатасының спикері Томаси Вакатора, бұл тағайындауды жезөкшелік деп қарастырды: Момоедону президент Илоилоның туысы еді. Бұл қысқа мерзімді тағайындамаға қарамастан, ол премьер-министр жалақысының 20 пайызы мөлшерінде өмір бойына зейнетақы алуға құқылы болды. Момоедону президентке парламентті тарату және жалпы сайлау өткізу туралы ресми кеңес берді. Міндет орындалды, Момоедону келесі күні отставкаға кетті, бұл Лайсения Карасеге премьер-министр лауазымын қайта иеленуге мүмкіндік берді. Келесі сайлауда Карасе өзі құрған Соқосоқо Дуавата ни Левенювануа партиясы көпшілік дауыс жинағандықтан премьер-министр болып бекітілді. Алайда Момоедону Бей Кай Вити партиясынан Өкілдер палатасына кандидат болып түсті, бірақ жеңіліске ұшырады.
Momoedonu served as Minister for Labour and Industrial Relations in the interim Cabinet formed by Laisenia Qarase in the midst of the upheaval that followed the coup. He held this position until September 2001. Momoedonu's second appointment as Prime Minister, on 14 March 2001, came in the wake of an Appeal Court verdict that the interim government of President Josefa Iloilo and Prime Minister Laisenia Qarase, both of whom had taken office when the coup had been put down, was unconstitutional, and ordered that the previous government be reinstated. That would mean reinstating Ratu Mara as president or else convening the Great Council of Chiefs to elect a new president. Mara moved to spare the country further constitutional trauma by resigning officially, retroactive to 29 May 2000 (the day on which he had been deposed), thereby validating the Iloilo regime, which was duly affirmed by the Great Council of Chiefs. The court verdict was also widely interpreted to mean that Mahendra Chaudhry should be reinstated as Prime Minister, but President Iloilo disagreed. He argued that defections from Chaudhry's Labour Party meant that he no longer had majority support in the House of Representatives, and therefore the President was not obliged to appoint him. Iloilo had apparently decided already that the best way forward for Fiji was to take the question of the country's leadership back to the people, but he could not constitutionally call an early election except on the advice of the Prime Minister – advice that he was sure Chaudhry would refuse to render. He therefore appointed Momoedonu. There was a legal argument, albeit a flimsy one, that as the last "lawfully appointed" Prime Minister under the last constitutional President, Ratu Mara, Momoedonu should be reappointed. Cynics, including former House of Representatives Speaker Tomasi Vakatora, saw the appointment more as a case of nepotism: Momoedonu was President Iloilo's nephew. The appointment, although brief, entitled him to a lifetime pension amounting to 20 percent of the Prime Minister's salary. Momoedonu rendered his formal advice to President Iloilo to dissolve Parliament and call a general election. Mission accomplished, Momoedonu resigned the next day, allowing Laisenia Qarase to resume the office of Prime Minister. In the ensuing election, Qarase was confirmed as Prime Minister when his newly formed Soqosoqo Duavata ni Lewenivanua won a plurality. Momoedonu, however, stood as a candidate for the House of Representatives on the Bei Kai Viti Party ticket, but was defeated.
Жапониядағы елші
2002 жылы Момоэдону Фиджидің Жапониядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды және сол жылдың 7 қазанында император Акихитоға өзінің сенім грамотасын табыс етті. 2006 жылдың наурыз айында оның мерзімі аяқталып, Фиджиге қайтып келді.
In 2002, Momoedonu was appointed Fiji's Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary to Japan, and duly presented his credentials to Emperor Akihito on 7 October that year. His term expired in March 2006, and he returned to Fiji.
Кейінгі мансап
Фиджидің Sun газеті 2006 жылдың 12 наурызында Momoedonu Ұлттық бірлік партиясының (PANU) ықтимал басшысы ретінде қарастырылғанын хабарлады. Бұл партия 2005 жылы тіркеуден шығарылғаннан кейін 2006 жылдың басында қайта құрылып, Халықтық Ұлттық партиясын (PNP) және Momoedonu-дың бұрынғы BKV партиясын 2006 жылдың наурыз айында өз ішіне сіңірді. Алайда, бұл жоспар іске аспады және ол жеке сектордағы "Ба провинциал холдингс" компаниясының төрағасы болып жұмыс істеді.
The Fiji Sun reported on 12 March 2006 that Momoedonu was being considered as a possible leader for the Party of National Unity (PANU), which was reestablished in early 2006 following its deregistration the previous year, and which absorbed the People's National Party (PNP) and Momoedonu's old BKV in March 2006. This did not eventuate, however, and he entered private sector business as Chairman of Ba Provincial Holdings, Ltd.