Кіріспе

Қайырымдылық ұйымы қаржы жинау үшін басқаратын бөлшек сауда орны. Қайырымдылық дүкені (британдық ағылшын), қолғабыс дүкені немесе қолғабыс дүкені (американдық және канадалық ағылшын, сондай-ақ Savers сияқты коммерциялық дүкендерді де қамтиды) немесе мүмкіндік дүкені немесе оп-дүкен (австралиялық және жаңазеландиялық ағылшын) – қайырымдылық ұйымы ақша жинау үшін басқаратын бөлшек сауда орны. Қайырымдылық дүкендері – әлеуметтік кәсіпорнының бір түрі. Олар көбінесе жұртшылықтан сыйға берілген киім, кітап, музыкалық альбомдар, аяқ киім, DVD, ойыншықтар және жиһаз сияқты қолданылған заттарды сатады және көбінесе еріктілермен жұмыс істейді. Сатуға қойылған заттар тегін алынғандықтан және бизнес шығындары төмен болғандықтан, оларды бәсекеге қабілетті бағамен сатуға болады. Барлық шығындар төленгеннен кейін, сатудан түскен қалған табыс ұйымның белгіленген қайырымдылық мақсатына сәйкес пайдаланылады. Шығындарға жабдықтарды сатып алу және/немесе тозу (киім тіректері, кітап сөрелері, тіректемелер және т.б.), операциялық шығындар (күтім, коммуналдық қызметтер, электр энергиясы, жылу, телефон, шектеулі жарнама) және ғимаратты жалға алу немесе ипотека төлемі кіреді.

Терминология

Қайырымдылық дүкендері АҚШ және Канадада қолданылған заттар сататын дүкендер, хоспис дүкендері, қайта сату дүкендері (АҚШ-та бұл термин комиссиялық дүкендерді де қамтиды), Австралия мен Жаңа Зеландияда мүмкіндік (немесе оп) дүкендері, ал Ресейде екінші қол (секонд хенд) деп те аталуы мүмкін.

Тарих

Ұлыбританиядағы ең алғашқы қайырымдылық дүкендерінің бірі 1899 жылы Вулвергемптон соқырлар қоғамы (қазір Нұр орталығы деп аталады) тарапынан құрылды. Ол қоғамға қаражат жинау үшін соқыр адамдар жасаған заттарды сату мақсатында ашылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде түрлі қайырымдылық шаралары өткізілді, мысалы, Лондондағы Шепард базарындағы қайырымдылық жәрмеңкесі Қызыл Крестке 50 000 фунт стерлинг жинады. Дегенмен, қайырымдылық дүкендері екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен таралды. Эдинбург университетінің әлеуметтік орталығы 1937 жылы Эдинбургте «Баршаға арналған үнемді дүкенін» ашты, ал Қызыл Крест 1941 жылы Лондондағы Олд Бонд көшесіндегі 17-ші үй мекенжайында алғашқы қайырымдылық дүкенін ашты. Соғыс жылдарында екі жүзден астам «тұрақты» Қызыл Крест сыйлық дүкені және шамамен 150 уақытша Қызыл Крест дүкені ашылды. Сауда департаменті берген дүкен лицензиясының талабы бойынша, сатуға ұсынылған барлық тауарлар сыйлық түрінде болуы керек еді. Тауарларды қайта сату үшін сатып алуға тыйым салынды. Сатудан түскен барлық табыс Глостер герцогінің Қызыл Крестіне немесе Сент-Джон қорына берілуге тиіс болды. Көптеген ғимараттар жалғасыз берілді, ал кейбір жағдайларда үй иелері жылу және жарық шығындарын өздері төледі. Ұлыбританиядағы алғашқы Oxfam қайырымдылық дүкенін Сесил Джексон Коул Оксфордтағы Броуд-стритте ашып, 1947 жылдың желтоқсанында саудасын бастады.

Танымалдық

2010 жылдардың басында қайырымдылық дүкендерінде сауда жасау АҚШ-та «үнемдеу» деген аталымға ие болды. Экологтар екінші қол тауарларын сатып алуға бейім, себебі бұл табиғи ресурстарды аз қолданады және жаңа тауарлар сатып алуға қарағанда қоршаған ортаға аз зиян келтіреді, өйткені тауарлар көбінесе жергілікті жерлерден жиналады. Бұған қоса, екінші қол заттарды қайта пайдалану – қайта өңдеудің бір түрі және бұл қоқысқа жіберілетін қалдықтар мөлшерін азайтады. Тер бәсеңдеушілікке қарсы тұратын адамдар, көбінесе күмәнді этикалық нормалары бар киім компанияларын қолдамау үшін екінші қол киім сатып алады. Нағыз винтаж киімдерін іздейтін адамдар көбінесе қайырымдылық дүкендеріне барады, себебі сыйға берілген киімдердің көпшілігі ескі немесе қазіргі сәнден шыққан (көбінесе ұзақ уақыт бойы киімдерін жаңартпаған, жақында қайтыс болған адамдардан). Көптеген YouTube арналарында сәнді және ерекше табылған заттарды көрсетіп, «үнемдеу» туралы бейнежазбалар шығарылады. Екінші қол тауарларының қауіпсіздігіне сенімділік зор. Оңтүстік Австралияның денсаулық сақтау басқармасы ескі киім сатып алудың денсаулық үшін қауіптілігі өте төмен екенін мәлімдейді. Олардың сөзіне қарағанда, сатып алынған заттарды ыстық сумен жуу – жұқпалы ауруларға шағу қаупін азайтудың бірнеше жолының бірі ғана. Қайырымдылық дүкендері салыстырмалы түрде арзан болғандықтан, Ұлыбританиядағы өмірлік деңгейдің төмендеуі кезінде олардың танымалдылығы артты. Қайырымдылық дүкендерінің танымал болуының тағы бір себебі – бұл дүкендерде сирек кездесетін немесе коллекциялық заттарды табу мүмкіндігі.

Жаңа тауарлар сату

Кейбір қайырымдылық дүкендері, мысалы PDSA, қайырымдылық ұйымының таңбасымен немесе ұйым қолдайтын мәселеге байланысты жаңа тауарларды да сатуы мүмкін. Мысалы, Oxfam дүкендері әділ сауда азық-түліктері мен қолөнер бұйымдарын сатады. Қайырымдылық дүкендері жергілікті коммерциялық кәсіпорындардан артық немесе қолданыстан шыққан тауарларды алуы мүмкін; коммерциялық кәсіпорындар салық жеңілдігі алып, тауарды қоқысқа тастаудың орнына қажетсіз тауарларды дүкендерінен шығару арқылы пайда көреді, бұл шығынды.

Австралия

Австралияда ірі ұлттық қайырымдылық дүкендерінің қатарында Австралия бойынша 650 дүкенді басқаратын Сент-Винсент-де-Пол Thrift Store (Vinnies атымен сауда жасайды), қазіргі уақытта Сидней мен Иллаваррадағы 19 орналасқан жерде, сондай-ақ Австралияның басқа да аймақтарында жұмыс істейтін Anglicare дүкендері, Құтқару армиясы (Salvos атымен сауда жасайды), Қызыл Крест, MS Research Australia және Сент-Лауренс бауырластығы кіреді. Көптеген жергілікті қайырымдылық ұйымдары, діни және зайырлы ұйымдар да қайырымдылық дүкендерін ашады. Мұндай дүкендердің арасында миссиялар мен жануарларды бағу орталықтары жиі кездеседі.

Канада

Меннониттердің орталық комитеті Канада мен АҚШ-та 85 қайта қолдану дүкенін (thrift store) иеленеді. 1972 жылдан бастап, алғашқы MCC қайта қолдану дүкені Манитоба штатының Алтона қаласында ашылды.

Дания

Даниядағы қайырымдылық дүкендерінің көпшілігі Дания Қызыл Кресі немесе христиандық ұйымдармен басқарылады. Дания Қызыл Кресі елде 250 дүкенге ие және онда 10 000 ерікті адам жұмыс істейді. DanChurchAid 1972 жылдан бері қайырымдылық дүкендерін басқарып келеді және қазіргі уақытта 114 дүкенді басқарады. Христиандық ұйым ретінде құрылған Көк Крест елімізде 55 қайырымдылық дүкенін басқарады және негізінен алкоголизммен, есірткіге тәуелділікпен және басқа да әлеуметтік жағынан қиын жағдайдағы топтарға көмек көрсетуге бағытталған. 2019 жылғы зерттеу көрсеткендей, даниялықтар соңғы 12 айда екінші қол заттарына орташа есеппен 5 475 крон жұмсаған, ал 77% даниялықтар екінші қол заттарды сатып алған немесе сатқан, бірақ бұл зерттеу тек қайырымдылық дүкендеріне қатысты емес. +Даниядағы қайырымдылық дүкендері, 2022 жылдың ақпан айындағы жағдай бойыншаҚызыл КрестКөк КрестFolkekirkens nødhjælp (DanChurchAid)Киркенс Коршер (Шіркеу армиясы)Крефтенс Бекамплес (Қатерлі ісікпен күрес) шамамен 25015

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда көптеген қолдан келген тауар сататын дүкендер бар. Олардың кейбіреулері діни емес, ал кейбіреулері діни ұйымдарға тиесілі. Қайырымдылық қорындарының ішінде Сент-Винсент-де-Полс (Винни), 60-тан астам дүкені; Құтқару Армиясы (Салли), 112-ден астам дүкені; Қызыл Крест, 53 дүкені; Жануарларға көмек, 2 дүкені; SPCA, 24 дүкені; Жетімдерге көмек, 7 дүкені; және Хоспис дүкендері, 125-тен астам дүкені бар. "Оп-шоп" деген сөз кез келген қолдан келген тауар сататын дүкенді, оның қайырымдылық мәртебесіне қарамастан, білдіру үшін жиі қолданылады.

Ұлыбритания

Oxfam-ның Ұлыбританиядағы қайырымдылық дүкендерінің саны 600-ден асып түседі. Көптеген Oxfam дүкендері кітаптар сатады, ал ұйым қазір 70-тен астам Oxfam Bookshops мамандандырылған дүкендерін басқарады, бұл оларды Ұлыбританиядағы ең ірі қолданылған кітаптар дүкеніне айналдырады. Oxfam-ның басқа да филиалдарында Джерси, Германия, Ирландия (Солтүстік Ирландия/Ирландия Республикасында 45 дүкен), Нидерланды және Гонконг сияқты дүкендер бар. Ұлыбританиядағы танымал көшелерде мықты орны бар басқа қайырымдылық ұйымдарына Балалар қоғамы, YMCA, Британдық жүрек қоры, Барнардос, Ұлыбританиядағы қатерлі ісіктерді зерттеу қоры, Shelter, Рой Касл өкпе қатерлі ісік қоры, Age UK (бұрынғы Age Concern және Help the Aged), Мари Кюри қатерлі ісікке қарсы күрес орталығы, Norwood, Save the Children, Scope, PDSA, Наоми Хаус балалар хосписі және Sue Ryder Care жатады. Көптеген жергілікті хоспистер де қаржы жинау үшін қайырымдылық дүкендерін ашады. Ұлыбритания мен Ирландия Республикасында 9 000-нан астам қайырымдылық дүкені бар. Олардың орналасқан жерлерін Charity Retail Association (CRA) веб-сайтынан, сондай-ақ қайырымдылық саудасы, дүкендердің не қабылдауы және қабылдамауы туралы ақпараттан табуға болады. CRA – дүкендермен айналысатын қайырымдылық ұйымдарының мүшелік ұйымы. Британдық қайырымдылық дүкендерінде көбінесе ақысыз еріктілер жұмыс істейді, ал дүкенді басқарушыға жалақы төленеді. Сатуға қойылған тауарлардың басым бөлігі – сыйлықтар, ресми есептеу бойынша 87%. Сыйлықтарды дүкен жұмыс істейтін уақытта тікелей әкелу керек, себебі көшеде қалған заттар ұрланып немесе жаман ауа райынан зардап шегуі мүмкін. Қымбат аудандарда сыйлықтардың арасында жоғары сапалы дизайнерлік киімдер де болады, сондықтан осы аудандардағы қайырымдылық дүкендерінен арзан бағада сәнді киімдерді іздейді. «Стандартты» қайырымдылық дүкендері киім, кітап, ойыншықтар, бейнекассеталар, DVD, музыка (CD, кассеталар және винил пластинкалар) және түрлі бұйымдарды (мысалы, аспап-саймандар мен әшекейлер) сатады. Кейбір дүкендер нақты бір тауарларға маманданады, мысалы, көне киімдерге, жиһазға, электр құралдарына немесе пластинкаларға. Ұлыбританиядағы ең ірі екі қайырымдылық дүкенін Emmaus басқарады. 2016 жылы ашылған Emmaus Preston дүкені бір қабаттан тұрады және 47 000 шаршы фут алаңды құрайды, ал Emmaus Rochdale 2019 жылдың қаңтарынан бастап үш қабаттан тұратын универмагты пайдаланады, бұл қайырымдылық дүкеніне универмаг атмосферасын береді. Бұл дүкендерді Emmaus серіктестері басқарады және олардың табатын ақшасы тікелей оларда жұмыс істейтін адамдарға тиесілі. Екі дүкен де көбінесе жиһаз бен ақ техника сатады, бірақ оларға киім, түрлі бұйымдар, кітаптар мен музыка да кіреді. Дерлік барлық қайырымдылық дүкендері сатылмаған маталарын (яғни, сәнсіз, кірленген немесе зақымдалған маталарын) мата өңдеушілерге сатады. Әрбір қайырымдылық дүкені жылына орташа есеппен 40 тонна мата сату арқылы немесе қайта өңдеуге немесе қайта пайдалануға мата саудагерлеріне беру арқылы үнемдейді. Бұл Ұлыбританиядағы барлық қайырымдылық дүкендері бойынша шамамен 363 000 тоннаға жетеді; 2010 жылғы полигонға тастау салығының құны тоннасына 48 фунт стерлинг есебімен, қайырымдылық дүкендері қайта пайдаланған немесе қайта өңдеуге жіберген матаның құны полигонға тастау салығы бойынша үнемдеу есебімен жылына 17 424 000 фунт стерлингті құрайды. Gift Aid – бұл Ұлыбританиядағы жеке донорларға арналған салықтық жеңілдік, онда қайырымдылық ұйымы қол қойылған өтінішті сақтаған жағдайда, сыйлыққа төленген табыс салығын қайтарып алуға құқылы. Бастапқыда тек ақшалай сыйлықтарға арналған болса да, қазір (2006 жылдан бастап) бұл жүйе қайырымдылық дүкендерінің табысына салық төлеуге мүмкіндік береді. Ұлыбританиядағы қайырымдылық дүкендері өз үй-жайларындағы бизнес салығынан міндетті түрде 80% жеңілдік алады, оны орталық үкімет қаржыландырады (жергілікті салық төлеушілер емес), бұл қайырымдылық секторына қолдау көрсетуінің және қайырымдылық дүкендерінің қайырымдылық үшін қаражат жинаудағы рөлінің бір көрінісі. Қайырымдылық ұйымдары қалған 20% үшін дискрециялық жеңілдіктерді сұрай алады, бұл бөлшек саудагерлердің наразылығын тудырады, себебі олар толық төлеуге міндетті.

Ең ірі қайырымдылық бөлшек саудашылары

2017 жылғы қайырымдылық дүкендері туралы сауалнама Ұлыбританиядағы жылдық кірісі және дүкендер саны бойынша он ең ірі қайырымдылық сатушыларын анықтады. +ҚайырымдылықЖылдық кіріс (£)Дүкендер саныБритандық жүрек қоры£176.4 млн724Oxfam GB£92.5 млн640Cancer Research UK£84.5 млн594Барнардос£70.3 млн710Сью Райдер£55.0 млн451Құтқару армиясы£48.0 млн230Age UK£42.6 млн404Британдық Қызыл Крест£30.0 млн341Scope£21.3 млн225Мари Кюри£16.4 млн178

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та ірі ұлттық қолдан келген тауар сататын дүкендердің операторларына Goodwill Industries, Salvation Army, St. Vincent de Paul Thrift Store және ReStore (Habitat for Humanity басқарады) жатады. Value Village/Savers, қолдан келген тауар сататын дүкенге ұқсағанмен, донорлар берген заттарды сату арқылы пайда көретін жеке компания болып табылады. Аймақтық операторларға АҚШ-тың батыс аймағындағы Deseret Industries және Солтүстік-Орта Батыста AbleLight басқаратын дүкендер кіреді. Көптеген жергілікті қайырымдылық ұйымдары, діни және зайырлы, қолдан келген тауар сататын дүкендерді басқарады. Олардың ішінде миссиялар, балалар үйлері, тұрғын үйсіздерге арналған баспаналар және жануарларды қорғау орталықтары бар. Бұған қоса, кейбір шіркеулер өздерінің қызметтерін және миссионерлік жұмыстарын қолдау үшін қолдан келген тауар сататын дүкендерді қаржы жинау орталықтары ретінде пайдаланады.