Кіріспе

Биік аймақ, әдетте салыстырмалы түрде тегіс жер. Геологияда және физикалық географияда плато (плато; платолар немесе плато), сондай-ақ биік жазық немесе тақталық жер деп аталады, – кем дегенде бір жағынан айналасындағы жерден тік көтерілген тегіс жерлерден тұратын биік аймақ. Көбінесе бір немесе бірнеше жағында тік жарлар немесе терең шоқылар болады. Платолар бірнеше процестер арқылы қалыптасады, оның ішінде жанартау магмасының жоғары көтерілуі, лаваның шығуы және су мен мұздықтардың эрозиясы. Платолар қоршаған ортасына байланысты тау аралық, етегіндегі немесе континенттік болып жіктеледі. Кейбір платолардың үстіңгі жазықтығы кішкентай, ал кейбіреулерінде кеңірек болады.

Құрылу

Плотолар бірнеше процестер арқылы қалыптасуы мүмкін, соның ішінде жанартау магмасының жоғары көтерілуі, лаваның шығуы, тақталардың тектоникалық қозғалысы және су мен мұздықтардың эрозиялық әсері.

Жанартаулық

Жанартаулық платолар жанартаулық қызметтің нәтижесінде пайда болады. АҚШ-тың солтүстік-батысындағы Колумбия платосы осыған мысал. Олар жер астындағы вулкандық магманың көтерілуі немесе лаваның сырға шығуы арқылы қалыптасуы мүмкін. Көтерілу арқылы платолардың пайда болу механизмі магма мантиядан жоғары көтерілген кезде басталады, бұл жер бетінің көтерілуіне алып келеді. Осылайша, үлкен, тегіс тас беттер жоғары көтеріліп, платоны құрайды. Лаваның сырға шығуы арқылы қалыптасқан платоларда тау жынысы жер қабығының жарықтары мен әлсіз жерлерінен сыртқа тараған лавадан жиналады.

Тектоникалық

Тектоникалық платолар тектоникалық тақталардың қозғалысы нәтижесінде пайда болады, бұл қозғалыс жер бетінің көтерілуіне әкеледі. Олар көбінесе үлкен аумақты алып жатады және салыстырмалы түрде біркелкі биіктікте болады. Мысалдарға Үндістандағы Декан платосы және Иберия түбегіндегі Орталық Месета жатады.

Жіктеу

Алаңдар оларды қоршаған ортасына қарай жіктеледі. Интермонталық алаңдар – әлемдегі ең биік және кең алаңдардың бірі, олар қатпарлы таулармен қоршалған. Мысалы, Гималай және Куньлун таулары арасындағы Тибет алқабы, Анд тауларының екі қатарының арасындағы Алтиплано алқабы. Лавалық немесе вулкандық алаңдар – кеңінен тараған вулканизм аймақтарында пайда болатын алаңдар. Жер қабығының тар жарықтары арқылы шығатын магма үлкен аумаққа жайылып, қатты қалады. Осы лава қабаттары лавалық немесе вулканизм алаңдарын құрайды. Солтүстік Ирландиядағы Антрим алабы, Үндістандағы Деккан алабы және АҚШ-тағы Колумбия алабы лавалық алаңдардың мысалдары. Пьемонт алабының бір жағы таулармен, екінші жағы жазықпен немесе теңізбен шектеледі. Апалачи таулары мен Атлантика жазығы арасындағы АҚШ-тың шығысындағы Пьемонт алабы – осыған мысал. Континенттік алаңдар барлық жағынан жазықтармен немесе мұхиттармен шектеледі, таулардан қашықта орналасқан. Континенттік алаңның мысалы – Шығыс Антарктикадағы Антарктика алабы.

Африка

Африканың ең биік таулы үстірті – Эфиопияның орталық бөлігін қамтитын Эфиопия жоталары. Бұл құрлықтағы осындай биіктіктегі ең үлкен үздіксіз аумақ болып табылады, оның бетінің көбі 1500 метрден төмен түспейді, ал ең биік шыңдары 4550 метрге жетеді. Биіктігі мен кең аумағының арқасында ол кейде «Африканың шатыры» деп аталады. Тағы бір мысал – Оңтүстік Африканың ішкі үстіртінің 1500 метрден жоғары, бірақ 2100 метрден төмен биіктіктегі бөлігі, Лесото таулы аймақтары ескерілмейді. Бұл Оңтүстік Африканың ірі қалалық агломерацияларының орналасқан жері. Мысырда Гиза үстірті мен Галала тауы бар, бұл бір кезде Галаят үстірті деп аталған және теңіз деңгейінен 3300 фут биіктікте көтеріледі.

Антарктида

Тағы бір өте үлкен плато – мұзды Антарктика платосы, оны кейде Полярлық плато немесе Король Хакон VII платосы деп атайды. Ол географиялық Оңтүстік полюстің және Амундсен-Скот Оңтүстік полюс станциясының орналасқан жері, Шығыс Антарктиканың көп бөлігін алып жатыр. Бұл аймақта белгілі таулар жоқ, керісінше, өте биік беткі мұз қабаттары бар, олар зор мұздықтар арқылы айналадағы жағалауға қарай өте баяу жылжиды. Полярлық мұз қабығы соншалықты массивті, мұздың қалыңдығын эхолокация арқылы өлшеу нәтижесінде үлкен аумақтар теңіз деңгейінен төмен екені анықталды. Алайда, мұз еріген кезде, төмендегі жер изостазия арқылы көтеріліп, ақырында теңіз деңгейінен жоғары шығады.

Азия

Әлемдегі ең үлкен және ең биік плато – Тибет платосы, кейде бейнелеп айтқанда "Әлемнің шатыры" деп сипатталады, ол әлі де Үнді-Австралия және Еуразия тектоникалық тақталарының соқтығысуынан қалыптасуда. Тибет платосы шамамен теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Плато Хэдли жасушаларының конвекциялық циклдарын кері қайтаруға және Үндістанның муссондарын оңтүстікке қарай итеруге жеткілікті биік. Пәкістанның Деосай жазығы теңіз деңгейінен орташа биіктігі 4114 метр (13,497 фут) құрайды. Олар әлемдегі екінші ең биік плато деп саналады. Азиядағы басқа да ірі платолар: Арабия түбегіндегі Найд, биіктігі 762–1525 м (2500–5003 фут), Армения таулы аймағы (≈, биіктігі), Иран платосы (≈, биіктігі), Анатолия платосы, Моңғолия платосы (≈, биіктігі) және Деккан платосы (≈, биіктігі).

Солтүстік Америка

Солтүстік Америкадағы үлкен плато – Колорадо платосы, ол Колорадо, Аризона, Нью-Мексико және Юта штаттарының аумағын қамтиды. Солтүстік Аризона және оңтүстік Юта штаттарында Колорадо платосын Колорадо өзені және Ұлы Каньон екіге бөледі. Бұл 10 миллион жыл бұрын қалыптасты, өзен бұл жерде болған, бірақ міндетті түрде дәл осы бағытта емес. Содан кейін, жер асты геологиялық күштер Солтүстік Американың осы бөлігіндегі жердің миллиондаған жылдар бойы жыл сайын шамамен бір сантиметрге көтерілуіне себеп болды. Ерекше тепе-теңдік орнады: Колорадо өзені болашақта платоның көтерілуімен шамалас жылдамдықпен жер қыртысын эрозиялауға мүмкіндік алды. Миллиондаған жылдар өткен соң, Ұлы Каньонның солтүстік жиегі теңіз деңгейінен шамамен бір метр биіктікте, ал оңтүстік жиегі теңіз деңгейінен шамамен бір метр биіктікте орналасқан. Ең терең жерінде Колорадо өзені Солтүстік жиектен төмен орналасқан. Солтүстік Америкадағы тағы бір жоғары биіктіктегі плато – Мексика платосы. Оның ауданы 1,825 метрлік орташа биіктікте 70 миллионнан астам адамға мекен.

Океания

Батыс плато, Австралия қалқанының бір бөлігі, континенттің оңтүстік-батысының көп бөлігін қамтитын, шамамен 700 000 шаршы километр аумақты ежелгі кратон. Оның орташа биіктігі 305 мен 460 метр аралығында. Солтүстік аралдың жанартаулық платосы – Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының орталық бөлігін алып жатқан, жанартауларға, лавалық платоларға және кратерлік көлдерге толы биік жазық. Олардың ең танымалсы – елдің ең ірі көлі Таупо көлі. Плато шамамен 100 км шығыстан батысқа және 130 км солтүстіктен оңтүстікке дейін созылады. Платоның көп бөлігі теңіз деңгейінен 600 метрден биік орналасқан.

Оңтүстік Америка

Тепуи (/pron/'/t//ɛ//p//w//i/), немесе тепуи (teˈpuj) – Оңтүстік Американың Гвиана таулы аймағында, әсіресе Венесуэла мен Батыс Гвианада кездесетін үстел тәрізді тау немесе меса. Тепуи сөзі пемон тайпасының, яғни Гран-Сабанада тұратын жергілікті халықтың тілінде "құдайлардың үйі" деген мағынаны білдіреді. Тепуилерді кішкентай платолар деп санауға болады және олар көбінесе байланысқан тау тізбектерінде емес, жеке-жеке кездеседі, осының нәтижесінде эндемикалық өсімдіктер мен жануарлардың бірегей түрлерінің отаны болып табылады. Ең танымал тепуилердің қатарында Неблина, Аутана, Ауян және Рорайма тауы бар. Олар көбінесе жаңғылдан тік көтерілетін, кембрийге дейінгі кварцты құмтастан тұратын массивті блоктардан құралған, керемет табиғи ландшафттарды құрайды. Ауян тепуи – әлемдегі ең биік сарқырама, Ангел сарқырамасының бастауы. Колумбияның астанасы Богота, Альтиплано Кундибоясенс деп аталатын Анд таулы платосында орналасқан. Бұл солтүстік Анд платосы елдің шығыс бөлігінде жатыр және үш негізгі жазық аймаққа бөлінеді: Богота саваннасы, Убате және Чикинкира аңғарлары, сондай-ақ Дуитама және Согамосо аңғарлары. Анд тауларының параллель тізбегі әлемдегі ең биік платолардың бірін – Альтипланоны (испан тілінде "биік жазық") немесе Анд платосын, Боливия платосын шектейді. Ол Оңтүстік Американың батыс-орталық бөлігінде, Анд тауларының ең кеңейген жерінде орналасқан және Тибеттен басқа жердегі ең үлкен жазық аймақ болып табылады. Альтипланоның басым бөлігі Боливия және Перу аумағында, ал оңтүстік бөлігі Чилиде жатыр. Альтиплано платосында Пуно, Оруро, Эль-Альто және Боливияның әкімшілік орталығы Ла-Паз сияқты бірнеше қалалар орналасқан. Солтүстік-шығыс Альтиплано оңтүстік-батысқа қарағанда ылғалдырақ, ал оңтүстік-батыс аймағының құрғақтығына байланысты онда бірнеше салар, яғни тұзды көлдер кездеседі. Боливия мен Перу шекарасында Оңтүстік Америкадағы ең ірі көл – Титикака көлі орналасқан.