Кіріспе

Қан қысымын анықтайтын сенсорлар Барорецепторлар (немесе ескіше, прессорецепторлар) – каротид синусында (ортақ каротид артериясының сыртқы және ішкі каротид артерияларына бөлінетін жерінде) және аорта доғасында орналасқан сенсорлар. Олар қан қысымын сезініп, ақпаратты миға жібереді, осылайша қалыпты қан қысымын сақтауға мүмкіндік береді. Барорецепторлар – қан тамырларының созылуына жауап беретін механорецепторлық сезім нейрондарының бір түрі. Сондықтан, қан тамырларының қысымының жоғарылауы әрекет потенциалының жиілігін арттырады және орталық нерв жүйесіне ақпарат жібереді. Бұл сезімдік ақпарат негізінен жүрек соғу жиілігі мен тамырлардың тегіс бұлшық еттеріне әсер ететін автономды рефлекстерде қолданылады, бұл тамырлардың қарсылығын өзгертеді. Барорецепторлар баррефлекс деп аталатын теріс кері байланыс жүйесінің бір бөлігі ретінде, әдеттегі артериялық қан қысымынан кез келген ауытқу кезінде дереу әрекет етеді, қысымды қалыпты деңгейге қайтарады. Бұл рефлекстер қысқа мерзімді қан қысымын реттеуге көмектеседі. Мидың сопақша бөлігіндегі жалғыз ядро барорецепторлардан түсетін әрекет потенциалдарының жиілігіндегі өзгерістерді анықтап, жүрек соғу жиілігі мен жүйелік тамырлардың қарсылығына әсер етеді. Барорецепторлар орналасқан қан тамырларының түріне қарай екі категорияға бөлінеді: жоғары қысымды артериялық барорецепторлар және төмен қысымды барорецепторлар (кардиопульмонарлық немесе көлемдік рецепторлар деп те аталады).

Артериялық барорецепторлар

Артериялық барорецепторлар – артериялық қабырғаның қысым өзгерген кезде деформациялануынан ынталандырылатын созу рецепторлары. Барорецепторлар әрбір артериялық импульспен қан қысымының орташа деңгейінің немесе қысым өзгеру жылдамдығының өзгеруін анықтай алады. Барорецептор аяқтарында туындаған әрекет потенциалдары тікелей ми сабағына жіберіледі, онда орталық аяқталулар (синапстар) бұл ақпаратты мидың жалғыз ядросындағы нейрондарға жеткізеді. Мұндай барорецепторлық белсенділіктен туындайтын рефлекстік жауаптар жүрек соғу жиілігінің артуына немесе азаюына әкелуі мүмкін. Артериялық барорецепторлардың сезімдік аяқтары – артерияның тоника адвентициясында орналасқан қарапайым, таралған жүйке аяқтары. Артериялық қысымның орташа деңгейінің артуы осы сезімдік аяқтардың деполяризациясын күшейтеді, нәтижесінде әрекет потенциалдары пайда болады. Бұл әрекет потенциалдары аксондар арқылы орталық нерв жүйесіндегі жалғыз ядроға жеткізіледі және автономды нейрондар арқылы жүрек-қан тамырлар жүйесіне рефлекстік әсер етеді. Барорецепторларды ынталандыру жүрек пен қан тамырларына әсер ететін гормондардың секрециясына әсер етеді. Қалыпты демалыс кезіндегі қан қысымында барорецепторлар әрбір жүрек соғуымен бірге белсенді болады. Егер қан қысымы төмендесе, мысалы, ортостатикалық гипотензия немесе гиповолемиялық шок жағдайында, барорецепторлардың атылу жиілігі төмендейді және барорецепторлық рефлекстер жүрек соғу жиілігін арттыру арқылы қан қысымын қалпына келтіруге көмектеседі. Каротидтік барорецепторлардан берілетін сигналдар глоссофарингеалдық жүйке арқылы (IX бас сүйек жүйкесі) жіберіледі. Аорталық барорецепторлардан берілетін сигналдар вагус жүйкесі арқылы (X бас сүйек жүйкесі) өтеді. Каротидтік синус барорецепторлары артериялық қысымның артуына да, төмендеуіне де жауап береді, ал аорталық дуға барорецепторлары тек артериялық қысымның артуына ғана жауап береді. Барорецепторларды электрлік түрде ынталандыру барорефлексті белсендіретін, бүкіл денедегі симпатикалық тонусты төмендетіп, соның салдарынан резистентті гипертониясы бар науқастарда қан қысымын төмендететіні анықталды.

Төмен қысымды барорецепторлар

Төмен қысымды барорецепторлар үлкен жүйелік тамырларда, өкпе тамырларында және жүректің оң жақ алқабы мен қарыншаларының қабырғаларында (алқап көлемі рецепторлары) табылмайды. Кейбір адамдарда (әдетте егде жастағы еркектерде, каротидтік барорецепторлар) барорецепторлар тым сезімтал болуы мүмкін. Бұл мойынға тигізгенде (көбінесе қырқу кезінде) брадикардия, бас айналу және есінен тануға (синкоп) алып келуі мүмкін. Пресинкоп немесе синкоп белгілері бар еркектерде бұл себепті жоққа шығару маңызды.