Кіріспе

Құс түрі. Үлкен кукал немесе қақпан фазан (Centropus sinensis) – кукулоидты құстар отрядының ірі, паразиттік емес мүшесі. Үндістан субконтиненті мен Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған, бірнеше түршеге бөлінеді, ал кейбіреулері жеке түрлер ретінде қарастырылады. Олардың денесі ірі, құйрығы ұзын, қанаттары қола түсті қоңыр, және олар жабайы орманнан бастап егістік жерлерге және қалалық бақтарға дейін әртүрлі ортада кездеседі. Олар нашар ұшады, көбінесе өсімдіктер арасында немесе жерде қозғалып, басқа құстардың жәндіктерін, жұмыртқаларын және балаларын іздейді. Олардың есімдерімен байланысты, көптеген аймақтарда белгілі, терең дыбысты шақыруы бар.

Сипаттама

Бұл 48 см-ге жететін ірі көкек. Басы қара, үстіңгі қаптамасы мен асты қара, күлгін реңді жылтырлықпен. Арқасы мен қанаттары каштаны қоңыр түсті. Қаптамадағы қауырсын сабақтарында ақ жолақтар жоқ. Көздері рубин қызыл. Жастардың түсі қара, басында дақтар болады, ал астыңғы жағы мен құйрығында ақшыл жолақтар бар. Бірнеше географиялық түрлері бар және кейде осы топтардың бір бөлігі толық түр ретінде қарастырылады. Бұрынғы жіктемелерге қоңыр кукал (C. (s.) andamanensis) кірген. Расмуссен мен Андертон (2005) parroti түрі толық түр болуы мүмкін дейді – Оңтүстік кукал, ол Үндістан түбегінде кездеседі (солтүстік шекарасы нақты емес). Ассам және Бангладеш аймағындағы intermedius түрі, Гималай аймағындағы негізгі түрге қарағанда кішірек. Түрлердің әндері айтарлықтай ерекшеленеді. Оңтүстік Үндістанның parroti түрінің басы қара, астыңғы жағы көгілдір жылтырлықпен, ал маңдайы, беті және жұтқыншағы қоңыр түсті. Еркектер мен ұрғашылардың қауырсындары ұқсас, бірақ ұрғашылар сәл ірілеу. Лейцистік нұсқалары кездеседі.

Ішкі түрлері мен таралуы

Номиналды түр Индус өзені аңғарынан, Су-Гималай және Ганг жазықтары арқылы Непал, Ассам және Бутан етегіне, Оңтүстік Қытайға (Гуанси, Чжэцзян, Фуцзянь) дейін таралған. Stresemann, 1913 жылғы parroti тұқымы Үндістан түбегінде (Махараштра, Мадхья-Прадеш, Орисса және оңтүстікке қарай) кездеседі. Жоғарғы арқасы қара, ал жас құстың қанаттары жолақсыз. Қарынның ортасы қызғылт, ал жоғарғы мандибула қара, ал шеттері қызғылт. Көздің қабыршағы қоңыр, жұмсақ тілі сары және аяқтары қара қоңыр сұр түсті.

Мінез-құлық және экология

Үлкен сұңқар – ірі құс, көптеген жәндіктермен, гусеницалармен, қоңырбаспен және кішкентай омыртқалылармен, мысалы, қабыршақты жыландармен қоректенеді. Олар құс жұмыртқаларын, балапандарды, жемістерді және тұқымдарды жейді. Тамил Надуда олар негізінен Helix vittata қоңырбасын жейтіні анықталды. Сондай-ақ, олар Cascabela thevetia (Сары олеандр) өсімдігінің улы жемісімен де қоректенеді. Майлы пальма егісінде піскен жемістердің қалың қабығын жеу әдетіне байланысты олар құс зиянкестері ретінде белгілі. Олар таңертең жеке немесе жұп болып, қанаттарын жайып, өсімдіктердің басында күнге жатады. Оңтүстік Үндістанда ұя салар жұптардың аумағы 0,9-дан 7,2 га-ға дейін (орташа 3,8 га) жетеді. Олар таңертеңгі және кешкі жылы сағаттарда ең белсенді болады. Дауыстары – төмен, құбылатын, қайталамалы «кооп-кооп» дыбыстары, сондай-ақ жеке дауыстар мен дуэттер болады. Ұясы – тығыз өсімдіктер арасында, жүзімдердің, бамбук немесе панданус жапырақтарының арасындағы терең ойық. Олар жерден 6 метрге дейін биіктеп салынуы мүмкін, әдетте 3–5 жұмыртқадан тұрады. Жұмыртқалар (36–28 мм өлшемде, салмағы 14,8 г) ақшыл түсті, жарылғанда сарғыш реңі жоғалады. Ата да, ана да ұя салуға қатысады. Олар 15–16 күндей күндерден кейін жарылатын 2–4 жұмыртқа салады. Балапандар 18–22 күнде ұшып шығады. Оңтүстік Үндістанда жүргізілген зерттеуде жұмыртқалардың 77%-ы жарылып, 67%-ы ұшып кеткені анықталды. Жұмыртқалары бар ұялар кейде тасталып кетеді немесе Үндістанның орман қарғасы Corvus macrorhynchos culminatus тарапынан тоналып жатады. Ересек Haemaphysalis кенелері үлкен сұңқарлармен қоректенгені байқалды.

Мәдениетте

Құс көптеген ырым-жырымдармен және сенімдермен байланысты. Оның терең дауысы рухтар мен жаман белгілермен байланыстырылады. Бенгалияда, бірқатарлы кобралардың (кейутия деп аталады) еркектері жоқ екеніне және олардың үлкен құспен (coucal) жұптасатынына сенген. Британдық Үндістанда, Үндістанға жаңа келген сарбаздар оны көбінесе фазан деп жаңылысып, атып, оның "жаман дәмді" екенін анықтағандықтан, оған "Грифф фазаны" деген есім қойған. Бұрын оның еті туберкулез және өкпе ауруларын емдеу үшін халықтық ем ретінде қолданылған.