Кіріспе

Стандарттарды әзірлейтін ұйым. Стандарттау ұйымы, стандарттау органы, стандарттарды әзірлеуші ұйым (СДО) немесе стандарттарды белгілейтін ұйым (ССО) – негізгі қызметі техникалық стандарттарды әзірлеу, үйлестіру, жариялау, қайта қарау, өзгерту, қайта шығару, түсіндіру немесе техникалық стандарттардың тиімділігіне әрі қарай үлес қосу болып табылатын ұйым.

Көптеген стандарттар адамдардың немесе саланың оларды қабылдауы үшін ұсынылатындықтан, заңмен міндетті емес, ерікті болып табылады. Бірақ кейбір стандарттар реттеуші органдар белгілі бір салаларда оларды заңдық талаптар ретінде қабылдағанда міндетті бола алады, көбінесе қауіпсіздік мақсатында немесе тұтынушыларды алдаудан қорғау үшін. "Ресми стандарт" термині стандартты белгілейтін ұйым бекіткен сипаттаманы білдіреді. "De jure стандарт" термині заң талаптарымен міндеттелген стандартты немесе кез келген ресми стандартты білдіреді. Керісінше, "de facto стандарт" термині кеңінен қолданылып, қабылдауға ие болған сипаттаманы (немесе хаттаманы немесе технологияны) білдіреді – көбінесе оны ешбір стандарттау ұйымы бекітпеген (немесе бекіткенінен кейін ғана кеңінен қолданысқа енген). De facto стандарттарының мысалдары, стандарттау ұйымдарымен мақұлданбаған (немесе кем дегенде кеңінен қолданысқа енгенге дейін мақұлданбаған) Хейз жасаған Хейз командалар жиынтығы, Apple-дің TrueType қаріп дизайны және Hewlett Packard компаниясының компьютерлік принтерлерінде қолданған PCL протоколы. Әдетте, "стандарттау ұйымы" термині стандарттарды әзірлеуші ұйымға құрылтайшылар, демеушілер, мүдделі тараптар, мүшелер немесе үлес қосушылар ретінде қатысатын жеке тұлғаларды білдірмейді, олар өздері стандарттау ұйымдары ретінде жұмыс істей алады немесе оларды басқарады.

Стандарттау

Өндірісте және саудада стандарттарды енгізу өнеркәсіптік революция басталғаннан кейін және жоғары дәлдікті қажет ететін машина құралдары мен алмастырылатын бөлшектерге сұраныс туғаннан кейін аса маңызды болды. Генри Модсли 1800 жылы алғашқы өнеркәсіптік тұрғыда қолданылатын бұранда кесетін токарлық станогын жасады, бұл бұрандалы жіптердің өлшемдерін алғаш рет стандарттауға мүмкіндік берді. Модслинің еңбегі, сондай-ақ басқа инженерлердің үлесі өнеркәсіптік стандарттаудың шағын көлемін қамтамасыз етті; кейбір компаниялардың ішкі стандарттары өз салаларында белгілі бір деңгейде тарады. Жозеф Уитворттың бұрандалы жіп өлшемдері 1841 жылы елдегі компаниялар үшін алғашқы (бейресми) ұлттық стандарт ретінде қабылданды. Ол британдық стандартты Уитворт деп аталды және басқа елдерде кеңінен қолданылды.

Алғашқы стандарттау ұйымдары

XIX ғасырдың соңына қарай компаниялар арасындағы стандарттардың әртүрлілігі сауданы күрделендіріп, шиеленіске жеткізді. Мысалы, 1895 жылы темір және болат сатушы бірі "Таймс" газетінде наразылығын білдірді: "Архитекторлар мен инженерлер көбінесе қажетсіз әртүрлі бөлімдік материалдарды немесе жұмыстарды нақтылайды, сондықтан экономикалық және үздіксіз өндіріс жасау мүмкін болмайды. Осы елде екі маман да берілген жұмыс үшін қандай арқалық өлшемі мен салмағын қолдану керектігі туралы келісе алмайды". 1901 жылы Лондонда Инженерлік стандарттар комитеті әлемдегі алғашқы ұлттық стандарттар органы ретінде құрылды. Ол кейіннен стандарттау жұмысын кеңейтіп, 1918 жылы Британдық инженерлік стандарттар қауымдастығына айналды, ал 1929 жылы Корольдік жарғысын алғаннан кейін 1931 жылы Британдық стандарттар институты деп аталды. Ұлттық стандарттар елде кеңінен қабылданып, нарықтардың тиімді әрі рационалды жұмыс істеуіне, өзара іс-қимыл деңгейін арттыруға мүмкіндік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін басқа елдерде де ұқсас ұлттық органдар құрылды. Германияда 1917 жылы Deutsches Institut für Normung құрылды, одан кейін 1918 жылы Америка Ұлттық Стандарттау Институты және Францияның Тұрақты Стандарттау Комиссиясы құрылды. Бұл институттар мемлекеттік қаржыландырылатындықтан, әлемдік қарастыру және пайдалану үшін тегін қолжетімді.

Халықаралық стандарттау қауымдастықтары

1904 жылы Кромптон Электр инженерлер институтының делегациясы құрамында Луизиана сатып алу көрмесінде (Сент-Луис, Миссури штаты) Ұлыбританияны өкілдік етті. Ол стандарттау туралы баяндама жасады, ол жақсы қабылданды және оған осы процесті бақылау үшін комиссия құруды қарастыру ұсынылды. 1906 жылы оның жұмысы аяқталып, Халықаралық электротехникалық комиссияның тұрақты ережелерін әзірледі. Сол жылы Лондон қаласында осы комиссияның алғашқы отырысы өтті, онда 14 елден өкілдер қатысты. Электр стандарттауға қосқан үлесі үшін лорд Келвин осы ұйымның алғашқы президенті болып сайланды. 1926 жылы Халықаралық стандарттау ұйымдары федерациясы (ISA) құрылды, оның мақсаты – барлық техникалық стандарттар мен талаптар бойынша халықаралық ынтымақтастықты күшейту болды. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қызметі тоқтатылды. Соғыстан кейін ISA-ға жаңадан құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Стандарттарды үйлестіру комитеті (UNSCC) жаңа әлемдік стандарттар ұйымын құру туралы ұсыныс жасады. 1946 жылдың қазан айында Лондон қаласында 25 елден келген ISA және UNSCC делегаттары кездесіп, жаңа Халықаралық стандарттау ұйымын құру үшін бірігуге келісті. Жаңа ұйым 1947 жылдың ақпан айында ресми түрде жұмысын бастады.

Шолу

Стандарттау ұйымдарын олардың рөліне, орнына және жергілікті, ұлттық, аймақтық және жаһандық стандарттау саласына тигізетін әсер деңгейіне қарай жіктеуге болады. Географиялық белгісі бойынша халықаралық, аймақтық және ұлттық стандарттау органдары бар (соңғылары көбінесе ҰСҰ деп аталады). Технологиялық немесе салалық белгісі бойынша стандарттарды әзірлейтін ұйымдар (СДО) және стандарттарды белгілейтін ұйымдар (ССО), сондай-ақ консорциумдар бар. Стандарттау ұйымдары мемлекеттік, мемлекеттік-жекелешектік немесе мемлекеттік емес ұйымдар болуы мүмкін. Мемлекеттік-жекелешектік және мемлекеттік емес стандарттау ұйымдары көбінесе коммерциялық емес ұйымдар болып табылады.

Халықаралық стандарттау ұйымдары

Жалпы алғанда, халықаралық стандарттау ұйымы халықаралық стандарттарды әзірлейді (бұл халықаралық деңгейде жарияланған басқа стандарттарды қолдануды шектемейді). Халықаралық стандарттау ұйымдары көптеген. Ең ірі және ең жақсы қалыптасқан үш ұйым – Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO), Халықаралық электротехникалық комиссия (IEC) және Халықаралық телекоммуникация одағы (ITU). Олардың әрқайсысы 50 жылдан астам уақыттан бері жұмыс істеп келеді (1947, 1906 және 1865 жылдары құрылған) және барлығы Женевада, Швейцарияда орналасқан. Олар дерлік барлық салаларды қамтитын ондаған мың стандарттарды әзірледі. Осы стандарттардың көптегені әртүрлі үйлесімсіз "ұлттық" стандарттарды ығыстырып, бүкіл әлемде қабылданады. Көптеген стандарттар өнеркәсіп салаларында немесе жекелеген елдерде жасалған стандарттардың дамуынан туындаған, ал қалғандары әртүрлі техникалық комитеттерде (ТК) отырған сарапшылар тобымен бастапқыдан құрылды. Бұл үш ұйым бірлесіп Дүниежүзілік стандарттау ынтымақтастығы (WSC) альянсын құрайды. ISO ұлттық стандарттау органдарынан (NSB) тұрады, әрбір мүше елден біреу. IEC де ұлттық комитеттерден тұрады, әрбір мүше елден біреу. Кейде экономиканың IEC ұлттық комитеті сол елден немесе экономикадан ISO мүшесі де болуы мүмкін. ISO және IEC – жеке халықаралық ұйымдар, олар халықаралық шарттармен құрылмаған. Олардың мүшелері үкіметтік емес ұйымдар немесе үкіметтік органдар болуы мүмкін, оларды ISO және IEC (жеке құрылған ұйымдар) таңдайды. ITU – БҰҰ-ның тұрақты агенттігі ретінде құрылған, шарт негізінде жұмыс істейтін ұйым, онда үкіметтер негізгі мүшелер болып табылады, бірақ басқа ұйымдар (үкіметтік емес ұйымдар мен жеке компаниялар сияқты) ITU-да тікелей мүшелік статусына ие болуы мүмкін. Codex Alimentarius комиссиясы – үкіметтік мүшелігі бар, шарт негізінде құрылған халықаралық стандарттау ұйымының тағы бір мысалы. Бұдан басқа, ASME, ASTM International, Халықаралық жарықтандыру комиссиясы (CIE), IEEE, Internet Engineering Task Force (IETF), SAE International, TAPPI, World Wide Web Consortium (W3C) және Ұлттық пошта одағы (UPU) сияқты көптеген тәуелсіз халықаралық стандарттау ұйымдары әртүрлі халықаралық қолданысқа арналған стандарттарды әзірлейді және жариялайды. Көптеген жағдайларда, мұндай халықаралық стандарттау ұйымдары "бір ел – бір мүше" принципіне негізделмейді. Керісінше, мұндай ұйымдарға мүшелікке мүдделі және ұйым жарғыларымен келісуге дайын барлық адамдарға ашық – ұйымдық/корпоративтік немесе жекелеген техникалық сарапшылар мүше бола алады. Авиациялық электроника инженерлік комитеті (AEEC) 1949 жылы RTCA, EUROCAE және ICAO сияқты басқа авиациялық ұйымдармен бірге авиациялық жүйелердің инженерлік стандарттарын дайындау үшін құрылды. Стандарттар ARINC стандарттары деп кеңінен танылған.

Стандарттарды әзірлеу ұйымдары (СОҰ)

Ұлттық стандарттау органы (ҰСБ) дегеніміз, әдетте сол елдің ISO мүшесі болып табылатын бір стандарттау ұйымы. Стандарттарды әзірлеуші ұйым (СДО) – өнеркәсіптік немесе салалық ерекше стандарттарды әзірлеп, жариялайтын мыңдаған ұйымның бірі. Кейбір елдерде тек ҰСБ ғана болады, ал СДО болмайды. АҚШ және Жапония сияқты ірі елдерде бірнеше жүздеген СДО бар, олардың көпшілігі әр елдің орталық ҰСБ-лары (осы жағдайда ANSI және JISC) арқылы үйлестіріледі. Кейде CIE, IEEE және Audio Engineering Society (AES) сияқты халықаралық өнеркәсіптік СДО-лар халықаралық стандарттау ұйымдарымен тікелей байланыс орнатып, ұлттық стандарттау органы арқылы өтпей-ақ халықаралық стандарттарға өз үлесін қоса алады. СДО-лар стандарт белгілейтін ұйымдардан (ССО) ашық және түсінікті процестерді қолдана отырып стандарттарды әзірлеуге аккредиттелгендігімен ерекшеленеді.

Жұмыстың көлемі

Техникалық стандарттарды әзірлеушілер көбінесе өнімдердің бір-бірімен қалай байланысатынын егжей-тегжейлі сипаттайтын интерфейс стандарттарымен және өнімнің немесе процестің адамдарға, жануарларға және қоршаған ортаға қауіпсіздігін қамтамасыз ететін белгіленген ерекшеліктерді қамтитын қауіпсіздік стандарттарымен айналысады. Олардың жұмысының саласы тар немесе кең болуы мүмкін. Тағы бір маңызды мәселе – өнімдердің мінез-құлқы мен өнімділігін өлшеу және деректер парақтарында оларды сипаттау. Бір-бірімен үйлесетін немесе бәсекелесетін стандарттау ұйымдары өз жұмысының шегін анықтауға тырысып, ұлттық, аймақтық және халықаралық деңгейде иерархиялық принцип бойынша жұмыс істеу арқылы өзара ынтымақтасады; халықаралық ұйымдардың құрамына ұлттық ұйымдар кіреді; ал ұлттық деңгейде қалыптасқан стандарттар (мысалы, BS 5750) аймақтық деңгейде (BS 5750 EN 29000 ретінде қабылданды) және халықаралық деңгейде (BS 5750 ISO 9000 ретінде қабылданды) қабылдануы мүмкін. Егер стандартты үкімет қабылдамаса, ол заңдық күшке ие болмайды. Дегенмен, көптеген елдерде жарнама туралы заңдар бар, ал компания өнімді стандартқа «сәйкес» екендігін көрсетсе, түсініксіздіктер азаяды.

Стандарттарды тарату және авторлық құқық

Кейбір стандарттар, мысалы, K12 білім берудегі SIF спецификациясы, мемлекеттік және жеке ұйымдардан құралған коммерциялық емес ұйымдардың бірлескен жұмысымен басқарылады. Бұл ұйымдар стандарттарды ашық лицензия бойынша тегін жариялайды және тіркеуді қажет етпейді. Университеттердің техникалық кітапханаларында техникалық стандарттардың нұсқалары болуы мүмкін. Ірі қалалардағы кітапханалар көптеген техникалық стандарттарға қол жеткізе алады. Кейбір стандарттарды пайдаланушылар барлық стандарттар жалпыға қолжетімді деп жаңылысады. Бұл пікір тек орталық үкіметтер жариялаған, авторлық құқыққа тиіс емес стандарттарға немесе өз стандарттарын ашық лицензиямен шығаратын ұйымдарға ғана қатысты. Үкіметтік емес ұйымдар жасаған кез келген стандарт олардың әзірлеушілерінің зияткерлік меншігі болып табылады (басқаша айтылмаса) және авторлық құқық заңдары мен халықаралық келісімдермен қорғалады, басқа да жариялымдар сияқты. Дегенмен, зияткерлік меншік тек стандарттың өзіне ғана, оның қолданылуына емес, таралады. Мысалы, егер компания белгілі бір стандартқа сәйкес келетін құрылғыны сатса, стандартты әзірлеген ұйымға қосымша төлем жасауға міндетті емес, егер ұйым стандартта сипатталған зияткерлік меншікке патенттік құқықтарға немесе басқа да меншік құқықтарына ие болмаса. Алайда, ол кез келген технологияны іске асырғандағыдай, оның іске асыруынан туындаған патенттік бұзушылыққа жауапкершілік тартады. Стандарттау ұйымдары белгілі бір стандартқа қатысты патенттердің анықталғанына кепілдік бермейді. ISO стандарттары бұл мәселеге алдын ала ескерту жасап, мынадай мәлімдеме жасайды: "Осы құжаттың кейбір элементтері патенттік құқықтарға тиесті болуы мүмкін. ISO және IEC мұндай патенттік құқықтардың бар-жоғын анықтауға жауапкершілік тартпайды". Егер стандарттау ұйымы стандарттың бөліктері патенттік қорғаумен қамтылғанын білсе, ол көбінесе патент иесінен оны стандартқа енгізу алдында ақылға қонымды және кемсітпейтін лицензия беруге келісуді талап етеді. Мұндай келісім заңды міндеттеме ретінде қарастырылады, мысалы, 2012 жылғы Microsoft v. Motorola ісіндегідей.

Тенденциялар

Технологияның жылдамдаған даму қарқыны қазір бұрынғыдан да көп жаңа стандарттарды ұсыну, әзірлеу және енгізу жолына әсер етеді. Дәстүрлі, кеңінен құрметтелген стандарттау ұйымдары технологияның дамуынан қалысатындықтан, олар әзірлейтін көптеген стандарттар технологиялық жаңалықтарға ұқсап үлкермейтін деңгейге жетеді. Осының салдарынан, стандарттау саласында стандарттарды белгілейтін жаңа топ пайда болды: өнеркәсіптік консорциумдар немесе стандарттау ұйымдары (SSO), олар жеке стандарттар деп те аталады. Қаржылық ресурстары шектеулі болғанына қарамастан, олардың кейбіреулері халықаралық деңгейде танымал. Мысалы, World Wide Web Consortium (W3C) ұйымының HTML, CSS және XML стандарттары барлық жерде қолданылады. Сондай-ақ, Интернет-инженерлік тобы (IETF) сияқты қоғамдық бастамаға негіделген қауымдастықтар бар, ол интернет-протоколдары үшін стандарттарды белгілеу үшін әлемдік волонтерлер желісі болып табылады. Кейбір өнеркәсіптік стандарттарды әзірлеуге бағытталған күш-жігердің тіпті ресми ұйымдық құрылымы жоқ. Бұл ірі корпорациялар қаржыландыратын жобалар. Олардың ішінде Apache Software Foundation қолдауымен жұмыс істейтін, Microsoft Office-ке бәсекелес болу мақсатындағы ашық стандартты бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлейтін халықаралық волонтерлер қауымдастығы – OpenOffice.org және жоғары тығыздықтағы оптикалық сақтау құрылғылары үшін өнеркәсіптік стандартты әзірлеу үшін күшті бәсекелесетін екі коммерциялық топ бар. Тағы бір мысал – Global Food Safety Initiative, онда Тұтыну тауарлары форумының мүшелері азық-түлік қауіпсіздігі үшін жеке стандарттарды қолданатын схемаларды мойындау және үйлестіру мақсатындағы талаптарды анықтайды.