Юрий Лотман: Өмір және ғылыми еңбектері

Кіріспе

Эстондық орыс семиотигі, әдебиеттанушы Юрий Лотман (Ю́рий Миха́йлович Ло́тман; 28 ақпан 1922 – 28 қазан 1993) – Тарту университетінде қызмет еткен көрнекті орыс-эстон әдебиеттанушысы, семиотигі және орыс мәдениетінің тарихшысы. Ол 1977 жылы Британ академиясының, 1987 жылы Норвегия ғылым және әдебиет академиясының, 1989 жылы Швеция корольдік ғылым академиясының және 1990 жылы Эстония ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Ол Тарту-Мәскеу семиотика мектебінің негізін қалаушы. Оның жарияланған еңбектерінің саны 800-ден астам. Оның мұрағаты (қазір Таллинн университетінде және Тарту университетінің кітапханасында сақталады), онда көптеген орыс және батыс зиялыларымен болған хат алмасулары бар, өте кең көлемді.

Өмірбаян

Юрий Лотман дүниеге Ресейдің Петроград қаласында заңгер Михаил Лотман мен Сорбоннада білім алған тіс дәрігері Александра Лотманның еврей зиялы отбасында келді. Оның үлкен әпкесі Инна Образцова Ленинград консерваториясын бітіріп, композитор және музыкалық теория оқытушысы болды, кіші әпкесі Виктория Лотман көрнекті кардиолог, ал үшінші әпкесі Лидия Лотман Ресей Ғылым академиясының орыс әдебиеті институтының қызметкері болды. Лотман 1939 жылы орта мектепті үздік бағамен бітіріп, Ленинград мемлекеттік университетіне емтихансыз түсті. Ол филологияны оқыды, бұл шешім Лидия Лотманның университеттегі достарының ықпалынан туды (іс жүзінде ол орта мектепте оқығанда филология лекцияларына қатысқан). Университеттегі профессорлары – Гуковский, Азадовский, Томашевский және Пропп сияқты белгілі оқытушылар мен академиктер болды. 1940 жылы әскерге шақырылып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде артиллерияда радиооператор болып қызмет етті. 1946 жылы әскерден босап, университеттегі оқуын жалғастырып, 1950 жылы дипломды үздік бағамен алды. Оның алғашқы жарияланған ғылыми еңбектері XVIII-XIX ғасырлардағы орыс әдебиеті мен қоғамдық ой-пікірлеріне арналған. 1950 жылы Лотман Эстон КСР-іне көшіп, онда диссертациясын (аспирантура) жазып жатқанда орыс әдебиетін оқыта бастады, ал 1952 жылы Ленинград мемлекеттік университетінде қорғады. 1954 жылы Тарту университетінің орыс әдебиеті кафедрасының доценті болып тағайындалып, кейін кафедра меңгерушісі болды. 1961 жылы Ленинград мемлекеттік университетінде докторлық диссертациясын қорғап, келесі жылы профессор ғылыми атағын алды. 60-жылдардың басында Лотман Мәскеудегі структуралист тіл білімі мамандарымен академиялық байланыс орнатып, оларды 1964 жылдың 19-29 тамызы аралығында Каярикуда өткен екінші деңгейлі модельдеу жүйелері бойынша бірінші жазғы мектепке шақырды. Осы жазғы мектепте жиналған топ кейіннен Тарту-Мәскеу семиотика мектебі ретінде танымал болды. Жазғы мектепке қатысқандардың және кейіннен Тарту-Мәскеу мектебінің мүшелерінің арасында Борис Успенский, Вячеслав Иванов, Владимир Топоров, Михаил Гаспаров, Александр Пиатигорский, Исаак И. Ревзин және Георгий Лесскис болды. Олардың бірлескен жұмысының нәтижесінде мәдениеттің семиотикасын зерттеудің теориялық негізі қаланды. Бұл мектеп өзінің «Белгілер жүйелері бойынша еңбектер» журналымен (“Труды по знаковым системам”) кеңінен танымал, қазіргі уақытта әлемдегі ең көне семиотика журналы (1964 жылы құрылған). Лотман мәдениет теориясын, орыс әдебиетін, тарихын, семиотика мен семиологияны (белгілер мен белгілер жүйелерінің жалпы теориялары), кино семиотикасын, өнерді, әдебиетті, робототехниканы және т.б. зерттеді. Бұл салаларда Лотман ең көп сілтеме жасалған авторлардың бірі. Оның орыс әдебиетіне арналған маңызды зерттеулері Пушкинге қатысты, ал семиотика мен структурализмдегі ең ықпалды еңбектері – «Кино семиотикасы», «Поэтикалық мәтіннің талдауы» және «Көркем мәтіннің құрылымы». 1984 жылы Лотман «семиосфера» терминін енгізді. 1991 жылы филология ғылымы бойынша ең жоғары награда – филология ғылымының алтын медалін алды. Юрий Лотманның әйелі Зара Минц де орыс әдебиетінің белгілі ғалымы және Тарту профессоры болды. Олардың үш ұлы бар: Михайл Лотман (1952 жылы туған) Тарту университетінде семиотика және әдебиет теориясы профессоры, саясатқа белсенді қатысып, Риигикогу (Эстония Парламенті) мүшесі болды. Григорий Лотман (1953 жылы туған) – суретші. Алексей Лотман (1960 жылы туған) – биолог, 2006 жылдан бастап саясаткер және Эстонияның Жасылдар партиясының парламент мүшесі (2007-2011).

Juri Lotman was born in the Jewish intellectual family of lawyer Mikhail Lotman and Sorbonne educated dentist Aleksandra Lotman in Petrograd, Russia. His elder sister Inna Obraztsova graduated from Leningrad Conservatory and became a composer and lecturer of musical theory, his younger sister Victoria Lotman was a prominent cardiologist, and his third sister Lidia Lotman was a scholar of Russian literature of the second half of the 19th century on staff at the Institute for Russian Literature of the Russian Academy of Science (Pushkin House) (she lived in Saint Petersburg). Lotman graduated from the secondary school in 1939 with excellent marks and was admitted to Leningrad State University without having to pass any exams. There he studied philology, which was a choice he made due to Lidia Lotman's university friends (actually he attended university lectures in philology whilst he was still at secondary school). His professors at university were the renowned lecturers and academicians Gukovsky, Azadovsky, Tomashevsky and Propp. He was drafted in 1940 and during World War II served as a radio operator in the artillery. Demobilized from the army in 1946, he returned to his studies in the university and received his diploma with distinction in 1950. His first published research papers focused on Russian literary and social thought of the 18th and 19th century. Lotman moved to the Estonian SSR in 1950, where he started teaching Russian literature while working on his dissertation (aspirantura), which he defended at the Leningrad State University in 1952. In 1954 he was appointed docent in the Department of Russian literature of Tartu University, eventually becoming head of the department. In 1961 he defended his doctoral dissertation, also at the Leningrad State University, and the following year achieved the rank of professor. In the early '60s Lotman established academic contacts with a group of structuralist linguists in Moscow, and invited them in the first Summer School on Secondary Modeling Systems, that took place in Kääriku from 19th to 29 August 1964. The group gathered at the first summer school later developed into what is now known as the Tartu–Moscow Semiotic School. Among participants of the summer school, and later members of the Tartu–Moscow school, were such names as Boris Uspensky, Vyacheslav Ivanov, Vladimir Toporov, Mikhail Gasparov, Alexander Piatigorsky, Isaak I. Revzin and Georgii Lesskis. As a result of their collective work, they established a theoretical framework for the study of the semiotics of culture. This school has been widely known for its journal Sign Systems Studies, published by Tartu University Press ("Труды по знаковым системам") and currently the oldest semiotics journal in the world (established in 1964). Lotman studied the theory of culture, Russian literature, history, semiotics and semiology (general theories of signs and sign systems), semiotics of cinema, arts, literature, robotics, etc. In these fields, Lotman has been one of the most widely cited authors. His major study in Russian literature was dedicated to Pushkin; among his most influential works in semiotics and structuralism are Semiotics of Cinema, Analysis of the Poetic Text and The Structure of the Artistic Text. In 1984, Lotman coined the term semiosphere. In 1991 he received the Gold Medal of Philology, the highest award for a philological scholar. Juri Lotman's wife Zara Mints was also a well known scholar of Russian literature and Tartu professor. They have three sons:
Mihhail Lotman (born 1952) is professor of semiotics and literary theory at Tartu University, is active in politics and has served as a member of the Riigikogu (Estonian Parliament) as a member of the conservative Res Publica Party. Grigori Lotman (born 1953) is an artist. Aleksei Lotman (born 1960) is a biologist, since 2006 he has also been a politician and a member of parliament for the Estonian Greens party (2007–2011).