Кіріспе
Орыс философы және әдебиет теориясы маманы Михаил Михайлович Бахтин (; 16 қараша 1895 [ескі стиль бойынша 4 қараша 1895] – 7 наурыз 1975) – орыс философы, әдебиет сыншысы және ғалым. Ол әдебиет теориясы, этика және тіл философиясы салаларында жұмыс істеді. Оның түрлі тақырыптардағы еңбектері, марксизм, семиотика, структурализм, діни сын сияқты әртүрлі дәстүрлердегі және әдебиет сын, тарих, философия, социология, антропология және психология сынды алуан салалардағы ғалымдарға үлкен әсер етті. Бахтин 1920 жылдары Кеңес Одағында болған эстетика және әдебиет жөніндегі пікірсайыстарда белсенді қатысса да, оның ерекше көзқарасы 1960 жылдары орыс ғалымдары оны қайта жария еткенге дейін кеңінен танылмады.
Mikhail Mikhailovich Bakhtin (/b//ʌ//x/'/t//iː//n/// bukhTEEN; ; 16 November 1895 [O. S. 4 November 1895] – 7 March 1975) was a Russian philosopher, literary critic and scholar who worked on literary theory, ethics, and the philosophy of language. His writings, on a variety of subjects, inspired scholars working in a number of different traditions (Marxism, semiotics, structuralism, religious criticism) and in disciplines as diverse as literary criticism, history, philosophy, sociology, anthropology and psychology. Although Bakhtin was active in the debates on aesthetics and literature that took place in the Soviet Union in the 1920s, his distinctive position did not become well known until he was rediscovered by Russian scholars in the 1960s.
Ерте өмір
Бахтин Ресейдегі Орел қаласында, ескі дворяндық отбасында дүниеге келген. Оның әкесі банк меңгерушісі болып, бірнеше қалада жұмыс істеген. Осы себепті Бахтин балалық шағын Орелде, Вильнюсте, содан кейін Одессада өткізді, онда 1913 жылы жергілікті университетінің (Одесса университеті) тарихи-филологиялық факультетіне оқуға түсті. Катерина Кларк пен Майкл Холквист былай деп жазады: "Одесса, Вильнюс сияқты, гетероглоссия және карнавал философиясын қалыптастырған адамның өміріндегі бір тарау үшін лайықты орта болды. Ильф пен Петровтың тудырған пикаросы – Остап Бендердің әйелдерге тиіспеушіліктері мен алдамшылығына, сондай-ақ Бабельдің рабелайзиялық бандитінің көңіл көтерушілігі мен құрметсіздігіне ұқсас сезім Бахтинге де әсер еткен". Кейіннен ол ағасы Николайға қосылу үшін Петроград Император университетіне ауысты. Бахтин классицист Ф. Ф. Зелинскийдің күшті ықпалында болды, оның еңбектері Бахтиннің кейінгі тұжырымдамаларының бастауын берді.
Мансап
Бахтин оқуын 1918 жылы аяқтады. Содан кейін ол Ресейдің батысындағы Невель қаласына (Псков облысы) көшіп, екі жыл бойы мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. Осы кезде алғашқы "Бахтин айналымы" құрылды. Топтың құрамына түрлі қызығушылықтары бар зиялылар кірді, бірақ олардың барлығы әдебиет, дін және саяси тақырыптарды талқылауға құштар еді. Бұл топқа Валентин Волошинов пен кейіннен Витебскіде топқа қосылған П. Н. Медведев кірді. Витебск "аймақтың мәдени орталығы" болды, Бахтинге және басқа да зиялыларға лекциялар, пікірталастар мен концерттер ұйымдастыруға қолайлы орын болды. Неміс философиясы ең көп талқыланған тақырып еді, содан бастап Бахтин өзін әдебиеттанушы емес, философ деп санады. Невельде Бахтин моральдық философияға арналған үлкен еңбекті талмай жазды, бірақ ол толыққанды жарияланбады. Дегенмен, 1919 жылы осы еңбектің қысқа бөлігі "Өнер және жауапкершілік" деген атпен жарық көрді. Бұл Бахтиннің алғашқы жарияланған еңбегі болды. 1920 жылы Бахтин Витебскіге көшіп келді. 1921 жылы Бахтин Елена Александровна Околовичке үйленді. Кейін, 1923 жылы Бахтинге остеомиелит диагнозы қойылды, бұл сүйек ауруы оның 1938 жылы бір аяғын ампутациялауға әкеп соқты. Бұл ауру оның еңбекке қабілетін төмендетіп, оны мүгедек етіп қалдырды. 1924 жылы Бахтин Ленинградқа көшіп, Тарихи институтта қызмет етіп, Мемлекеттік баспаға кеңесші ретінде көмек көрсетті. Осы кезде Бахтин өз еңбегін жұртшылыққа ұсынуды шешті, бірақ "Жазбалық шығармалардағы эстетика әдістемесі туралы" еңбегі жарық көруге азық қалғанда, оның жарияланған журналы басылымды тоқтатты. Бұл еңбек 51 жылдан кейін жарық көрді. Бахтиннің еңбектерінің жарық көруі мен жоғалуы оның өмірі бойы бойын қиындыққа салды. 1929 жылы Бахтиннің алғашқы маңызды еңбегі "Достоевский өнерінің мәселелері" жарық көрді. Осы еңбекте Бахтин диалогтық тұжырымдамасын енгізеді. Алайда, осы кітап жарық көрген кезде, 1928 жылдың 8 желтоқсанында, Воскресениедің 10 жылдығына дейін Майер, Бахтин және Воскресениемен байланысты басқа да бірнеше адам Кеңес құпия полициясы ОГПУ-ның қызметкерлерімен қамауға алынды (Хиршкоп 1999: 168). Көшбасшыларға Соловка еңбек лагерінде он жылға дейін жаза тағайындалды, бірақ денсаулығын ескере отырып, Бахтиннің жазасы Қазақстанға жер аударуға ауыстырылды, онда ол әйелімен бірге Кустанайда (қазіргі Қостанай) алты жыл өмір сүрді. 1936 жылы олар Саранскіге (сол кезде Мордовия АССР-і, қазіргі Мордовия Республикасы) көшіп келді, онда Бахтин Мордовия педагогикалық институтында сабақ берді. Кустанай қаласында кітап сақтаушы болып жұмыс істеген алты жыл ішінде ол бірнеше маңызды мақалалар жазды, соның ішінде "Романдағы сөз" мақаласын. 1936 жылы Саранскіде тұрғанда, ол провинциялық колледжде көзге түспейтін тұлғаға айналды, көзден тасаланып, кейде ғана сабақ берді. 1937 жылы Бахтин Мәскеуден жүз шақырым қашықтықта орналасқан Кимри қаласына көшіп барды. Мұнда ол 18 ғасырдағы неміс романына арналған кітабын аяқтады, ол кейіннен Sovetskii Pisatel баспасынан қабылданды. Алайда, 1941 жылы неміс басқыны кезіндегі дүрбелеңде қолжазбаның жалғыз данасы жоғалып кетті. 1938 жылы аяғын ампутациялаудан кейін Бахтиннің денсаулығы жақсарды және ол одан да өнімді болды. 1940 жылы және Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Бахтин Мәскеуде тұрды, онда ол Франсуа Рабле туралы диссертациясын Горький атындағы Әлем әдебиеті институтына ұсынды. 1946 және 1949 жылдары бұл диссертацияны қорғау кезінде Мәскеу ғалымдары екі топқа бөлінді: қорғанысқа басшылық еткен ресми қарсыластар, түпнұсқалық және дәстүрден тыс қолжазбаны қабылдады, ал қолжазбаны қабылдауға қарсы болған басқа профессорлар. Кітаптың қарапайым, анархиялық тақырыбы көптеген дау-дамайларға себеп болды, олар үкімет араласқаннан кейін ғана тоқтады. Нәтижесінде, Бахтинге жоғары докторлық дәрежесінен (Ғылым докторы) бас тартылып, төменгі дәрежеге (Ғылым кандидаты, ғылыми докторлық) ие болды. Кейін Бахтин Саранскіге шақырылып, Мордовия педагогикалық институтының жалпы әдебиет кафедрасының меңгерушісі болды. 1957 жылы институт мұғалімдер колледжінен университетке айналғанда, Бахтин орыс және әлемдік әдебиет кафедрасының меңгерушісі болды. 1961 жылы Бахтиннің денсаулығы нашарлағандықтан зейнетке шықты, ал 1969 жылы медициналық көмек алу үшін Мәскеуге оралды, онда ол 1975 жылы қайтыс болғанға дейін өмір сүрді. Бахтиннің еңбектері мен идеялары оның өлімінен кейін ғана танымал болды, ол өзінің кәсіби өмірінің көп бөлігінде қиын жағдайларға тап болды, сол кезде ақпарат қауіпті деп есептелді және көбінесе жасырылды. Сондықтан, қазір ұсынылып отырған мәліметтердің дәлдігі одан да күмәнді болуы мүмкін. Бұл мәліметтердің дәлдігіне әсер ететін тағы бір фактор – Бахтиннің өміріндегі ресейлік мүрағаттарға қол жеткізудің шектеулі болуы. Мүрағаттар жарияланғаннан кейін ғана ғалымдар Бахтиннің өмірі туралы көптеген нәрселердің жалған немесе бұрмаланған екенін түсінді. Көбінесе бұл бұрмалаудың себебі Бахтиннің өзі болды.
Акт философиясына қарай
Акт философиясына қарай алғаш рет КСРО-да 1986 жылы K filosofii postupka деген атпен жарық көрді. 1919-1921 жылдар аралығында жазылған қолжазба нашар күйде табылған, бірнеше беттері жоқ және мәтіннің бөліктері оқылмайтын болған. Осы себепті, бұл философиялық эссе бүгінде аяқталмаған туындының бір бөлігі ретінде көрінеді. Акт философиясына тек кіріспесі және толық мәтіннің бірінші бөлігі ғана кіреді, кіріспедегі алғашқы бірнеше беттері жоқ. Дегенмен, Бахтиннің осы жұмысқа қатысты ниеттері толығымен жоғалған жоқ: ол кіріспеде эссе төрт бөлімнен тұратынын атап көрсеткен. Эсседің бірінші бөлігінде "нақты тәжірибеленген әлемді" құрайтын жасалған іс-әрекеттер немесе амалдар талданады, бұл "жалғыз ғана ойланатын әлемнен" өзгеше. "Акт философиясына қарай" еңбегінің үш келесі, аяқталмаған бөлімінде Бахтин талқылауды жоспарлаған тақырыптарды айтады: екінші бөлім эстетикалық қызмет және көркемдік шығармашылықтың этикасымен, үшіншісі саясаттың этикасымен, ал төртіншісі дінмен айналысатын еді. "Акт философиясына қарай" Бахтиннің этика мен эстетикаға баса назар аудара отырып, Канттың еңбектерін орталықтандырмай, өзінің моральдық жүйесін дамыту процесіндегі бейнесін көрсетеді. Осы жерде Бахтин болмысқа қатысудың бірегейлігін мойындауға қатысты үш негізгі тұжырымды ұсынады: Мен болмысқа белсенді де, пассивті де қатысамын. Менің бірегейлігім берілген, бірақ ол тек мен осы бірегейлікті іске асырған дәрежеде ғана бар (яғни, орындалған іс-әрекетте және әлі қол жеткізілмеген амалда). Мен нақты және орны толтырылмайтындықтан, мен өзімнің ерекшелігімді іске асыруым керек. Бахтин былай дейді: "Менің ерекше ойларым болмыстағы ерекше орнымнан туындайды". Бахтин мораль ұғымымен айналысады, ол адамның моральдық әрекетіне басымдық беретін құқықтық мораль тұжырымын жатқызады. Бахтиннің пікірінше, "Мен" адамның санасының дауысы ретінде көрінетін моральдық және этикалық талаптарға бейтарап бола алмайды. Осы жерде Бахтин адам психикасының "архитектоникалық" немесе схемалық моделін енгізеді, ол үш құрамдас бөліктен тұрады: "мен өзім үшін", "мен басқа үшін" және "басқа мен үшін". "Мен өзім үшін" – бұл жекеліктің сенімді емес көзі; Бахтин адамдардың жекелік сезімін дамытатыны – "мен басқа үшін" екенін айтады. "Басқа үшін мен" – бұл басқалардың субъектіге қатысты көзқарастарының жиынтығы. Керісінше, "мен үшін басқа" – басқалардың өздерінің жекелігіне субъектінің олар туралы қабылдауларын қалай енгізетінін сипаттайды. Бахтиннің бұл жерде сипаттаған жекелік тек жеке адамға ғана тиесілі емес. Оның орнына, ол барлығына ортақ.
I both actively and passively participate in Being. My uniqueness is given but it simultaneously exists only to the degree to which I actualize this uniqueness (in other words, it is in the performed act and deed that has yet to be achieved). Because I am actual and irreplaceable I must actualize my uniqueness. Bakhtin further states: "It is in relation to the whole actual unity that my unique thought arises from my unique place in Being." Bakhtin deals with the concept of morality whereby he attributes the predominating legalistic notion of morality to human moral action. According to Bakhtin, the I cannot maintain neutrality toward moral and ethical demands which manifest themselves as one's voice of consciousness. It is here also that Bakhtin introduces an "architectonic" or schematic model of the human psyche, consisting of three components: "I for myself", "I for the other", and "other for me". The I for myself is an unreliable source of identity; Bakhtin argues that it is the I for the other through which human beings develop a sense of identity. The I for the other serves as an amalgamation of the way in which others view the subject. Conversely, other for me describes the way in which others incorporate the subject's perceptions of them into their own identities. Identity, as Bakhtin describes it here, does not belong merely to the individual. Instead, it is shared by all.
Достоевский поэтикасының проблемалары: полифония және аяқталмаушылық
Ленинградта болған кезінде Бахтин өзінің көзқарасын ертедегі шығармаларына тән философиядан аулақ етіп, диалог тұжырымына қарай бұрды. Осы кезде ол Федор Достоевскийдің шығармашылығымен таныса бастады. Достоевскийдің «Поэтика мәселелері» Бахтиннің маңызды еңбегі саналады, онда ол бірқатар маңызды ұғымдарды енгізеді. Бұл еңбек алғаш рет 1929 жылы Ресейде «Достоевскийдің шығармашылық өнерінің мәселелері» (Проблемы творчества Достоевского) деген атпен жарияланды, бірақ 1963 жылы жаңа атаумен қайта қаралып, кеңейтілді. Батыста кең танымал болған нұсқасы осы кейінгі редакциясы. Аяқталмаушылық тұжырымы Бахтиннің Достоевскийдің кейіпкерге деген көзқарасын талдауында ерекше маңызға ие, бірақ ол оны басқа контексттерде де жиі талқылаған. Достоевскийде ол аяқталмаушылықтың жалпы принципін былай түйіндейді: әлемде әлі ешбір түпкілікті нәрсе болған жоқ, әлем туралы соңғы сөз әлі айтылмаған, әлем ашық және еркін, барлығы әлі де болашақта және мәңгілікке дейін болашақта болады. Жеке деңгейде бұл адам толыққанды сыртқы күштермен анықтала алмайды дегенді білдіреді: басқалардың объективтеулерімен толық қоршалмау қабілеті – субъективті сананың маңызды шарты. Сыртқы түпкіліктілік (анықтама беру, сипаттау, себептік немесе генетикалық түсіндіру және т.б.) болмай қалмай, тіпті қажет болса да, ол тірі жауаптан айырылған шындық бола алмайды. Бахтин батыс ойлауының монологиялық дәстүріне сын көзбен қарайды, ол адамзатты және жеке адамдарды осылайша түпкіліктілікке жеткізуге тырысады. Ол Достоевский адамдарды объектілерге (ғылыми, экономикалық, әлеуметтік, психологиялық және т.б.) айналдыратын ойлау тәсілдеріне қарсы жазғанын айтады – адамдарды шектеуші анықтамалар мен себептердің желісіне қоршап, оларды бостандық пен жауапкершіліктен айыратын тұжырымдамалық құрылымдар: «Ол мұнда адамның жанын кемсітушілікпен объективтендіріп, оның бостандығы мен аяқталмаушылығын мойындамайды. Достоевский әрқашан адамды соңғы шешімнің алдында, дағдарыс кезінде, оның жаны үшін аяқталмайтын және алдын ала болжауға келмейтін бұрылыс нүктесінде бейнелейді». «Карнавалдандыру» – Бахтиннің Достоевскийдің осы үнемі күшейіп келе жатқан жауды қарусыздану және шынайы субъектілер арасындағы диалогты мүмкін ету үшін қолданатын тәсілдерін сипаттау үшін қолданған термині. Бахтин ежелгі және ортағасырлық карнавал дәстүрлерінде анықтаған «дүниедегі карнавалдық сезім» – ойлау және тәжірибе жасау тәсілі Достоевский романдарының ең биік сатысына жеткен әдеби дәстүрге көшкен. Бұл тұжырым әдеттегі иерархиялар, әлеуметтік рөлдер, дұрыс мінез-құлық және шындықтар фестивальге еркін қатысудың «қуанышты салыстырмалылығы» пайдасына бұзылады. Морсон мен Эмерсонның айтуынша, Бахтин үшін карнавал – «аяқталмаушылықтың апофеозы». Карнавал, уақытша конвенцияларды тарату немесе бұру арқылы, әртүрлі адамдардың тең дәрежеде білдірілуіне мүмкіндік беретін «шешімдік» жағдайларды тудырады, әлеуметтік объективтенудің қысымшы шектеулері жоқ: адамдар мен құндылықтардың әдеттегі алдын ала белгіленген иерархиясы күлімсіреуге себеп болады, ал оның болмауы – шығармашылық өзара әрекетке мүмкіндік береді. Карнавал кезінде «қарама-қарсылықтар бірігіп, бір-біріне қарайды, бір-бірін көрсетеді, бір-бірін таниды және түсінеді». Бахтин карнавалдықты осы мағынада Достоевский өнерінің негізгі принципі ретінде қарастырады: махаббат пен жеккөрушілік, сенім мен атеизм, биікшілдік пен төмендеу, өмірді сүю және өзін-өзі жою, тазалық пен өсиет және т.б. «Оның әлеміндегі барлық нәрсе қарама-қарсысының шекарасында өмір сүреді». Бахтин Достоевскийдің жанрды жандандырғанын және оны формасы мен құрылымындағы жаңашылдығымен – полифониялық романмен жақсартқанын мойындайды. Бахтиннің айтуынша, Достоевский полифониялық романының авторы болды, және бұл Еуропа романының басқа көріністері үшін пайдалы болуы мүмкін алдын ала жасалған шеңберлер мен схемаларға сәйкес талдауға келмейтін түбегейлі жаңа жанр болды. Достоевский кейіпкерлерді сипаттамайды және сюжетті бір авторлық шындық аясында ойлап таппайды: автор ретінде оның қызметі кейіпкерлердің өзін-өзі тануын жарықтандыру, әрқайсысы өздерінің өздеріне, өз дауыстарына, өздері туралы және әлем туралы өз идеяларына сәйкес қатысуына мүмкіндік беру болып табылады. Бахтин бұл көп дауысты шындықты «полифония» деп атайды: «Тәуелсіз және бірікпеген дауыстар мен саналардың көптігі, толық жарамды дауыстардың шынайы полифониясы». Кейін ол оны «автономды және ішкі аяқталмаған саналар арасындағы өзара әрекеттесу оқиғасы» деп анықтайды. «Франсуа Рабле шығармашылығы және орта ғасырлар мен Ренессанс халық мәдениеті» еңбегінде Бахтин Гаргантюа мен Пантагрюэльдің ашықтығына ден қояды; алайда, кітаптың өзі де осындай ашықтықтың мысалы болып табылады. Кітаптың бойымен Бахтин екі нәрсені істеуге тырысады: ол Гаргантюа мен Пантагрюэльдің бұрын назардан тыс қалған немесе жасырылған бөлімдерін қалпына келтіруге және Ренессанс әлеуметтік жүйесін зерттеуге тырысады, рұхсат етілген және рұхсат етілмеген тіл арасындағы тепе-теңдікті анықтау үшін. Осы талдау арқылы Бахтин екі маңызды мәтінді анықтайды: біріншісі – Бахтиннің әлеуметтік институт ретінде сипаттаған карнавал (карнавалдық), екіншісі – әдеби режим ретінде анықталған гротескті реализм. Осылайша, «Рабле және оның әлемі» еңбегінде Бахтин әлеуметтік пен әдеби арасындағы өзара әрекеттесуді, сондай-ақ дене мен материалдық дене төменгі қабатының мағынасын зерттейді. «Рабле және оның әлемі» еңбегінде Бахтин ресми мерекелер мен халық мерекелері арасындағы айырмашылыққа уәждеме береді. Ресми мерекелер билікке мұрагерлік беруді мақсат етеді, ал халық мерекелері сынға ұшырататын центрифугалық әлеуметтік функцияға ие. Карнавал Бахтиннің пікірінше, осы мағынада халық мерекесіне жатады. Оның күлкі тарихына арналған тарауында Бахтин оның емдік және азат етуші күші туралы тұжырымдайды, «күліп тұрып шындық биліктің беделін түсіреді» дейді.
Диалогтық қиял: хронотоп және гетероглоссия
Диалогтық қиял (1975 жылы тұңғыш рет толық жарияланған) – тіл және романға қатысты төрт мақаладан тұратын жинақ: «Эпос және роман» (1941), «Романдық дискурстың тарихына дейінгі кезеңінен» (1940), «Романдағы уақыт пен хронотоптың формалары» (1937–1938) және «Романдағы дискурс» (1934–1935). «Диалогтық қиял» мақалалары арқылы Бахтин гетероглоссия, диалогтық және хронотоп тұжырымдамаларын енгізеді, осы арқылы әдебиеттану ғылымына маңызды үлес қосады. Бахтин мағынаның қалыптасуын «мәтінге қарағанда контекстің басымдығы» (гетероглоссия), тілдің аралас сипаты (полиглоссия) және сөздердің арақатынасы (интертекстуалдық) арқылы түсіндіреді. Гетероглоссия – «кән кез келген сөздің мәнін анықтайтын негізгі шарт». Сөз айту – «басқалардың сөздерін иеленіп, оларды өзіңнің ниетіңмен толтыру» дегенді білдіреді. Бахтиннің диалогтыққа қатысты терең ойлары Фердинанд де Соссюр және Иммануил Кант сияқты көрнекті ойшылдардың тіл және білім туралы көзқарастарынан салмақты айырмашылықты білдіреді. «Эпос және роман» мақаласында Бахтин романның ерекше еместігін эпоспен салыстыру арқылы көрсетеді. Осылайша Бахтин романның біз өмір сүріп жатқан пост индустриалды өркениетке сай келетінін, себебі ол әртүрлілікте гүлдейді. Эпос болса, осы әртүрлілікті әлемнен жоюға тырысады. Бахтиннің пікірінше, роман жанрының ерекшелігі – ол өзінің романдық мәртебесін сақтай отырып, басқа жанрларды қабылдай білуі, сіңіріп алуы және «жеңіп» алуында. Дегенмен, басқа жанрлар өздерінің ерекшелігінен айырылмай, романға еліктей алмайды. «Романдық дискурстың тарихына дейінгі кезеңінен» – Бахтиннің дәстүрлі емес мақаласы, онда ол өткенге қатысты әртүрлі мәтіндердің қазіргі романды қалыптастыру үшін қалай біріккенін ашады. «Романдағы уақыт пен хронотоптың формалары» Бахтиннің хронотоп тұжырымдамасын таныстырады. Бұл мақалада осы тұжырым романның ерекшелігін одан әрі көрсету үшін қолданылады. Жазу барысында автор толыққанды әлемдерді құруы керек, соның салдарынан автор өмір сүретін нақты әлемнің ұйымдастырушы категорияларын пайдалануға мәжбүр болады. Осы себепті хронотоп – шындықпен байланысты тұжырым. Соңғы мақала, «Романдағы дискурс», Бахтиннің тіл философиясына қатысты ең толық тұжырымдамаларының бірі болып табылады. Осы жерде Бахтин дискурс тарихының моделін ұсынады және гетероглоссия тұжырымдамасын енгізеді.
Сөйлеу жанрлары және басқа да кеш очерктер
Сөйлеу жанрлары және басқа да кеш очерктерінде Бахтин романнан алыстап, әдіс проблемалары мен мәдениеттің табиғатына ден қояды. Бұл жинақта алты эссе бар: «Новый Мир редакциясының сұрағына жауап», «Билдунгс-роман және оның реализм тарихындағы маңызы», «Сөйлеу жанрларының проблемасы», «Лингвистика, филология және гуманитарлық ғылымдардағы мәтін проблемасы: философиялық талдаудағы тәжірибе», «1970–71 жылдары жасалған жазбалардан» және «Гуманитарлық ғылымдар үшін әдістемеге қарай». «Новый Мир редакциясының сұрағына жауап» – Бахтиннің кеңінен оқылатын «Новый Мир» журналының тілшісіне берген сұхбатының стенограммасы. Бұл жазбада Бахтин әдебиеттанудың кемшіліктерін атап, оны жақсарту жолдарымен бөліседі. «Билдунгс-роман және оның реализм тарихындағы маңызы» – Бахтиннің жоғалған кітабынан алынған үзінді. Бахтин толық қолжазбасын тапсырған баспа үйі неміс шабуылы кезінде қиратылып, Бахтинде тек проспекті қалған. Бірақ қағаз жетіспегендіктен, Бахтин осы қалған бөлігін темекі орау үшін пайдалана бастады. Сондықтан тек кіріспе бөлімінің бір бөлігі сақталған. Бұл бөлім негізінен Гётеге арналған. «Сөйлеу жанрларының проблемасы» Сауссур лингвистикасы мен тілдің тірі диалог ретіндегі (транслингвистика) арасындағы айырмашылықты қарастырады. Бұл эсседе Бахтин кітап жазуды жоспарлаған маңызды тақырып қамтылған, сондықтан оқуға қиын әрі тығыз болып көрінеді. Осы эсседе Бахтин әдеби тіл мен күнделікті тілді ажыратады. Бахтиннің пікірінше, жанрлар тек тілде ғана емес, сонымен қатар қарым-қатынаста да бар. Жанрларды зерттеуде Бахтин олардың риторика мен әдебиет саласында ғана қарастырылатынын, бірақ барлық ғылымдардың жанрларға сүйенетінін айтады. Әдебиеттен тыс жанрлар көбінесе зерттелмеген. Бахтин негізгі және екіншілік жанрларды ажыратады. Негізгі жанрлар күнделікті өмірде қолданылатын сөздерді, тіркестерді белгілейді, ал екіншілік жанрлар заңдық, ғылыми сияқты мәтіннің әртүрлі түрлерімен сипатталады. «Лингвистика, филология және гуманитарлық ғылымдардағы мәтін проблемасы: философиялық талдаудағы тәжірибе» – Бахтиннің күнделіктеріне жазған ойларының жинағы. Бұл жазбалар көбінесе мәтін проблемаларына арналған, бірақ басқа да бөлімдерде ол бұрын қозғаған тақырыптар талқыланады, мысалы, сөйлеу жанрлары, автордың мәртебесі және гуманитарлық ғылымдардың ерекшелігі. Алайда «Мәтін проблемасы» ең алдымен диалог пен мәтіннің контекстке қатынасын қарастырады. Бахтиннің сөзінше, сөйлеушілер сөйлеуді үш факторға қарай қалыптастырады: сөйлеу нысаны, тікелей және жоғарғы адресат. Бахтин осыны диалогтың үшінші деңгейлілігі деп сипаттайды. «1970–71 жылдары жасалған жазбалардан» – Бахтиннің 1970 және 1971 жылдары сақтаған жазбаларынан алынған фрагменттер жинағы. Мұнда Бахтин интерпретация және оның шексіз мүмкіндіктерін талқылайды. Бахтиннің пікірінше, адамдар тар мағынада түсіндіруге бейім, бірақ мұндай шектеулі түсініктер өткеннің байлығын әлсіретеді. Соңғы эссе, «Гуманитарлық ғылымдар үшін әдістемеге қарай», Бахтиннің жетпістің ортасында жазған жазбаларынан құралған және ол қайтыс болғанға дейін жазған соңғы туындысы. Бұл эсседе Бахтин диалектика мен диалогияны ажыратады және мәтін мен эстетикалық объект арасындағы айырмашылықты түсіндіреді. Сондай-ақ, Бахтин өзін формалистерден, олар мазмұнның маңыздылығын төмен бағалап, өзгерісті оңайлатқан, және структуралистерден, олар «код» тұжырымына тым қатаң ұстанған, деп ажыратады.
Даулы мәтіндер
Бахтиннің жақын достары В. Н. Волошинов пен П. Н. Медведевтің есімдерімен байланысты кейбір еңбектер – әсіресе «Марксизм және тіл философиясы» мен «Әдебиеттанудағы формальдық әдіс» – Бахтинге жатқызылып келді. Бұл таластар 1970-ші жылдардың басында пайда болды және алғаш рет толыққанды ағылшын тілінде Кларк пен Холквисттің 1984 жылғы Бахтиннің өмірбаянында жарияланды. Алайда, содан бері көптеген ғалымдар Волошинов пен Медведевті осы еңбектердің нағыз авторлары деп санайды. Бахтиннің осы ғалымдарға әсері болғаны сөзсіз, тіпті оларға жатқызылған шығармаларды жазуға да қатысқан болуы мүмкін. Дегенмен, егер осы еңбектердің авторлығын бір адамға анықтау қажет болса, Волошинов пен Медведев сәйкесінше лайық деп есептеледі. Бахтиннің өмірі мен мансабы қиын болды, және оның көптеген еңбектері өмірінде ресми түрде жарық көрген жоқ. Осының салдарынан, әдеттегідей қабылданатын мәселелерде де көп дау туып отыр: ол қай сала бойынша жұмыс істеді (философ па, әдеби сыншы ма?), оның шығармаларын кезеңдерге қалай бөлуге болады және тіпті ол қандай мәтіндерді жазды (төменде қараңыз). Ол көптеген салаларда қолданылып, бейімделген бірқатар түсініктермен танымал: диалогизм, карнавалдық, хронотоп, гетероглоссия және «сырттан қарау» (орыс тіліндегі vnenakhodimost терминінің ағылшынша аудармасы, кейде француз тілінен аударылып, «экзотопия» деп беріледі). Бұл түсініктердің барлығы тіл мен мәдениеттің ерекше философиясын құрайды, оның негізінде барлық әңгіме – мәнді диалогтық алмасу және бұл барлық тілге белгілі бір этикалық немесе этикалық-саяси күш сыйлайды.
Мұра
Әдебиет теориясының маманы ретінде Бахтин орыс формалистерімен байланысты, ал оның еңбегі Юрий Лотманның еңбегімен салыстырылады; 1963 жылы Роман Якобсон оны формализмнің саналы сыншыларының саналыларының бірі деп атады. 1920 жылдары Бахтиннің еңбегі көбінесе этика және эстетика мәселелеріне қатысты. «Іс-әрекет философиясына қарай» және «Эстетикалық қызметтегі автор және батыр» сияқты ерте туындылары сол кездегі философиялық бағыттарға – әсіресе Герман Коэннің Марбург мектебінің неокантиандығына, оның ішінде Эрнст Кассирер, Макс Шелер және шамалы дәрежеде Николай Хартманнға қарызды. Бахтин 1963 жылы ғалымдардың назарына іліге бастады.
Ықпал
Ол бүгінде көптеген тақырыптарға, идеяларға, сөздіктерге және дәуірлерге қызығушылығымен, сондай-ақ авторлық маскировкаларды қолдануымен және Батыс ғалымдарының романды премьералық әдеби жанр ретінде зерттеуіне әсерімен танымал. Бахтиннің тақырыптарының кеңдігі нәтижесінде ол неомарксизм, структурализм, әлеуметтік конструкционизм және семиотика сияқты Батыс теориялық мектептеріне ықпал етті. Бахтиннің еңбектері антропологияда, әсіресе ритуалдар теориясында пайдалы болды. Дегенмен, оның осындай топтарға тигізген әсері, парадоксальды түрде, Бахтиннің жұмысының шеңберін тарылтты. Кларк пен Холквисттің сөзіне сүйенсек, Бахтиннің идеяларын өз теорияларына енгізгендер оның еңбегін толыққанды бағалай бермейді. Бахтин дәстүрлі түрде әдеби сыншы ретінде танылса да, оның риторикалық теория саласына тигізген әсерін жоққа шығаруға болмайды. Оның көптеген теориялары мен идеяларының арасында Бахтин стильді – тілді қолданушының да, тілдің өзінің де даму процесі ретінде қарастырады. Оның шығармалары оқырманға дыбыс пен сөз тіркесін мұқият құру арқылы туындайтын сөздік экспрессияны сезінуге мүмкіндік береді. Бахтин өзінің шығармалары арқылы ауызша және жазбаша сөйлеу тәжірибесін байытады, бұл жазуды формалды оқытуға көмектеседі. Кейбіреулер тіпті Бахтиннің риторикаға жаңа мағына сыйлағанын айтады, себебі ол тіл мен идеологияны бөліп қарастыруға қарсы. Лесли Бакстердің пікірінше, Бахтин үшін "тілдің барлық қолданылуы көптеген дауыстармен (дискурстар, идеологиялар, көзқарастар немесе тақырыптар ретінде түсіндірілуі тиіс) толтырылған" және осылайша "мәнді жасауды жалпы алғанда осы дауыстардың өзара әрекеттесуі ретінде түсінуге болады".
Бахтин және байланыс зерттеулері
Бахтин "адамдық қарым-қатынастың философы" деп аталады. Бахтиннің еңбектері негізінен мәтінге қатысты болғанымен, жеке адамдар арасындағы қарым-қатынас та маңызды, әсіресе екеуі мәдениет тұрғысынан байланысқанда. Ким: "Гертц және Бахтиннің айтуынша, мәдениет көбінесе қарым-қатынас немесе диалог сияқты өзара әрекеттесу арқылы таратылады" дейді. Ол "мағына жасаудың аяқталмайтын, ашық және көп дауысты процесін белгілі, жабық, тотализациялық тәсілдермен шектеуге тырысатын әрекеттерді сынға алды".
Карнавал және байланыс
Шекельс "Бактин "карнавалдық" деп атаған нәрсенің денемен байланысты екенін және оның жеке функцияларының қоғамдық көрсетілімімен байланысты екенін" айтады, сондай-ақ ол коммуникациялық оқиға ретінде де қызмет еткенін, тіпті билікке қарсы коммуникациялық оқиғалар да "карнавалдық" деп санауға болатынын көрсетеді. Бахтиннің пікірінше, қоғамды қарым-қатынас арқылы өзгертуге бағытталған әрекет, мәтін, наразылық немесе басқа да формада болсын, карнавалдың коммуникативтік түрі болып табылады. Стил коммуникациядағы карнавалдық идеяны одан әрі дамытады, оны корпоративтік коммуникацияда кездестіретінін айтады. Стилдің сөзіне сүйенсек, "сауда-саттық мәжілістері, жыл сайынғы қызметкерлердің пикниктері, зейнеткерлік кештері және осыған ұқсас корпоративтік шаралар карнавал санатына жатады". Карнавал сөзсіз коммуникация мен мәдениетпен байланысты, өйткені Стил "инверсия, екіұштылық және шектен шығу сипаттарымен қатар, карнавалдың тақырыптары көбінесе денеге, әсіресе оның аса мақтан етілмейтін немесе 'төменгі' бөліктеріне қызығушылықты және 'жоғары' мен 'төмен' арасындағы қарама-қайшылықты қамтиды" дейді. Коммуникациядағы 'жоғары' және 'төмен' дихотомиясы ерекше маңызға ие, себебі кейбір тілдік стильдер 'жоғары' деп, ал жаргон 'төмен' деп есептеледі. Сонымен қатар, телешоулар, кітаптар және фильмдер сияқты көптеген танымал коммуникация түрлері де 'жоғары' және 'төмен' санаттарына бөлінеді. Бұл Бахтиннің туған жері Ресейде ерекше айқын, онда Борис Акунин сияқты постмодернист жазушылар Бахтиннің сүйікті тақырыптарының бірі – Достоевскийге үнемі сілтеме жасай отырып, төмен деңгейдегі коммуникациялық формаларды (мысалы, детективтік роман) жоғары әдеби өнер туындыларына айналдыруға тырысты.