Николай Трубецкой: Тіл білімі мен тарихындағы тұлға

Кіріспе

Орыс тіл білімі маманы және тарихшы Николай Сергеевич Трубецкой (; 16 сәуір 1890 – 25 маусым 1938) – орыс тіл білімі маманы және тарихшы, оның тұжырымдары Праганың құрылымдық тіл білімі мектебінің ядросын құрады. Ол морфофонологияның негізін қалаушы деп есептеледі. Ол сонымен қатар орыс еуразиялықтарымен де байланысты болды.

Өмір және мансап

Трубецкой жоғары мәртебеде дүниеге келген. Оның әкесі, Сергей Николаевич Трубецкой, литвалық Гедиминдер әулетінен шыққан. 1908 жылы ол Мәскеу университетіне қабылданды. Лейпциг университетінде біраз уақыт оқығанда, Трубецкой дыбыс заңдарын зерттеудің негізін қалаушы Аугуст Лескиеннің шәкірті болды. Мәскеу университетін бітіргеннен кейін (1913), Трубецкой орыс революциясына дейін онда дәріс берді, содан кейін Дондағы Ростов университетіне, одан кейін София университетіне (1920–1922) және, ақырында, Вена университетінде славян филологиясы профессоры қызметін атқарды (1922–1938). Трубецкой еуразиялық қозғалысқа қатысып, олардың жетекші теоретиктері мен саяси қайраткерлерінің бірі болды. Парижде «сол еуразияшылдық» пайда болғаннан кейін, қозғалыстың бірқатар басшылары кеңесшілдікке бейімделгенде, мұралық коммунизмге қарсы тұрған Трубецкой оларды қатаң сынап, ақырында еуразиялық қозғалыстан жарылды. Ол Гитлердің теориясын қатты сынаған мақала жариялағаннан кейін, нацистердің қудалауынан туған жүрек талмасынан қайтыс болды. Трубецкойдың тіл біліміне қосқан ең маңызды үлесі – фонология саласында, әсіресе жеке тілдердің фонологиялық жүйелерін талдауда және жалпы және әмбебап фонологиялық заңдарды іздеуде. Оның ең басты еңбегі – «Фонология негіздері» (Grundzüge der Phonologie) кітабы, ол өлімінен кейін жарық көрді. Онда ол фонемді берілген тілдің құрылымындағы ең кішкентай ерекшелену бірлігі деп анықтады. Бұл фонологияны фонетикадан бөлек ғылым ретінде орнатуда маңызды рөл атқарды. Трубецкой сонымен қатар әдеби сыншы ретінде де еңбек етті. «Әдебиет туралы жазбалар» атты қысқаша жинағында ол орыс әдебиетін, ежелгі орыс эпосы «Игорь жорығының әңгімесінен» бастап, 19 ғасырғы орыс поэзиясы мен Достоевскийге дейін талдады. Трубецкойдің көзқарастарын оның досы Роман Якобсонның пікірлерінен ажырату қиын, оның үлесі Трубецкойдің өлімінен кейін фонологиядағы Прага мектебінің көзқарастарын тарату болды.

Trubetzkoy was born into privilege. His father, Sergei Nikolaevich Trubetskoy, came from a Lithuanian Gediminid princely family. In 1908, he enrolled at the Moscow University. While spending some time at the University of Leipzig, Trubetzkoy was taught by August Leskien, a pioneer of research into sound laws. After he graduated from the Moscow University (1913), Trubetzkoy delivered lectures there until the Russian Revolution, when he moved first to the University of Rostov on Don, then to the University of Sofia (1920–1922) and finally took the chair of Professor of Slavic Philology at the University of Vienna (1922 1938). Trubetzkoy was involved with the Eurasianist movement and became one of their leading theorists and political leaders. After the emergence of "left Eurasianism" in Paris, where some of the movement's leaders became pro Soviet, Trubetzkoy who was a staunch anti communist heavily criticised them and eventually broke with the Eurasianist movement. He died from a heart attack attributed to Nazi persecution after he had published an article that was highly critical of Hitler's theories. Trubetzkoy's chief contributions to linguistics lie in the domain of phonology, particularly in the analyses of the phonological systems of individual languages and in the search for general and universal phonological laws. His magnum opus, Grundzüge der Phonologie (Principles of Phonology) was issued posthumously in which he defined the phoneme as the smallest distinctive unit within the structure of a given language. It was crucial in establishing phonology as a discipline separate from phonetics. Trubetzkoy also wrote as a literary critic. In Writings on Literature, a brief collection of translated articles, he analyzed Russian literature beginning with the Old Russian epic The Tale of Igor's Campaign and proceeding to 19th century Russian poetry and Dostoevsky. It is sometimes hard to distinguish Trubetzkoy's views from those of his friend Roman Jakobson, who should be credited with spreading the Prague School views on phonology after Trubetzkoy's death.

Структуралист ретінде

Амир Ацзель математикалық ұжым Николас Бурбакидің өмірбаянында Трубецкойды структурализмнің негізін қалаушысы ретінде сипаттады. Бұл құрылымдық тіл білімінің пәнаралық дамуы болды, ол Бурбаки тобы математикада, математикалық құрылым ұғымы арқылы, ал Клод Леви-Стросс антропологияда, адам мінез-құлқына басшылық ететін ережелерді сипаттауға тырысқанда қолданылды. Ацзельдің сөзіне сүйенсек, Трубецкойдың «Фонология қағидаларындағы» басты назары фонемаларды және тілдің ережелерін сипаттау үшін олардың қарама-қарсы жақтарын зерттеу болды. Құрылымдықтың ортақ мақсаты – жалпы негізгі ережелерді анықтау еді.