Кіріспе

Денпасар (; Бали тілінде: ᬤᬾᬦ᭄ᬧᬲᬃ Dénpasar) – Индонезияның Бали провинциясының астанасы. Денпасар Бали аралына кіретін басты қақпа болып табылады және Кіші Сунда аралдарындағы басқа қалалар үшін де көлік торабы саналады. Балидегі туризм индустриясының қарқынды дамуы Денпасарды бизнес-қызметтер мен кәсіпорындарды дамытуға ынталандырып, провинциядағы ең жоғары өсім көрсеткішіне қол жеткізуге мүмкіндік берді. 2020 жылғы халық санауы бойынша Денпасардың халқы 725 314 адамды құрады, бұл 2010 жылғы санақтағы 788 445 адамнан кем, себебі пандемия кезінде халық азайып кетті. 2022 жылдың ортасындағы ресми бағалау бойынша, халық саны 726 808 адамды құрады. Денпасар (Сарбагита деп аталады) маңындағы агломерацияның халқы 2022 жылдың ортасында 1 785 800 адамды құрады. Пандемия және саяхат шектеулері халық санының азаюын одан әрі күшейтті.

Этимология

Денпасар атауы бали тіліндегі "ден" – солтүстік, ал "пасар" – базар деген сөздерден туындаған. Бұл атау қаланың бастауын, қазіргі Кумбасари базарының (бұрынғы "Пекен Пайук") орнындағы базар қалашығы ретіндегі тарихын көрсетеді, ол қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан.

Колониялық дәуір

18-19 ғасырларда Денпасар индуисттік Маджапахит патшалығының Бадунг астанасы болған, сол себепті қаланың бұрынғы атауы Бадунг еді. 1906 жылы голландтардың араласуы кезінде патша сарайы тоналып, өртеліп қиратылды. Таман Пупутан саябағындағы (Денпасардың орталық алаңы) мүсін 1906 жылғы Пупутанды еске салады, онда мыңға дейін балилік, король және оның сарайының адамдары голланд әскерлеріне қарсы тұрып, жеңіліп берудің орнына жаппай өзіне-өзі қол жұмсады.

Тәуелсіздік дәуірі

1958 жылы Денпасар Бали провинциясының әкімшілік орталығына айналды. Ол Бадунг ауданының және Денпасар қаласының әкімшілік орталығы болып қала берді. Денпасар мен Бадунг ауданы физикалық, экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамудың қарқынды өсуін бастан өткерді.

Климат

Денпасар экватордың оңтүстігінде орналасқан, тропикалық саванна климатына ие (Кёппен климаттық жіктелімі: Aw), жыл бойы ыстық және ылғалды ауа райы басылады. Осының салдарынан, жыл бойы температураның айырмашылығы шамалы, орташа температура шамамен 28 градус Цельсийді құрайды. Жыл екі маусымға бөлінеді: жаңбырлы және құрғақ. Жаңбырлы маусым қарашадан мамырға дейін, ал құрғақ маусым маусымнан қазанға дейін жалғасады.

Демография

Қаланың халқы 2010 жылы 788 445 адамды құрады, бұл алдыңғы он жылдықтан 533 252 адамға көп. 2022 жылдың ортасына қарайғы ресми бағалау 726 808 адамды көрсетті. 2000 жылдан 2010 жылға дейінгі кезеңде Денпасар халқы жылына шамамен 4% өсті, ал 2005 жылдан 2010 жылға дейін бұл өсім алдыңғы бес жылға қарағанда әлдеқайда жоғары болды. 2002 жылғы Балидегі жарылыстар туризмге, жұмыс орындарына және басқа аралдардан келген көшпендерге теріс әсер етті. Егер осы тенденция сақталғанда, Денпасар 2020 жылғы келесі халық санағына дейін бір миллионнан астам тұрғынға ие болар еді деп күтілді. 2015 жылғы аралық халық санағы (SUPAS) қалада 879 098 адам тұратынын көрсетті, бірақ 2020 жылғы халық санағы көрсеткендей, халық саны 725 314 адамға дейін азайды. 2022 жылдың ортасында Денпасарда әйелдерге қарағанда 7 098 ер адам көп болды. Халықтың шамамен 63,3% индуист дінін ұстанады (BPS 2020), ал ислам ең ірі азшылық діні болып табылады (28,65%), одан кейін христиандық (6,45%), буддизм (1,47%) және конфуциандық (0,03%) келеді.

Әкімшілік

Әкімшілік тұрғысынан қала әкімдігі төрт ауданнан (кекаматан) тұрады, олар 43 ауылға бөлінген. Денпасар халыққа көрсетілетін қызметтерді жақсарту үшін көптеген шаралар қабылдады.

Үлкен Денпасар

Үлкен Денпасар туристік аймақтарға, соның ішінде Кута мен Убудқа таралады. Ұдайы салынған аумаққа Бадунг аймағының (Петанг ауданынан басқа) дерлік барлық бөлігі, Гианьяр аймағының көп бөлігі (Пайанган, Тегаллаланг және Тампаксиринг аудандарынан басқа) және Табанан аймағының бір бөлігі (тек Кедири және Табанан аудандары) кіреді. Ол Сарбагита деп аталады, бұл Денпасар, Бадунг, Гианьяр және Табанан сөздерінің қысқартылған біріктірілуі, және 2011 жылғы №45 Президент жарлығымен ресми бекітілді, Табанан қалалық кеңістікке енгеніне қарамастан. Сондай-ақ, Индонезиядағы қалалық агломерациялар тізілімін қараңыз. Әкімшілік бөлініс Ауданы (км²) 2010 жылғы халық санағы 2020 жылғы халық санағы 2022 жылғы халық саны (болжам) Халық тығыздығы (адам/км²) Денпасар қаласы 125.98 788,445 725,314 726,808 5,769.2 Бадунг аймағы (а) 303.52 517,089 517,178 516,400 1,701.4 Гианьяр аймағы (б) 187.69 332,470 367,080 373,700 1,991.0 Табанан аймағы (с) 105.00 154,741 166,726 168,900 1,608.6 Денпасар қалалық аймағы (Сарбагита) 722.19 1,792,745 1,776,298 1,785,800 2,472.6

Ескертулер: (а) Оңтүстік Кута, Кута, Солтүстік Кута, Менгви және Абиансемал аудандары. (б) Сукавати, Блахбату, Убуд және Гианьяр аудандары. (с) Кедири және Табанан аудандары.

Экономика

Туризмнің дамуы және экономикадағы құрылымдық өзгерістер Денпасар қаласына күшті әсер етті. Сауда, қонақүйлер және мейрамханалар қаланың жалпы аймақтық ішкі өнімінің басым бөлігін құрайды. Денпасар экономикасын дамытуға сувенирлік өрнектер мен мүсіндер сияқты қолөнер бұйымдарын өндіру де үлкен үлес қосады. Дегенмен, қолөнер өнеркәсібі жаһандық қаржы дағдарысының салдарынан және Вьетнам, Таиланд, Үндістан, Малайзия және Қытай сияқты басқа дамып келе жатқан Азия елдерімен бәсекелестікке байланысты қысымға тап болып отыр. Бұл елдер өндірістік технологияларды пайдалану арқылы өндіріс көлемін ұлғайтуда, ал Денпасар қаласында қолөнер өнеркәсібі дәстүрлі шеберлікке және қолмен жасалған өнімдерге баса назар қойып, өндіріс мөлшерін шектеуде.

Сәулет

Бали бір кездері саз қабырғаларымен және шұбатырлы қақпаларымен танымал болған, бірақ қазіргі қалалық Балиді қақпалы тұрғын үйлер мен дүкен үйлері сипаттайды. 19 ғасырдың соңында қаланың саяси жағдайына байланысты құрылыс ортасы қалыптасты. Бұл басқарушы әулеттің резиденциясы қаланың орталығына айналуына себеп болды. Бадунг патшалығында базар алаңдары маңызды рөл атқарды, және отарлық билік Балиді бақылауға алғаннан кейін де бұл рөл сақталды. 20 ғасыр бойы Денпасар саяси өзгерістерге байланысты қала ландшафтының өзгеруіне байланысты қиындықтарға тап болды. Отарлық державалардың әкелген өзгерістері Балидің жергілікті мәдениетін жойды деп есептелді. Денпасар «қоныс салушы қала» ретінде танымал болғанымен, жергілікті мәдениетке деген құрмет әлі де күшті болды. 21 ғасырда Денпасар туризмнің кеңеюіне байланысты жоспарланбаған дамуға ұшырады, нәтижесінде қаланың орталық бөлігінде көбірек заманауи құрылыстар пайда болды. Дегенмен, базар алаңы әлі де маңызды рөл атқарады, оның фасады бали мәдениетінің дәстүрлі элементтерін көрсетеді.

Туризм

Денпасардың әртүрлі тарту орындары бар. Аралдың барлық жерінде ақ құмды жағажайлары кеңінен танымал. Серфингке арналған жағажай – Серанган аралы. Санур жағажайында су тыныш, күнге шағылысуға және желкен спортына өте қолайлы. Нгура Рай халықаралық әуежайынан он минуттық жерде Кута қаласы орналасқан (Бадунг аймағында, әкімшілік жағынан қалалық билікке бағынбайды), мұнда туристерге арналған қонақүйлердің, мейрамханалардың, сауда орталықтарының, кафелердің, базарлардың және спа-орталықтардың көп бөлігі шоғырланған. Денпасар ауданындағы жергілікті дүкендерде Бали қолөнерінің барлық түрлерін кездестіруге болады. Оларға суреттер, керамика, тоқыма және күміс бұйымдары жатады. Батик матасы Денпасардың барлық жерінде сатылады, батик саронгтары мен ерлер жейделері кең түрде қол жетімді.

Ауа

Қалаға Индонезиядағы ең қызығушылық тудыратын Нгура Рай халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді.

Теңіз

Бенуа порты – Денпасарға теңіз жолымен кіретін қақпа және қазіргі уақытта PT Pelindo III компаниясы басқаруда. Порт қала орталығынан шамамен 10 км қашықтықта орналасқан және 1924 жылдан бері қызмет етеді.

Спорт

Денпасар көптеген халықаралық және ұлттық спорттық іс-шараларды қабылдаған. Денпасар 2008 жылғы Азия жағажай ойындарының Балидегі өткізілген орны болды. Денпасар 2009 жылғы Азия жебеден ату чемпионатының да үйі болды. Футболдан Денпасар "Перседен Денпасар" футбол клубының орны, ол 3-лигада ойнайды.

Мұражайлар

Бали мұражайы бали өнері мен тарихын көрсетеді. Мұражай бали дәстүрлі стилінде салынған. Мұражай ішінде төрт негізгі ғимарат бар, олардың әрқайсысы өзінің ерекше экспонаттарымен мамандықтанған.