Кіріспе
Индонезияның дәстүрлі музыкалық аспаптары
Гамелан гонг кебиар – Индонезияның Бали аймағындағы гамелан музыкасының стилі немесе жанры. "Кебиар" сөзі "жарылу немесе күшпен ашылу" мағынасын білдіреді және бұл стильге тән тембр мен динамиканың күрт өзгеруін көрсетеді. Гонг кебиар музыкасы бес дыбыстық қатарға негізделген, ол пелог селисир (жеті дыбыстық пелог қатарының 1, 2, 3, 5 және 6-шы дыбыстары) деп аталады. Оған жарқын дыбыстар, синкопациялар, дыбыс өрнегінің, динамиканың, темп пен артикуляцияның кенеттен және біртіндеп өзгеруі, сондай-ақ "котекан" деп аталатын күрделі, бір-бірімен байланысты мелодиялық және ритмикалық үлгілер тән.
Тарих
Гамелан гонг кебиар алғаш рет 1900 жылдардың басында Солтүстік Балиде тіркелген. Алғашқы қоғамдық өнер көрсетілімі 1915 жылдың желтоқсанында Солтүстік Балидің Джагарага қаласында өткен гамелан гонг жарысында болды. Аралды жаулап алған голланд басқыншылары халықаралық сынға жауап ретінде мәдени мекемелер құрды және жапон әскерлері Екінші дүниежүзілік соғыста билігін тоқтатқанға дейін осы жарыстарды қолдады.
Діни және мәдени маңызы
Аралдық өнер сайыстарынан өзге, гамелан гонг кебиар қазіргі Бали индуист дінінің маңызды бөлігіне айналды. Олар храмдардың жылдық мерейтойларында, одаланда, сондай-ақ, қасиетті билерге қосымша үлкен мерекелерде міндетті түрде орындалады. Бұлар адам өміріне арналған Putra Manusia сияқты, мысалы, тойлар сияқты рәсімдерге де сай келеді.
Құралдар
Гаммелан гонг кебиардағы аспаптардың дыбық қатары мен тембрінің кең диапазоны бар, ең терең гонгтардан бастап гангсаның ең жоғары пернесіне дейін бес октаваға жетеді. Жоғары дыбықтар "тікелей", ал төменгі дыбықтар "құлаққа жағымды әрі ұзақ созылған", барабандар болса "айқын" деп сипатталады. Кебиар аспаптары көбінесе жұптарға немесе "жұптыққа" біріктіріледі. Әр жұп еркек және әйел аспаптан тұрады, әйел аспабы сәл үлкен және сәл төмен дыбысты болады. Толық ақпарат алу үшін осы мақаладағы настройка бөлімін қараңыз.
Кілті бар аспаптар
Кебиардағы аспаптардың көпшілігі – металлофондар, қоладан жасалған пернелер бамбук резонаторлардың үстінде орналасқан. Аспаптардың көбінесе әсем ойылған ағаш жақтаулары болады. Гамелан гонг кебьярда гангса бөлімі – 13-14 ойнаушыдан тұратын ең ірі бөлім. Гангса аспаптарын пангуль гангса деп аталатын соққымен тартады. Соққының қаттылығы аспаптың өзіне және оның диапазонына байланысты өзгереді. Пернелер төменнен жоғарыға қарай, солдан оңға қарай орналасқан. Перне бір қолмен соққыланады, ал екінші қолмен саусақпен және екінші буынмен дыбысы басылады. Пернелерді үш түрлі тәсілмен тартуға болады:
Пернені соғып, дыбыс өшкенше үндеуге рұқсат ету. Пернені соғып, мелодияның келесі нотасын тартуға дейін немесе бір мезгілде дыбысын басу. Бұл әсіресе өзара байланысқан бөліктер үшін өте қолайлы. Дыбысын басып тұрып соғу. Бұл құрғақ, анық дыбыс береді. Гангса аспаптары музыканың негізгі әуеніне (покок, яғни ағаш діңгегі) әсемдіктер (гүлдер) қоса ойнайды. Гонг кебьяр стилінің күшті әсері негізінен осы аспаптардың динамикалық диапазонынан туындайды, олардың жарқын, өткір дыбыстары жұмсақ және әдеміден өте қатты және шабуылға дейін естілуі мүмкін. Әр гендерлік (еркек/әйел) гангса жұбы котекан кезінде екі өзара байланысқан мелодиялық бөлікке – полосқа (көбінесе соққыда ойнайды) және сангсихке (көбінесе соққыдан тыс ойнайды) бөлінеді, бұл өте жылдам, шебер және күрделі үлгілерді орындауға мүмкіндік береді.
Гангса кантилан
Кебиарда төрт кантилан бар, екеуі еркек, екеуі әйел. Бұл мақалада жынысқа қарай бөлінген аспаптар туралы көріңіз. Бұл аспаптар кебиар ансамбліндегі ең жоғары дыбысты аспаптар болып табылады, оның ең жоғары нотасы шамамен C7. Онда он перне бар, екі октава диапазоны бар және оны ағаш балғамен ойнайды. Музыканттар көбінесе осы аспапта ойнағанда еденге отырады.
Гангса пемаде
Сонымен қатар, екі еркек және екі әйелден тұратын төрт музыкант бар. Бұл аспаптардың да он пернесі, екі октава диапазоны бар және олар ағаш балғамен тартады, бірақ кантиланнан бір октава төмен дыбыстайды. Музыканттар көбінесе осы аспапта ойнағанда еденге отырады.
Ұлға
Кейбір кеббиар ансамблінде көбінесе тек бір угал болады, және ол әдетте әйел адам болады. Оны ансамбль жетекшілерінің бірі тартады. Кейде екінші, еркек угал да қолданылады. Угал басқа гангсалардан биік болады, ал ойнаушы қысқа төсекке отырады, осылайша ансамбльге визуалды сигнал беруіне ыңғайлы жағдай жасалады. Аспапта 10 перне бар, екі октава диапазоны бар және қатты ағаш сомырмен тартылады, ол басқаларынан сәл үлкенірек, сондай-ақ көбінесе әшекейлермен безендіріледі, сондықтан жетекшінің кейде театрландырылған қимылдары жарықты жақсы шағылыстырады. Оның ноталары басқа гангсалардың ноталарынан бір октава төмен. Угалдар гангса бөлімдері мен сигналдарын, мелодиялық сололарын және әсемдемелермен берілген негізгі мелодияны орындайды. Бірінші, алдыңғы угал полос өрілісінің гангса бөлігінің элементтерін (ритмде жиі ойнайтын бөлік) ойнайды және сигнал береді, егер екінші угал болса, ол сангси бөлігінің элементтерін (ритмнен тыс ойнайтын гангса ноталары) орындайды.
Жаблаг
Жегогтан биік дыбысты - ксилофон (немесе; қараңыз: байланысты ксилофон). Бұл аспап, жегог сияқты, ұзын резонанс бамбук түтіктерін қажет етеді, сондықтан көбінесе кішкентай төсекке отырып ойналады және бір еркек/әйел жұбынан тұрады. Бұл аспаптардың диапазоны бір октаваны құрайды, ал кейбіреулерінде бес перне (1, 2, 3, 5 және 6) бар, бірақ Балиде жеті пернелі юблаг та жиі кездеседі (дегенмен гонг кебиар тобы әдетте 4 және 7 ноталарын қолданбайды, тек пелог селисир шкаласын пайдаланады). Ол әдетте поуктың субгармонияларында ойнайды; пернелер жегоганнан жиі соғылады, бірақ әдетте угалдан сирек (поук ойнайды). Юблаг бөлігі көбінесе толық поук, ал угал бөлігі әшекейлер мен безендірулерді қамтиды; алайда, юблаг толық кебиар тізбектерін ойнамайды. Бұл аспап жегоганнан бір октава жоғары және угалмен дыбыстардың араласуы байқалады.
Егеу
Кебиар тілінде екі jegogan (күнделікті сөйлеуде "jegog" деп қысқартылады) бар, біреу еркек, біреу әйел. Бұл аспаптардың диапазоны бір бестен бір бөлігін құрайды және олар жұбагтан бір октава төмен дыбыс шығарады. Клавишалары басқа гангсалардың клавишаларынан әлдеқайда үлкен, олар үлкен, матамен қапталған, резеңке төсемді шар тәрізді соққымен тартады. Жегоган ансамбльдегі ең төменгі күйленген ноталарды ойнайды, көбінесе музыка туындысының толық мелодиясының әрбір нотасының орнына, негізгі мелодиядағы маңызды ноталарды орындайды.
Тікпен ілінетін гонгтар
Гонгтар әр түрлі өлшемде болады және төрт немесе сегіз уақыттық үлгіні қайталап, музыканың фразалауы үшін негіз жасайды. Осы үлгі гонг циклі деп аталады. Гонгтар тік орнатылады.
Гонг геде
Гонг-геде, жай ғана гонг деп те аталады, ең терең және ең дыбысты. Gede, кейде gde деп жазылады, бали тілінде "үлкен" деген мағынаны білдіреді. Ол гонгтердің ең ірісі болғандықтан, кекбардағы ең қасиетті аспап саналады. Оны ешқашан тоқтатуға болмайды, дауысы толығымен өшкенше күтіледі. Терең дыбысының арқасында, ол ансамбльдің бәрін тесіп өтеді және шақырымдармен өлшенетін қашықтықта естіледі. Оны үлкен, жұмсақ төсенішпен қапталған соққышпен ойнайды.
Кемпур
Орташа өлшемді гонг, кемпур гонг гедеге өте ұқсас, себебі олардың қасиеттері шамалы ғана ерекшеленеді, бірақ дыбысы жоғарырақ (шамамен октава мен квинта жоғары). Оны үлкен, жұмсақ төсенішпен қапталған соққышпен соғады.
Клентонг
Кемонг деп те аталады, бұл кемпурдан әлдеқайда кішідірек және жоғарырақ дыбыстық диапазонға ие. Оны гонг-геде немесе кемпурды соғу үшін қолданылатын таяқтан қаттырақ таяқпен соғады, соның арқасында оның дыбысы айқын және күшті болады.
Кетл гонгтар отбасы
Қазандық гонгтар дөңгелек, қоладан жасалған және дыбыс биіктігі бар. Олар көбінесе раманың бөлігі ретінде аспалы арқандарға көлденең орнатылады. Осылай орналастырылғанда, төменгі жағында ашылу, жоғарғы жағында сәл қисайған доға және ортасында басты деп аталатын шығыңқы бөлік болады. Қазандар төменгі дыбыстан жоғары дыбысқа қарай, солдан оңға орналастырылған. Оларды әдетте ағаш балғамен тартады, оның бір шеті жіппен оралған (дыбысты жұмсарту үшін) немесе балғаның ұшы, яғни тегіс ағаштан жасалған. Балғалар әр қолда тік көрсеткіш саусақтың жалғасы ретінде ұсталады. Төрт негізгі соққы бар:
Балғаның жіпті бөлігімен бастыға соғып, оны еркін дірілдеу үшін дереу босату. Балғаның жіпті бөлігімен бастыға соғып, кез келген дірілдеуді тоқтату үшін басу. Балғаның ағаш ұшымен қазанның доғасына соғып, еркін дыбыстауға рұқсат ету. Балғаның ағаш ұшымен қазанның доғасына соғып, кез келген қоңырауды тоқтату үшін басу.
Реён
Бұл аспап, сондай-ақ реонг деп те аталады, 12 қазаннан тұрады, олар тізбекте көлденең орнатылған. Оны төрт музыкант ойнайды, әрқайсысы 2-4 қазанға жауапты болады. Ойыншылар қатарлап отырып, екі топқа бөлінеді: бірінші топқа қатардың бірінші және үшінші ойыншылары, ал екінші топқа екінші және төртінші ойыншылары кіреді. Бір топтағы екі ойыншы бірдей партияны орындайды, бірақ бір октава айырмамен. Бірінші топ пен екінші топтың партиялары бірге ойналғанда өзара байланысты болады. Реонг мелодиялық және мелодиялық емес соқпалы рөлдерді атқарады.
Тромпон
Тромпонг әдетте кебиарда қолданылмайды, себебі ол гамелан гонг где сияқты көне жанрлармен байланысты. Бірақ, қолданылған жағдайда, ол ансамбльдің алдына, көрерменге қаратып қойылады. Рейонг сияқты құрылымдалған, ол 10 қазаннан тұрады және екі октава диапазонына ие. Оны бір ғана адам таратады, және ол адам ансамбль жетекшісі болуы мүмкін, ол қысқа төсекке отырып, басты мелодиялық желіні орындайды. Тромпонгқа биші де «Кебяр тромпонг» және «Кебяр дудук» сияқты би өнерлерінде ойнайды. Аспаптың үлкендігіне байланысты, мелодиялар оның диапазонының шектеріне жету үшін біртіндеп орын ауыстыруға мүмкіндік беретіндей етіп жазылады.
Тава-тава
Тава-тава – бұл қолына немесе қолтығына қойылатын кішкентай қазанша, оның дөңгелек бөлігіне жұмсақ, дөңгелек баспен соққы беріледі. Ол гонг циклының ырғағын береді және белгілі бір деңгейде метрономның қызметін атқарады.
Кепли немесе каджар
Бұл - қорап тәрізді тұғырға керілген арқандарға қойылған кішкентай қазандар. Олар негізінен темп сақтау аспаптары ретінде қолданылады. Оларды әдетте рейоң мен тромпоңдағыдай сымға оралған таяқтармен ойнайды. Қазанның ортасы соғылып, екінші қолмен дыбысы басылады, нәтижесінде өткір, құрғақ дыбыс шығады.
Келенанг
Сондай-ақ кленанг деп те жазылады, бұл диаметрі шамамен 5 дюйм болатын өте кішкентай қайнатқыш, оны жеке тіреуге қоюға болады немесе қолмен ұстап ойнайды. Оны да сымға оралған таяқпен ойнатады. Ол әдетте темптің әр екінші соққысын орындайды, көбінесе домбыра немесе қобызбен кезектеседі.
Қажар
Қажар – ішіне кіріңкіре қуыс жасалған, кішкентай қазанша. Оны тізеге қойып, қатты таяқпен ойнайды. Қажар ырғақтың маңызды сәттерін белгілеп береді.
Кенданг
Кенданг – жаңғақ ағашы мен сиыр терісінен жасалған екі бетті барабан. Сыртқы пішіні кесілген конусқа ұқсас, ал ішкі кеңістігі құм сағаты тәрізді ойылған. Осы пішін және тері баулардың қысылуы бір барабанда екі түрлі, шамамен үйлесімді дыбыс шығаруға мүмкіндік береді. Көптеген гамелан аспаптары сияқты, кендангтар жұп болып жасалады: үлкені, басты бөлігі – әйел, вадон (wadon), ал екіншісі – еркек, лананг (lanang). Вадон кендангының ішкі беті лананг кендангына қарағанда тік ойылған, нәтижесінде дыбысы керемет, күмбіршіктей болады. Биіктігі бар аспаптардағы дыбыс белгілеріне ұқсас, кендангтың әр соққысы үшін ономатопоэтикалық сөздердің жиынтығы бар, олардың көмегімен 14 түрлі дыбыс шығаруға болады. Кендангты тек қолмен немесе қолмен және бір соққышпен ойнауға болады. Кенданг-вадонды ойнаушы әдетте ансамбльдегі ең жоғары дәрежеде болады, темпті белгілейді және дирижер сияқты ауысуларды дыбыс арқылы хабарлайды. Кенданг партиясы гонг кебьярдағы ең күрделі партия болып табылады, ол биік музыканың көңіл-күйі мен дамуына сәйкес келетін жылдам, синкоптық үлгілердің бай лексикасын қамтиды. Лананг барабаншысы тораптық бөлікті толықтыруға жауапты. Кенданг ойнаушылар бір жаққа қарап отыра алады, алдында вадон, артында лананг.
Цэн-Цэн
/t͡ʃeŋ t͡ʃeŋ/ деп айтылатын бұл аспап бірнеше кішкентай, бір-бірін жабатын, бір тіреуге байланған қоңырлардан тұрады. Тіреу көбінесе жануардың бейнесімен, әсіресе тасбақаның бейнесімен өрнектелген, себебі миф бойынша тасбақа Бали аралын арқасында алып жүреді. Музыкант бамбук немесе мата саптары бар екі жұп қоңырды ұстап, тұрған қоңырларды жылдам, тегіс ретпен немесе кенданг немесе рейонгпен үйлесімсіз акценттермен соғады.
Сүлдеу
Екі құралдың бірі, дыбысты өзгерте алатын, сулинг – тік бамбук флейтасы. Сулингтер түрлі өлшемде болады, пикколо сияқты 1 футтан бастап, 5 футқа дейін. Сулинг бөлімі әуенді екі еселеп, сәндемелейді; ең жоғары регистрдегі сулинг импровизациялауға ең еркін мүмкіндікке ие. Ойыншы, дыбыстың үнемі созылуын қамтамасыз ету үшін дөңгелектей тыныс алады. Бали сулингінің ерекшелігі, Сунда сулингінен өзгешелігі – жақ бұлшық еттерін иілдіру және тілмен жасалатын біріктірілген вибрато. Сулингтер сарай гамеландарының толық септатондық құрамын сақтап, әсер үшін пернетақталы аспаптардың дыбыс аралықтарындағы тонға қол жеткізе алады.
Ребаб
Ребаб – бұғаумен тартылатын тік скрипка. Ол көбінесе кебиарда қолданылмайды, себебі металлофондардың дыбысына көміліп қалады. Оның мелодиялық желісі сулингке ұқсас, кейде жеті дыбыстық қатардағы ноталарға жетеді. Онда тек екі ішек бар, олар батыс төртіншісінен бір-біріне қашықталған және саусақ тақтасына тимейді. Бұл орындаушыға ішекті басып, бүгіп, жылдырып немесе ішекті ауыстырып ноталарды өзгертуге мүмкіндік береді. Батыс скрипкасының бұғауынан айырмасы, ребабтың бұғауы тереңірек және виола да гамба сияқты алақанның астынан ұсталады. Орындаушының бас бармағы ішектің қылдарын тікелей басып, тартымдылықты реттейді.
Тюнинг және жынысы
Бали музыкасында стандартты питч жоқ. Жалпы алғанда, гамелан гонг кебиар ансамблінің барлық аспаптары бір уақытта жасалады және күйлендіріледі. Әр ансамбль өзіне-өзі күйлендіріледі, сондықтан бір ансамбльдегі аспапты алып, екіншісінде пайдалануға тырысса, питч сәйкес келмейді. Дегенмен, кез келген ансамбльде аспаптар жыныстық сипатта болады, және олардың жеке күйленуі сол аспаптың жынысына байланысты. Кебиар ансамблінің әрбір аспабына еркек және әйел жұптары сәйкес келеді. Жұптың әрбір аспабы бір-бірінен әртүрлі күйлендіріледі, біреуі жоғарырақ, біреуі төменірек. Бір уақытта ойналғанда, жоғарырақ аспап (пенгисеп немесе "ингалятор" деп аталады) және төменгі аспап (пенгумбанг немесе "экзалятор" деп аталады) симпатиялық резонанс арқылы соққы әсерін тудырады, бұл жалпы жылтыр, пульсациялық сапаны жасайды. Әйел аспабы төменірек күйлендіріледі, ал еркек аспабы жоғарырақ күйлендіріледі. Мысалы, әйел аспабының бір нотасы 220 Гц-ке, ал еркек аспабы 228 Гц-ке дейін күйлендірілуі мүмкін. Кейбір кебиар ансамбльдері нүмбан ансамблінің биі жоғары жиіліктерде айтарлықтай жылдам болуы үшін, ең төменгі jegog ноталары шамамен тоңның төрттен бір бөлігіне дейін ажыратылуы үшін күйлендіріледі. Гангсаның жынысты жұбы бір-бірімен байланысқан котекан әуендерін орындайды, сондықтан әр жұпта бір-бірімен байланысқан бөлік (полос немесе сангсих) әйел аспабында, ал екіншісі еркек аспабында болады. Бұл аспаптың екінші жұбы (мысалы, ) қарама-қарсы орналасуды қолданады, сондықтан әрбір бөлікті орындау үшін әр жыныстың бір аспабы болады: әйел полосы, еркек сангси, әйел сангси және еркек полосы, толық тепе-теңдік үшін.
Кебяр
Оның аты жарылғыш, көбінесе өлшенбеген бөлімге сілтеме жасайды, кебиар шығармаларының кіріспесін және кейбір көшулерін көрсетеді. Композициялық стиль Солтүстік Балидің Буленг аймағындағы кебиар легонгінен туындайды, ол толық ансамбльдің бірдей орындауымен ұзақ, максималды дыбыс деңгейіндегі ноталармен, еркін дыбыс жылжуларымен (глиссандо), күрт темп өзгерістерімен және ырғақтық үштіктермен ерекшеленеді.
Табух креаси бару
"Табух креаси бару" ("жаңа композициялар") – гамелан гонг кебиардағы аспаптық музыканың басты түрі. Олар әрбір аспап тобының кезекпен орындалатын бөлімдерінен тұрады және 20 ғасырдың басында "рапсодиялық", "еркін құрылымды" сипаттағанмен, кейіннен олардың стандарты қатаңдатылды.
Гонг циклі
Музыка 4 уақыттық топқа бөлінеді, мұндай толық ырғақты цикл гонган деп аталады. Гонгтар гонганды бөлімдерге бөледі, ең үлкен гонг – агян гонгы, гонганның аяқталуын көрсетеді, кішірек гонгтар 4-ші немесе 8-ші уақытты белгілейді, ал ең кішкентай гонгтар ырғақтың соққысын анықтайды.