Кіріспе
Шығыс Ява () – Индонезия провинциясы, Ява аралының шығыс бөлігінде орналасқан. Батысында тек Орталық Ява провинциясымен ғана құрлық шекарасы бар; Ява теңізі мен Үнді мұхиты оның солтүстік және оңтүстік жағалауларын шайып өтеді, ал тар Бали бұғазы шығысында Яваны Бали аралынан шамамен 1,5 км қашықтыққа бөліп тұрады. Шығыс Ява провинциясына Мадура аралы (Индонезиядағы ең ұзын Сурамаду көпірі арқылы Явамен байланысқан), сондай-ақ Кангеан аралдары және одан шығысқа қарай орналасқан кішігірім аралдар топтары (солтүстік Бали теңізінде) мен солтүстіктегі Масалембу архипелагы кіреді. Оның астанасы – Сурабая, Индонезиядағы екінші ірі қала, маңызды өнеркәсіптік және іскерлік орталық. Баньюванги – Шығыс Явадағы ең ірі аудан және Ява аралындағы ең ірі аудан. Провинцияның ауданы 47 300 км², ал 2010 жылғы халық санауы бойынша онда 37 476 757 адам тұрады, бұл Индонезияның ең көп халқы бар екінші провинциясы. 2020 жылғы санақ бойынша халық саны 40 665 696 адамға жетті, ал 2022 жылдың ортасындағы ресми бағалау 41 149 974 адамды көрсетті. Халықтың шамамен төрттен бірі Сурабая агломерациясында тұрады. Шығыс Явада явалықтар, мадуралықтар және қытайлар сияқты көптеген этникалық топтар өкілдік табады. Халықтың басым көпшілігі (шамамен 94%) ислам дінін ұстанады. Сонымен қатар, христиандық, буддизм және конфуциандық сияқты басқа да діндер де тараған, оларды көбінесе цинхуа халқы мен Шығыс Индонезия және Солтүстік Суматрадан келген иммигранттар ұстанады. Бромо Тенгер Семеру ұлттық паркінде тұратын тенггерліктер индуизмді ұстанады, ал Балимен шекаралас провинцияның шығыс бөлігінде тұратын балиліктер де индуизмді ұстанады. Индонезия тілі провинцияның және бүкіл елдің ресми тілі болып табылады, бірақ яван және мадура тілдері жиі қолданылады, әсіресе Сурабая диалектісі (яван: Suroboyoan немесе Surabayaan – Сурабаяның яван диалектісі), ол негізінен астана Сурабаяда қолданылады. Индонезия тілі этностар аралық қарым-қатынас және ресми мақсаттар үшін ғана қолданылады. Шығыс Ява туристерге әртүрлі қызығушылық тудыратын көптеген тарихи және табиғи орындарды ұсынады. Мұнда таулар, жағажайлар, үңгірлер мен сарқырамалар сияқты әртүрлі табиғат көрікті жерлері бар. Шығыс Явадағы әр аудан мен қаланың өзіне тән ерекше туристік орындары бар, мысалы Баньювангидегі Иджен жанартауы, Ситубондодағы Балуран ұлттық паркі және Маланг, Пасуруан, Лумажанг және Проболинггодағы Бромо Тенгер Семеру ұлттық паркі.
East Java (, , ) is a province of Indonesia located in the easternmost third of Java island. It has a land border only with the province of Central Java to the west; the Java Sea and the Indian Ocean border its northern and southern coasts, respectively, while the narrow Bali Strait to the east separates Java from Bali by around Located in eastern Java, the province also includes the island of Madura (which is connected to Java by the longest bridge in Indonesia, the Suramadu Bridge), as well as the Kangean islands and other smaller island groups located further east (in the northern Bali Sea) and Masalembu archipelagos in the north. Its capital is Surabaya, the second largest city in Indonesia, a major industrial center and also a major business center. Banyuwangi is the largest regency in East Java and the largest on the island of Java. The province covers an area of , and according to the 2010 Census, there were 37,476,757 people residing there, making it Indonesia's second most populous province; the 2020 Census showed an increase to 40,665,696 people, while the official estimate for mid 2022 was 41,149,974. Almost a quarter of the population lives inside greater Surabaya metropolitan area. East Java is inhabited by many different ethnic groups, such as the Javanese, Madurese and Chinese. Most of the people in East Java adheres to Islam, forming around 94% of the total population. Other religions are also practiced, such as Christianity, Buddhism and Confucianism which are mostly practised by Tionghoa people and immigrants from Eastern Indonesia and North Sumatra, and also Hinduism which are practised by the Tenggerese people in the Bromo Tengger Semeru National Park and the Balinese people inhabiting the easternmost part of the province bordering Bali. The Indonesian language is the official language of the province as well as the whole nation, but Javanese and Madurese are most frequently used, especially the Surabaya dialect (Javanese: Suroboyoan or Surabayaan — the Javanese dialect of Surabaya) used mainly in the capital Surabaya. Indonesian is only used for inter ethnic communication and official purposes. East Java offers different types of tourist attractions. There are a variety of natural attractions, including mountains, beaches, caves, and waterfalls. Almost every regency or city in East Java has its own unique tourist destinations, such as the Ijen volcano in Banyuwangi, Baluran National Park in Situbondo, and Bromo Tengger Semeru National Park in Malang, Pasuruan, Lumajang, and Probolinggo.
Тарихқа дейінгі дәуір
Шығыс Ява адамдармен тас дәуірінен бері қоныстанған. Бұл Кепулаген, Мохокертодағы *Питэкантроп мойокертенсис* қазба қалдықтарының, Тринилдегі *Питэкантроп эректус* және Тулунгагунгтың Важак ауданындағы *Хомо важакенсис* табылуымен дәлелденді.
Исламға дейінгі дәуір
Маланг қаласының жанында табылған Динойо жазулары – Шығыс Явадағы ең көне жазба деректері, олардың жасы 760 жылға дейін барып жетеді. Онда Канжурахан мемлекетіндегі көптеген саяси және мәдени оқиғалар баяндалады. Маланг атауы Малангкусесвара деп аталатын қасиетті құрылыстың атынан шыққан деп саналады. Бұл атау 907 жылы жазылған Мантиясих жазуында кездеседі. 1222 жылы Кен Арок Сингасари мемлекетін құрды және 1292 жылға дейін оны басқарды. Билікке келер алдында Кен Арок Тумапелде (Кедириде) Тунгул Аметуннан билікті тартып алды. Кен Ароктың ұрпақтары 13-15 ғасырларда Сингасари және Маджапахит патшалары болды. 1227 жылы Анусапати Кен Арокты өлтіріп, кейін Сингасари патшасы болды. Анусапати Тохджаяның қолынан қаза тапқанға дейін 20 жыл патшалық құрды. Үш жылдан кейін Тохджая Анусапатидің ұлы Джая Вишнувардана басқарған көтерілісте қаза тапты. 1268 жылы Вишнувардана қайтыс болды, оның орнын Кертанегара (1268–1292) басты. 1292 жылы Кертанегара Джаякатванг атты көтерісшіге жеңіліп, Сингасари мемлекеті құлады. 1293 жылы Юань әулетінің негізін қалаушы Кублай хан 20 000-30 000 әскерден тұратын үлкен флотты Яваға жорыққа жіберді, осылай Яваға моңғол шапқыншылығы басталды. Бұл Юаньге салық төлеуден бас тартып, оның бір министрін мүгедек қылған Сингасари патшасы Кертанегараға қарсы жазалау экспедициясы болды. Бірақ моңғолдар үшін бұл сәтсіз аяқталды. 1294 жылы Раден Виджая Маджапахит мемлекетін құрды. Маджапахит Хаям Вурук патшалығы тұсында ең гүлденген кезеңіне жетті. Оған Махапатих Гаджа Мада да серік болды. Олар бірлесіп аралдарды Двипантара деген атпен біріктіре алды. Маджапахит Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең күшті империялардың біріне айналды. 1357 жылы Бубат шайқасы болды, ол Сунда мемлекеті мен Маджапахит мемлекеті арасындағы соғыстың бастауы болды. Бұл оқиға Хаям Вурук патшасының сундалық қалыңдық алу ниетінен туындады. Дия Питалока патшайым болды. Бірақ неке рәсімі туралы түсініспеушіліктер Бубат шайқасына әкеп соқты. Гаджа Мада басқаратын Маджапахит әскері Паджаджаранды басып алды. 1389 жылы Хаям Вурук қайтыс болды, оның орнын Викрамавардана басты. Осыдан Маджапахит империясының құлдырауы басталды. 1300-ші жылдардың соңында Маджапахит империясы әлсіреген кезде, ислам осы бос орынды толтыруға кірісті.
Ислам дәуірі
Ислам дінінің Яваға кірген нақты уақыты әлі анық емес. Бұл, Исламның Яваға келгеніне қатысты нақты дерек көзінің болмауына байланысты. Дегенмен, кейбір сарапшылардың пікірінше, ислам діні 11 ғасырда Яваға келген, дәлелі – Гресик округіндегі Леран ауылындағы Фатима Бинти Маймунның 475 жылғы (1085 жыл) мазары. Мазар сондай-ақ, 11 ғасырда Яваның солтүстік жағалауына Таяу Шығыстан араб саудагерлерінің жиі келіп-кеткенін көрсетеді. Сонымен қатар, қазіргі Можокерто округінің бір бөлігі болып табылатын және бұрынғы Маджапахит сарайының жанында орналасқан Троулан қаласында бірнеше исламдық мазарлар табылды. 15 ғасырда қытай саяхатшысы Ма Хуан Шығыс Яваға сапар шекті және «Инья Шенглан» атты кітап жазды, онда Мин әулетінің қазына іздеу сапарлары барысында барған елдердің тарихы баяндалған. Ол сол кезде Шығыс Явада үш түрлі халық тұрғанын айтты: Таяу Шығыстан келген арабтар, қазіргі араб индонезиялықтарының ата-бабалары; қазіргі Гуандун провинциясынан шыққан қытай мұсылмандары және жергілікті явандықтар. 16 ғасырға қарай, Маджапахит империясы Явадағы ислам мемлекеттерімен жеңіліске ұшырады, нәтижесінде көптеген Маджапахит аристократтары көршілес Бали аралына жер аударылды. Явада қалғандар ислам дінін қабылдауға мәжбүр болды, ал Бромо Тенгер Семеру ұлттық паркі маңындағы Пасураун, Проболинго, Маланг және Лумжаң округтерінде тұратын шағын, оқшауланған топтар индуизмді ұстануын жалғастырды. Олар Тенггер халқы деп белгілі. Олардың шамамен 100 000 халқы Тенгер тауларындағы 30 ауылға орналасқан. Ислам сұлтандары Яваға билік еткен кезде, солтүстік жағалаудағы қалалар дамып, гүлденген портерге айналды. Олардың бірі – көптеген қытай қоныстанған, бай және маңызды порт болған Тубан қаласы. Маджапахит порты және Молукка аралдарына бағытталғандықтан, ол мол азық-түлік экспорттады және Молуккадан түрлі тауарлар импорттады. 16 ғасырдың соңында ислам діні индуизм мен буддизмді басып өтіп, Явадағы басым дінге айналды. Бастапқыда ислам діні тез тарады және қарапайым халық тарапынан қабылданыс тапты, содан кейін арал билеушілерінің күш салуымен да’уат жүргізілді.
Еуропалық отарлау
Явандықтар мен еуропалық отаршылдық күштер арасындағы қарым-қатынас 1522 жылы Сунда патшалығы мен Малаккадағы Португалия империясы арасында шартқа қол қоюмен басталды. Шарттың сәтсіз аяқталуынан кейін португалдықтардың қатысуы Малай түбегіндегі Малакка және Малуку аралдарымен шектелді. 1596 жылы голланд зерттеушісі Корнелис де Хоутман басқаруымен төрт кемеден тұратын экспедиция аралда голландтардың болуының бастамасы болды. 18 ғасырдың соңында голландтар Ява аралының ішкі аймақтарындағы ислам сұлтандықтарына ықпалын кеңейтуге жетті. Наполеон соғыстары басталғанда, 1811 жылы Жаваны британдықтар басып алды. Жава қысқа мерзімге Британ империясының бір бөлігіне айналды, оның генерал-губернаторы Сэр Стэмфорд Раффлз болды. 1814 жылы 1814 жылғы ағылшын-голландиялық шарт бойынша Англия Жаваны Нидерландыға қайтарды.
Жапондық оккупация және революция
Жапондықтар Голландиялық Шығыс Үндістігін басып алған кезде, жапондық билікке қарсы тұрақты қарсылық болды. Блитарда 1945 жылдың басында Суприяди, Моеради, Халир Мангудиджойо және Суэмарто басқарған Пембела Танаха Эйр (PETA) көтерілісі болды, бірақ жапондықтар оны басып тастады. Тәуелсіздік жарияланғаннан кейін екі апта өткен соң Сурабаяда Раден Судирман басшылығымен өз үкіметін құрды. Сурабаяда үкімет құрылуы республикалық күштер мен жапон әскерлері арасында шиеленіс тудырып, қала бойынша түрлі шайқастарға әкеп соқты. Өйткені жапондықтар капитуляциялағанда, одақтас күштер келгенше билікте қалуға міндетті болды. Сурабайға одақтас күштердің келуі жаңадан құрылған Индонезия үкіметімен қарым-қатынасты шиеленістірді, бұл 1945 жылдың 10 қарашасындағы Сутомо басқарған Сурабая тұрғындары мен одақтас күштер арасындағы ірі шайқасқа ұласты. Бұл шайқас губернатор Сурёны Халықтың қауіпсіздік армиясының (ТКР) кеңесі бойынша үкіметтің орталығын Можокертоға көшіруге мәжбүр етті. Бір аптадан кейін үкімет одан да қауіпсіз Кедириге шегінді. Алайда, Кедиридегі жағдай нашарлап, 1947 жылдың ақпан айында Шығыс Ява провинциялық үкіметі Малангқа қашып кетті. Әкімшілік Малангта орналасқан кезде губернатор Соерхоның орнын Р. П. Суросо, ал оның орнын доктор Мурджани басты. 1947 жылдың 21 шілдесінде, 1946 жылдың 14 қазанынан бері күшіне енген Линггаджати келісіміне сәйкес атысты тоқтату келісіміне қарамастан, голландтар Малангтағы қауіпсіздік жағдайын нашарлатқан «Өнім» әскери операциясын бастады. Шығыс Ява провинциялық үкіметі тағы да Блитарға көшті. Бұл әскери операция Ренвилл келісімінен кейін аяқталды. Алайда, бұл келісім Шығыс Ява провинциялық үкіметінің бақылауындағы аумақты қысқартты. Голландтар өз бақылауындағы аумақтарды Мадура және Шығыс Ява мемлекеттері деп аталатын жаңа федеративтік мемлекеттерге айналдырды. Индонезия үкіметінің қиындықтарына байланысты 18 қыркүйекте солшыл оппозициялық топ – Халықтық Демократиялық Фронт (FDR) Мадиунда көтеріліс ұйымдастырды. Бірақ, ақырында Индонезия армиясы бұл көтерілісті жеңді. 1948 жылдың 19 желтоқсанында голландтар «Краай» операциясын бастады. Шығыс Ява провинциялық үкіметінің орталығы болған Блитар голландтардың шабуылына ұшырады. Губернатор Мурджани мен оның қызметкерлері қашуға мәжбүр болды және Вилис тауының етегіндегі партизандарға қосылды. «Краай» операциясы 1949 жылдың 7 мамырындағы Роем-Ван-Ройжен келісімінен кейін аяқталды. Голландия мен Индонезия арасындағы дөңгелек үстел конференциясында Голландия Индонезия Құрама Штаттарына егемендік беруге келісіп, Шығыс Явадан әскерін шығарды. Шығыс Ява провинция статусынан мемлекет статусына өтті. Алайда, 1950 жылдың 25 ақпанында бұл мемлекет таратылып, Индонезия Республикасының құрамына енді. Мадура мемлекеті де Индонезияға қосылуға шешім қабылдады.
Қазіргі заман
Шығыс Явада урбанизацияның қарқынды дамуымен қатар, үкіметтер халықтың қолжетімді тұрғын үйге деген қажеттілігін толыққанды қанағаттандыра алмады, нәтижесінде өзендер мен теміржол бойында шалап тұрғын үйлер пайда болды. Бүгінгі таңда, олардың кейбіреуі "жақсырақ" тұрғын үйлерге айналған болса да, шалап тұрғын үйлер әлі де сақталып қалған. Шығыс Ява екі рет Ұлттық спорт ойындарына (PON) – 7-ші (1969) және 15-ші (2000) ойындарға төңкерілді, сондай-ақ 2000 және 2008 жылдары жалпы жеңімпаз атанды.
География
Шығыс Ява провинциясы солтүстікте Ява теңізімен, шығыста Бали бұғазымен, оңтүстікте Үнді мұхитымен, ал батыста Орталық Ява провинциясымен шектеседі. Оның шығыстан батысқа дейінгі ұзындығы шамамен 400 км. Солтүстіктен оңтүстікке қарайғы ені батыста 200 км шамасында, бірақ шығыс бөлігінде 60 км-ге жуық тар. Мадура – Мадура бұғазы арқылы Ява материгінен бөлінген Шығыс Яваның ең ірі аралы. Бавеан аралы Явадан солтүстікке қарай 150 км қашықтықта орналасқан. Мадураның шығысында аралдар шоғыры бар, ең шығысқа орналасқандары – Канген аралдары, ал ең солтүстік – Масалембу аралдары. Яваның оңтүстік жағалауында Нуса Баронг және Сему аралы деп аталатын екі кішкентай арал бар.
Геология
Географиялық физиографияда Шығыс Ява провинциясын үш аймаққа бөлуге болады: оңтүстік аймақ (плато), ортаңғы аймақ (жанартаулық) және солтүстік аймақ (қатпарлар). Орталық бөлігіндегі (Нгави, Блитар, Маланг, Бондовосо) төмендіктер мен жоталар өте құнарлы топыраққа ие. Солтүстік бөлігінде (Божонегоро, Тубан, Гресик, Мадура аралына дейін) Капур Утара таулары мен Кенденг таулары орналасқан, олар салыстырмалы түрде шөлейтті. Провинцияның ортасымен тау жоталары мен жанартаулар созылып жатыр: Орталық Явамен шекарада Лаву тауы (3265 метр). Мадиуннан оңтүстік-шығысқа қарай Вилис тауы (2169 метр) және Лиман тауы (2563 метр) орналасқан. Бұл аймақтың ортасында Анясморо таулары жатыр, олардың ең биік нүктелері: Арджуно (3339 метр), Вейлиранг (3156 метр), Анясморо (2277 метр), Кави (2551 метр) және Келуд (1731 метр). Бұл таулар негізінен Кедири, Блитар, Маланг, Пасуруан, Можокерто және Джомбанг аудандарында орналасқан. Бұл топқа Бромо Тенгер тауының (2329 метр) және Семеру тауының (3676 метр) шыңдары кіреді. Семеру тауы, сондай-ақ Махамеру деп те аталады, Ява аралының ең биік тауы болып табылады. Провинцияның шығыс бөлігінде екі тау тобы бар: Іянг таулары, оның ең биік нүктесі – Аргопуро тауы (3088 метр), және Ижен таулары, оның ең биік нүктесі – Раунг тауы (3344 метр). Оңтүстікте Пакитан, Тренггалек, Тулунгагунг, Блитар, Малангтың оңтүстік жағалауындағы төбелер тізбегі орналасқан. Капур Селатан таулары – Йогьякартадағы Севу тауларының жалғасы.
Су
Шығыс Явадағы ең маңызды өзендердің екеуі – Брантас өзені (290 шақырым) және Соло өзені (548 шақырым). Брантас өзені Бату қаласының жанындағы Арджуно тауының беткейлерінде бастау алып, Шығыс Яваның көптеген аймақтарынан – Маланг, Блитар, Тулунгагунг, Кедири, Джомбанг және Можокерто қалаларынан өтеді. Можокертода Брантас өзені екіге бөлінеді: Кали Мас және Поронг; екеуі де Мадура бұғазына құяды. Соло өзенінің бастауы Шығыс Ява мен Орталық Яваның шекарасында орналасқан Лаву тауының беткейлерінде. Соло өзені Орталық Яваның шығыс бөлігінен және Шығыс Явадан ағып өтіп, ақырында Гресик қаласына құяды. Брантас өзені мен Бенгаван Соло өзендерін Перум Джаса Тирта I басқарады. Лаву тауының Орталық Явамен шекараға жақын беткейлерінде Саранган табиғи көлі орналасқан. Шығыс Явадағы ірі бөгеттердің қатарында Ir. Сутами және Селорехо бөгеттері бар, олар суару, балық шаруашылығы және туризм үшін пайдаланылады.
Климат
Шығыс Ява төменгі биіктікте тропикалық муссондық және саванналық, ал жоғары биіктікте субтропикалық климатқа ие. Жава аралының батыс бөлігімен салыстырғанда, Шығыс Явада жауын-шашын көбінесе аз болады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 1900 мм, жаңбырлы маусым 100 күнге созылады. Орташа температура 19–34 °C аралығында. Төменгі таулы аймақтарда, тіпті Рану Пани (Семеру тауының етегінде) аймақтарында температура -4 °C-қа дейін төмендеп, аяз және жеңіл қар жаууы мүмкін.
Демография
2000 жылғы санақ бойынша Шығыс Явада 34 765 993 адам болды, бұл 2010 жылғы санақта 37 476 757 адамға, ал 2020 жылғы санақта 40 665 595 адамға дейін өсті, бұл Батыс Явадан кейін Индонезияның ең көп халқы бар екінші провинциясы. 2022 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау бойынша 41 149 974 адамды құрады. Орталық Ява сияқты, аймақтың туу көрсеткіші Яваның қалған бөлігінен кем емес, бірақ халықтың таза сыртқа қозғалысы, әсіресе апаттар кезінде – жанартаулардың атқылауы немесе құрғақшылық сияқты – аймақта халық өсімінің деңгейі әртүрлі болып келеді, және ол әдетте жалпы ұлттық орташа көрсеткіштен төмен. Ява халқы Ява материгінде және провинцияның жалпы халқы арасында басымдық құрайды, ал Мадура халқы Мадура және Кангеан мен Масалембу аралдарында қоныстанған, алайда ғасырлар бойы жүрген көші-қондар Ява материгінде Мадура халқының үлесі Мадурадан да жоғары болуына әкелді. Аз ұлт өкілдеріне Бромо тауы аймағындағы Тенгерлер, Баньювангидегі Самин және Осин тайпалары жатады. Шығыс Ява сонымен қатар қытайлар, үндістер және арабтар сияқты шетелдік ұлт өкілдерінің көптеген тұрғындарына үй иесі.
Тілдер
Шығыс Ява халқы ұлттық тілден (индонезия тілінен) басқа, күнделікті өмірде негізінен яван тілінде сөйлейді. Шығыс Яваның батыс бөлігінде (Кулонан) сөйленетін яван тілі Орталық Явада сөйленетін диалектіге ұқсас, жоғары, орташа және төменгі деңгейлердің иерархиясымен ерекшеленеді. Шығыс бөлігінде, мысалы, Сурабая, Маланг және басқа қалаларда, яван тілінің теңдікке басымдық беретін нұсқасы қолданылады, онда иерархияға аз мән беріледі және осыған байланысты қарапайым тілдің сөздік қоры бай. Бұл диалект Жаваның басқа аймақтарындағы диалекттермен салыстырғанда (әсіресе Суракарта мен Йогьякарта маңында сөйленетін Матарам диалектісі, ол өте әдемілігімен танымал) дөңгелектеу тілмен ерекшеленеді және шығыс явалықтардың "тікесөзді" және "көңілді" екендігі туралы стереотиптің қалыптасуына себеп болады. Яван тілінің нұсқаларын Осинг және Тенгер этникалық топтары да қолданады. Осингтер Бали аралына жақындығының арқасында Бали тілінің ықпалымен пайда болған яван тілінің нұсқасын қолданады, ал Тенгерлер тілдің архаикалық түрінде сөйлейді, ол басқа, жаңашыл яван тілінің диалекттерінде жоғалған көптеген ерекшеліктерді сақтайды. Яван тілінен басқа, азшылық тілдердің қатарында Мадура тілі де бар, оған Мадура аралдарында тұратын шамамен 4 миллион мадура халқы сөйлейді. Олар явандықтармен іргелес тұрса да, генетикалық тұрғыдан Бали және Сунда тілдеріне жақын.
Экономика
Шығыс Ява Орталық және Шығыс Индонезияның экономикалық орталығы және торабы ретінде белгілі, және ол Индонезияның жалғыз ішкі өнімнің (ЖІӨ) 15%-дан астам бөлігін құрайды.
Өнеркәсіп
Шығыс Явада көптеген ірі өнеркәсіптер бар, оның ішінде Индонезиядағы ең ірі кеме құрылыс кемежайы – Сурабаядағы PT PAL, Оңтүстік Малангтағы Pindad әскери өнеркәсібі, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі теміржол индустриясы – Мадиундағы Industri Kereta Api (INKA), Сидоаржодағы PT Tjiwi Kimia, Проболинггодағы Kertas Leces қағаз фабрикасы; темекі фабрикалары (Сурабаядағы Wismilak, Кедиридегі Gudang Garam, Сурабаядағы Sampoerna және Малангтағы Bentoel). Гресик қаласында Semen Gresik және Petrokimia Gresik орналасқан. Тубан қаласында Индонезиядағы ең ірі цемент зауыттары, атап айтқанда Semen Indonesia (бұрынғы Semen Gresik), Semen Holcim және мұнай-химиялық өңдеу аймағы бар. Үкімет 12 өнеркәсіптік аймақ компаниясын құрды, оның ішінде Сурабаядағы Сурабая өнеркәсіптік аймағы Рунгкут (SIER), Пасурандағы Пасуран аймағындағы Рембанг өнеркәсіптік аймағы (PIER), Мадиундағы Балережо өнеркәсіптік аймағы (MIEB), Можокерто аймағындағы Нгоро өнеркәсіптік паркі (NIP), Сидоаржо аймағындағы Джабон өнеркәсіптік аймағы және Ламонган аймағындағы Ламонган интеграцияланған жағалау базасы (LIS). Шағын өнеркәсіп орталықтары аудандар мен қалалар бойынша таралып орналасқан, олардың кейбіреулері экспортқа шығып отыр; Сидоаржодағы Тангулангиндегі сөмкелер мен аяқ киімдерді жасаумен айналысатын былғары қолөнер өнеркәсібі – өте танымал шағын өнеркәсіптердің бірі.
Жолдар
Шығыс Яваны бірнеше ұлттық жолдар негізгі артериялық жолдар ретінде кесіп өтеді, оның ішінде солтүстік жағалаудағы ұлттық жол немесе жергілікті жерде "пантура" жолы (Аньер-Джакарта-Сурабая-Баньюванги) және ішкі ұлттық жолдар (Жакарта-Бандунг-Йогьякарта-Сурабая). Шығыс Явадағы жылдам қозғалыс желісі Сурабая-Гемпол ақылы жолын, Гемпол-Панда, Панда-Маланг, Гемпол-Пасуран және Пасуран-Проболингоны қамтиды, бұл солтүстік және орталық Шығыс Ява аймақтарын оңтүстік және шығысқа қарай созылған (тапаль куда) аймақпен байланыстырады. Сурабай-Гресик ақылы жолы орталық және оңтүстік Шығыс Яваны солтүстікке қарай байланыстырады, ал Сурабай-Можокерто ақылы жолы, Можокерто-Кертосоно, Нгави-Кертосоно және Соло-Нгави Шығыс Яваны Орталық Явамен байланыстырады. Мадура боғазы арқылы өтетін Сурамаду көпірі Сурабая мен Мадура аралын байланыстырады. Жақын арада Транс-Жава ақылы жолының соңғы бөлігі – Проболинго-Баньюванги ақылы жолының құрылысы жүзеге асырылады, сондай-ақ Сурабая қаласындағы өнеркәсіптік аймақтарды байланыстыратын Криан-Легунди-Бундер-Маньяр ақылы жолы, Сидоарджо және Гресик аймақтары, сонымен қатар Шығыс Яваны Яваның солтүстік жағалауындағы қалалармен байланыстыратын Гресик-Тубан ақылы жолының жоспарлары бар.
Темір жолдар
Шығыс Явадағы темір жол жүйесі Голландиялық Шығыс Үндістан отарлық кезеңінен бері салынып келеді. Шығыс Явадағы темір жол желісі солтүстік бағытынан (Сурабая Пасар Тури – Семаранг – Чиребон – Джакарта), орталық бағытынан (Сурабая Губенг – Йогьякарта – Бандунг – Джакарта), оңтүстік сақиналық темір жол желісінен (Сурабая Губенг – Маланг – Блитар – Кертосоно – Сурабая) және шығыс бағытынан (Сурабая Губенг – Проболингго – Джембер – Кетапанг) тұрады. Шығыс Явада Божонегоро – Сурабая – Сидоаржо, Сурабая – Сидоаржо – Поронг, Сурабая – Ламонган, Сурабая – Можокерто, Сурабая – Маланг және Жембер – Банюванги бағыттарында қала маңындағы пойыз қатынасы да бар. Қазіргі таңда Сурабая Губенг – Кертосоно – Мадиун желісі екі рельстік болып жаңартылуда және 2018 жылдың соңына немесе 2019 жылдың басына қарай аяқталып, 2019 жылдың ортасында пайдалануға берілуі жоспарлануда.
Кемежайлар
Танжунг Перак халықаралық порты – Индонезияның Солтүстік Сурабаядағы басты порттық хабы. Шығыс Явадағы басқа халықаралық порттарға Гресик порты, Гресик ауданындағы Java Integrated Industrial and Port Estate, Танжунг Тембага Проболинго порты және Банюванги порты жатады. Ұлттық порттар: Гресик ауданындағы Бавеан порты, Пасуруан қаласындағы Пасуруан порты, Суменеп ауданындағы Сапуди порты, Ситубондо ауданындағы Калбут порты және Анкор порты, Суменеп ауданындағы Сапекен порты, Суменеп ауданындағы Кангеан порты және Банюванги ауданындағы Мункар порты. Шығыс Явада бірнеше паромдық порттар бар, оның ішінде Уджунг порты (Сурабая), Камал (Банкалан, Мадура) порты, Кетапанг порты (Банюванги), Калиангет порты (Суменеп) және Жангкар порты (Ситубондо). Уджунг-Камал бағыты Ява аралын (Сурабая) Мадура аралымен, Кетапанг паром порты Ява аралын Балимен, Жангкар-Калиангет бағыты Яваны (Ситубондо) Мадурамен, ал Калиангет Мадура аралын Ява теңізіндегі шағын аралдармен (Кангеан және Масалембу) байланыстырады.
Өнер
Шығыс Явада ерекше өнер түрлерінің саны көп. Ludruk – Шығыс Ява өнерінің бірі, ол өте танымал, атап айтқанда, сахналық өнер, ондағы актерлердің барлығы дерлік ер адамдар болады. Кетопрак сарай өмірін баяндайтын болса, ludruk қарапайым халықтың күнделікті өмірін көрсетеді, көбінесе юмор мен әлеуметтік сынмен толықтырылады, әдетте Dance Remo және parikan билерімен басталады. Қазіргі уақытта дәстүрлі ludruk ұжымдарын Сурабая, Можокерто және Жомбанг аймақтарында кездестіруге болады, бірақ олардың орны заманауи өнерге көбірек ұшырауда. Понорогодан шыққан Reog өнері 2001 жылдан бері патенттелген, қазір ол Шығыс Ява өнерінің символына айналды. Reog сахнасы жылқы өрімі (kuda lumping) және мистикалық элементтермен сүйемелденеді. Шығыс Яваның танымал өнерлеріне шығыс явандық стильдегі қуыршақ театры (пурва), Мадурадағы маска шеберлерінің өнері және made өнері жатады. Матараман аймағында Кетопрак пен көлеңке театры сияқты орта явандық өнер түрлері кең таралған. Шығыс Яваның танымал жырларының ішінде Дамарвулан, Аң аулаушы Дарма және Сарип Тамбак Осо бар. Шығыс Яваның дәстүрлі билерін жалпы алғанда орта явандық, шығыс явандық, Осин және мадуралық стильдерге бөлуге болады. Классикалық билерге гандрунг, гамбионг, сримпи, бондан және саяхатшы билері жатады. Шығыс Явада сонымен қатар арыстан биінің мәдениеті де бар. Бұл өнер Бондовосо және Жембер аудандарында кездеседі. Синго Вуллунг – Бондовосоның ерекше мәдениеті, ал Жемберде жолбарыс қадуғы бар. Екеуі де сирек кездесетін өнер түрлері.
Мәдениет
Шығыс Яваның батыс бөлігіндегі ява халқының мәдениеті мен әдет-ғұрыптары Орталық Явадан көп әсер алған, сондықтан бұл аймақ Матарам деп белгілі, бұл бұл жердің бұрын Матарам сұлтандығының құрамында болғанын көрсетеді. Бұл аймаққа Мадиун (Мадиун, Нгави, Магетан, Понорого, Пачитан), Кедири (Кедири, Тулунгагунг, Блитар, Тренггалек, Нганджук) және Божонегороның бір бөлігі кіреді. Орталық Явадағыдай, мұнда да ваянг кулит және кетопрак өте танымал. Шығыс Яваның батыс жағалау аймағына ислам мәдениетінің күшті ықпалы бар. Бұл аймақ Тубан, Ламонган және Гресик қалаларын қамтиды. Бұрын Шығыс Яваның солтүстік жағалауы исламның таралуына бастапқы қадам болған және даму орталығы саналған. Уалисонгоның тоғыз мүшесінің бесеуі осы аймақта жерленген. Сурабаяның бұрынғы резиденциясы (Сидоаржо, Можокерто және Джомбангты қоса алғанда) және Малангтың бұрынғы резиденциясы Матарам мәдениетінің ықпалына аз ұшырады, себебі бұл аймақ арек (Кенарок ұрпақтарын білдіретін термин) деп есептелді, әсіресе Маланг аймағында Матарам мәдениетінің таралуы қиын болды. Жылқы шабуылдаған аймақтағы әдет-ғұрыптар Мадура мәдениетінің ықпалында, себебі аймақта Мадура тайпасының саны көп. Бұл мәдениеттің әлеуметтік нормалары Ява, Мадура және Бали мәдениеттерінің қосындысынан құралған. Ал Тенггер тайпасы индуизмнің күшті ықпалында. Шығыс Яваның ауыл тұрғындары, Орталық Явадағыдай, достық және аумақтық байланыстарға негізделген. Әртүрлі рәсімдер өткізіледі, мысалы: тинккепан (бірінші баланың күтімі үшін жеті айлық кезеңдегі рәсім), бабаран (бала туылмас бұрынғы рәсім), сепасаран (бала бес күн болғаннан кейінгі рәсім), Питонан (бала жеті айлық болғаннан кейінгі рәсім), сүндеттеу, құда түсу. Шығыс Ява халқы көбінесе моногамияны қабылдайды. Өтініш жасамас бұрын, ер адамдар nako'ake (қыздың күйеуі бар ма деп сұрау) рәсімін орындайды, содан кейін peningsetan (құда түсу) рәсімі жүзеге асырылады. Неке рәсімінен бұрын жиналыс немесе кепангиг өткізіледі. Батыс жағалаудағы қауымдар: Тубан, Ламонган, Гресик, тіпті Божонегорода әйелдердің отбасылары қарапайым еркектерге (Ганжуран) өтініш білдіру әдеті бар, бұл Индонезияның басқа аймақтарындағы әдеттен өзгеше, онда ер адамдар әйелдерге өтініш білдіреді. Әдетте, ер адамдар әйелдің отбасына қосылады. Қайтыс болған адамның жанына дұға ету үшін, отбасы мүшелері қайтыс болғаннан кейін 1, 3, 7, 40, 100 күн, 1 жыл және 3 жыл өткен соң донга (дұға) жібереді.
Туризм
Маланг метрополиясы – Индонезиядағы танымал туристік бағыт, оның орталығы Бату қаласы. Шығыс Явада көптеген қызықты орындар бар. Туристік нысандардың бірі – Шығыс Явадағы Бромо тауы, онда Тенггер тайпасы тұрады және жыл сайын Касада тойы өткізіледі. Тенггердің таулы аймағында Мадакарипура деген шатқал бар, ол Маджапахит мемлекетінде қызмет етуден бұрын Махапатих Гаджа Маданың соңғы уақыт өткізген жері. Мадакарипура шатқалының биіктігі шамамен 200 метр, бұл оны Ява аралындағы ең биік шатқал және Индонезиядағы екінші ең биік шатқал етеді. Шығыс Явада Маланг және Батуды қамтитын табиғи тау туристік аймағы ретінде белгілі Маланг Рая таулы аймағы да бар. Третес және Травас таулы аймақтары Батыс Ява провинциясындағы Пунчак аймағы сияқты ерекшеліктерімен танымал. Шығыс Яваның табиғи көрікті жерлеріне 4 ұлттық саябақ (Явадағы 12 ұлттық саябақтың ішінде) және Пригендегі Таман Сафари Индонезия II жатады. Шығыс Ява классикалық дәуірдегі тарих ескерткіштерімен де мақтанады. Маджапахит мемлекетінің бұрынғы орталығы болған Можокертодағы Тровалан жерінде Маджапахит патшаларының ондаған ғибадатханалары мен қабірлері сақталған. Басқа ғибадатханалар Шығыс Яваның көп бөлігінде, соның ішінде Блитардағы Пенатаран ғибадатханасында орналасқан. Мадурада Суменеп – Мадура мемлекетінің орталығы, онда Кратон Суменеп, мұражайлар және Мадура патшаларының (Аста Тиги Суменеп) қабірлері бар. Шығыс Ява жағалау суреттерімен әйгілі. Оңтүстік жағалауда Приги жағажайы, Пеланг жағажайы және Тренггалектегі Пасир Путих жағажайы, Тулунгагунгтағы Попох жағажайы, Нглиеп жағажайы, сондай-ақ Джатим паркі, Музей Ангкут, Батудың құпия зообағы, Батудың түнгі шоуы, Батудағы Эко-жасыл саябақ және Жембердегі Вату-Уло жағажайы орналасқан. Шығыс Явада әлемдегі ең жақсы толқындары бар жағажайлардың бірі – Пленгкунг жағажайы (Банувангиде) де бар. Сонымен қатар, Сурабаядағы Кенжеран жағажайы мен Ситубондодағы Ақ құм жағажайы бар. Шығыс Явадағы көлдердің ішінде Магетандағы Саранган, Ир. Сутами су қоймасы (Малангта) және Блитардағы Селорехо су қоймасы бар. Солтүстік жағалау аймағында мұсылмандардың қасиетті орындары – әулиелердің қабірлері орналасқан. Тоғыз валисонгоның бесеуі Шығыс Явада жерленген: Сурабаядағы Сунан Ампель, Гресиктегі Сунан Гири және Маулана Малик Ибрагим, Пачирандағы (Ламонган) Сунан Дражат және Тубандағы Сунан Бонанг. Солтүстік жағалау аймағында Ламонгандағы Махарани үңгірі, Тубан Акбар үңгірі және Пацитандағы Гонг үңгірі сияқты бірнеше үңгірлер бар. Басқа қажылық орындарына Индонезияның бірінші президенті Сукарноның Блитардағы қабірі, сондай-ақ Индонезияның төртінші президенті Абдуррахман Вахидтің (Гас Дур) қабірі (Джомбангта) жатады. Маланг метрополиясы – Бату қаласы орталығындағы Индонезияның жетекші туристік бағыты. Малангта жанартаулардан жағажайларға дейін, сондай-ақ тарихи саяхаттар мен халықаралық деңгейдегі ойын-сауық парктеріне дейін әртүрлі туристік аймақтар бар. Малангта пойыз, автобус және ұшақтар арқылы провинцияаралық көлікпен байланыс орналасқан. Сурабая – Шығыс Яваның үкімет, ойын-сауық, қаржы және бизнес орталығы, онда Тугу Пахлаван, Музей МПУ Тантулар, Сурабая зообағы, Су асты монументі, Ампел аймағы және Туньгунган қаласының орталық бөлігі орналасқан.
Ұлттық парктер
Меру Бетири ұлттық паркі – Жембер және Баньюванги аудандарының арасында орналасқан, саябаққа жету қиын. Онда жаңбырлы орман мен әдемі пейзаждар бар, сонымен қатар көптеген жануарлар мекендейді. Алас Пурво ұлттық паркі – Бұл парк Бламбагань түбегінде (Яваның оңтүстік-шығысы) орналасқан. Мангр, саванна, жазық муссондық ормандар мен жағажайлардан тұратын бұл парктің атауы яван тілінде "Бірінші орман" деген мағынаны білдіреді. Явандық аңыз бойынша, жер осы жерден мұхиттан пайда болған. Балуран ұлттық паркі – Бұл ұлттық парк Яваның солтүстік-шығысында орналасқан және "Кішкентай Африка" деп аталады. Бұрынғы кең саваннаның көп бөлігі Акациямен алмастырылған. Бром Тенгер Семеру ұлттық паркі – Шығыс Ява провинциясының астанасы Сурабаядан Проболинго және Пасуран аймақтарында орналасқан. Бромо тауы – шетелдік туристер үшін тамаша серуендеу және жаяу жүруге арналған маңызды орындардың бірі. Бромның көркемдігі жүздеген фотографтарды қызықтырады. Таман Хутан Рая Раден Соержо – Бұл парк Пасуран, Можокерто және Бату қалаларының арасында орналасқан. Оның құрамында Арджуна, Вейлиранг, Пенанггуган, Анжасморо, Кави және Келуд таулары бар.
Ас мәзірі
Шығыс Яваның әдеттегі тағамдарына Баксо Маланг, Равон және Таху Кампур Ламонган жатады. Сурабая Рожак Цингур, Семанги, Лонтонг Балап, моллюск сатайы, мидия және күріш тортасымен танымал. Маланг түрлі өңделген жемістер (әсіресе алма), темпе чипсы, Бакпао тело, Баксо Маланг, равон және Цви лапшасы үшін танымал. Кедири Таху Таква, Таху Понг, Тунгу қуырылған күріші және Гетук Бананмен әйгілі. Мадиун Песел Мадиун және Брем өндірушісі ретінде танымал. Ламонганның Бабат ауданы винко өндірісімен танымал. Бондовосо да таспа өндіруші ретінде белгілі. Гресик Наси Краву, Отак-Отак Банденг және *italic=no* тағамдарымен танымал. Сидоархо креветка чипсы, креветка пастасы және петисімен танымал. Нгави темпе чипсы, Таху Тепо және *italic=no* тағамдарымен танымал. Блитарда пецел тағамы бар, ал рамбутан да осы жерде өседі. Баньюванги Сего Темпонг, салат сорпасы және Песел Равонмен танымал. Жемберде таспадан жасалған Сувар Сувир және өте тәтті Тапе Пролл деген арнайы тағамдар бар. Жүгері Мадура халқының негізгі тағамы болып саналады, ал маниока гаплекке өңделеді, бұл бұрын Пачитан және Тренгалек тұрғындарының негізгі тағамы болған. Тулунгагун өзінің ешкі сатайы және пати күрішімен танымал. Понорого Сатай Понорого, Тивул Горенг және Давет Джабунгпен, ал Проболингго Кетан Краток, Олок Краб, Глепунган күріші және Краксан Сотосымен танымал.
Спорт
Шығыс Ява – Индонезиядағы кәсіби футбол клубтарының ең көп санына ие провинция, сонымен қатар жоғары дивизионда клубтары бар провинция. 2019 жылғы маусым бойынша, Шығыс Явадан Индонезия бірінші лигасының клубтары: «Персела», «Мадура Юнайтед», «Арема» және «Персебая». «Арема» мен «Персебая» – Шығыс Явадан шыққан футбол клубтары, олар бірнеше рет чемпионаттар мен ұлттық жарыстарда жеңіске жетіп, Индонезияның жетекші командаларына айналды және Азия клубтары арасындағы АФК Чемпиондар лигасы мен АФК Кубогында Индонезияны жиі өкілдік етті. Шығыс Ява бір кезде Ұлттық спорт ойындарын (PON) қабылдаған, атап айтқанда 1969 жылы PON VII және 2000 жылы PON XV, және 2000 және 2008 жылдары PON-ның жалпы чемпионы атанды. 1996 жылдан бері Шығыс Ява футбол командасы әрқашан алтын медальдар жеңіп келеді, соның ішінде 2008 жылғы медаль да есептеледі және бұл қатарынан төртінші алтын медаль ретінде тіркелді. Шығыс Явада, негізінен Сурабаяда бірнеше кәсіби баскетбол клубы бар. Ең танымал баскетбол клубтары – «CLS Knights Indonesia» және «Pacific Cesar Surabaya». Шығыс Ява сонымен қатар бірнеше велосипед жарыстарына – «Tour de East Java» және «Tour de Ijen» жарыстарына төңкерілген.