Кіріспе

Кванттық өзін-өзі өлтіру – кванттық механика және физика философиясындағы ой эксперименті. Шамамен, ол Шредингердің мысық ой экспериментінің түрі арқылы, мысықтың көзқарасынан Эверетттің көптеген әлемдер түсіндірмесінен басқа кванттық механиканың кез келген түсіндірмесін жоққа шығаруға мүмкіндік береді. Кванттық өлместік – кванттық өзін-өзі өлтіруден аман қалғанның субъективті тәжірибесі. Бұл тұжырым кейде нақты өмірдегі өлім себептеріне де қатысты деп есептеледі. Эверетттің өмірбаянын жазған автор Питер Берн, Эверетттің кванттық өзін-өзі өлтіру туралы жеке сөйлескенін (мысалы, жоғары тәуекелді орыс рулеткасын ойнап, жеңіске жеткен саласында аман қалу үшін) хабарлайды, бірақ "[Егер] Эверетт осы [кванттық өлместік] көзқарасқа сене қойса, бұл күмәнді, себебі ол сіздің көшірмелеріңіздің көпшілігінің өлетініне кепілдік береді, бұл ақылға сыймас мақсат" деп қосады. Ғалымдар арасында бұл ой экспериментін 1986 жылы Юан Сквайрс енгізді. Кейіннен Ханс Моравек 1987 жылы және Бруно Маршал 1988 жылы тәуелсіз түрде жариялады; оны 1997 жылы Хью Прайс сипаттады, ол Дитер Зехке авторлық құқығын берді, ал 1998 жылы Макс Тегмарк ресми түрде ұсынды. Бұл мәселені кейін 2000 жылы Питер Дж. Льюис және 2001 жылы Дэвид Льюис философтары талқылады.

Ой эксперименті

Кванттық өзін-өзі өлтіру ой-эксперименті Шредингердің мысығына ұқсас құрылғыны қолданады – кванттық белгісіздікке байланысты белгілі бір уақыт ішінде, жартылай ықтималдықпен, ішіндегі адамды өлтіретін қорап. Бір ғана айырмашылық – байқауларды тіркеуші эксперимент жүргізушінің өзі қораптың ішінде болуы керек. Бұл маңызды, себебі өмірі немесе өлімі кубитқа байланысты адам кванттық механиканың интерпретацияларын ажырата алуы мүмкін. Сыртқы бақылаушылар мұны істей алмайды. Эксперимент эксперимент жүргізушіні жарақаттау ғана емес, оны өлтіруге басымды болуы керек.

Нақты әлемдегі іске асырылуының талдауы

Жауап ретінде Тегмарк өлімнің қалыпты себептері туралы "субъективті өлместік" туралы сұрақтарға, осы ойлаудың кемшілігі – өлімнің ой экспериментіндегідей екіұшты оқиға емес екендігін; ол сананың күйзелісінің үздіксіздігі бар прогрессивті процесс. Ол өлімнің көптеген себептерінде адам өзін-өзі біртіндеп жоғалтатынын айтады. Тек абстрактілі сценарий шегінде ғана бақылаушы барлық мүмкіндіктерге қарсы тұра алатынын біледі. Тегмарк айтқандай, өлімді уақытқа ғана емес, кеңістікке де сананың күйзелісінің үздіксіздігі ретінде түсінуге болады, бұл нақты әлемдегі кванттық өлместік туралы дәлелді әлсіретеді: "біздің санамыз мидың бір ғана нүктесінде емес, бірақ ол жеткілікті үлкен нейрондар тобының пайда болатын немесе тұтас қасиетінің түрі, біздің санамыз шам сияқты бірден өше алмайды, бірақ ол барлық практикалық мақсаттар үшін жоғалғанға дейін экспоненциалды түрде азаюы мүмкін". Льюис лекциясына тікелей жауап ретінде, британдық философ және көптеген әлемдерді жақтаушы Дэвид Папино, Льюисдің көптеген әлемдердің түсіндіруіне қарсылықтарын таппай, өлім жағдайларында әдеттегі ықтималдық ережелерін өзгертудің қажеттігін қатаң жоққа шығарады. Кванттық суицид идеясынан тек агенттің "келесі не болады" деген түсінікпен, "келесі не болады, тәжірибеде болады ма, жоқ па" деген түсініктің орнына ойлау арқылы ғана сенімді субъективті өмір сүруді қамтамасыз ету мүмкін. Ол былай деп жазады: "Эвереттидің қарқындылық ережесін осылай өзгертуінің себебі мүлдем анық емес. Себебі, олар үшін өмір мен өлім жағдайында, басқа жердегідей, өзгертілмеген қарқындылық ережесін қолдану өте ашық сияқты. Егер олар осылай істесе, онда олар болашақтағы барлық болашақтарды олардың қарқындылығына қарай күте алады, бұл болашақтарда олардың тірі жалғаушылары бар ма, жоқ па. Мысалы, егер сіз 50-50 Шредингер экспериментіне қатысуға дайын екеніңізді білсеңіз, сіз болашақтағы тармақты күтесіз, онда сіз құрисыз, дәл сол деңгейде сіз болашақтағы тармақты күтесіз, онда сіз аман қаласыз". Льюис өлімді тәжірибе ретінде күтпеу керек деген ұстанымын келтіре отырып, ғылым философы Чарльз Себенс кванттық өзін-өзі өлтіру эксперименті кезінде "сен аман қалуды сенімділікпен күтуің керек деп ойлауға азғырады" деп мойындайды. Алайда, ол кванттық тармақтану мен өлім бір мезгілде болса ғана тірі қалу мүмкін екенін айтады, әйтпесе өлімнің қалыпты ықтималдығы қолданылады: "Егер өлім бірін қоспағанда, барлық тармақтарда бірден болса, бұл ойдың белгілі бір сенімі бар. Бірақ егер кешіктірсе, оны қабылдамау керек. Мұндай жағдайда, сіздің бірнеше көшірмелеріңіз бар қысқа уақыт аралығы бар, олардың әрқайсысы (нақты) басқалардан себепті оқшауланған және өмір сүретін адам болуына сенім артуға қабілетті. Тек біреуі ғана аман қалады. Рационалдық мұндай жағдайда ең жақсы үмітпен қарауға мәжбүр етпейді". Себенс сондай-ақ өлімнің тармақтанумен бір мезгілде болмауы мүмкіндігін зерттейді, бірақ адам эксперименттің нәтижесін ақылмен түсінуден гөрі жылдам. Тағы да, агент қалыпты ықтималдықпен өледі деп күтуге тиіс: "көшірмелердің қиындық тудыратын ойлар болу үшін жеткілікті ұзақ уақыт өмір сүруі керек пе? Менің ойымша, жоқ. Егер аман қалсаңыз, бөлініп кеткеннен кейін басқа көшірмелермен бірге өмір сүрген қысқа мерзім ішінде қандай сенімхаттар беру керектігін қарастыра аласыз". Философ Истван Араньоси Ratio журналында жазған хатында "жағдайлардың нақты және ықтимал болуы идеясы арасындағы шиеленісті кванттық механиканың көптеген әлемдердегі түсіндіруінің басты әлсіздігі ретінде қарастырады" деп атап өткенде, Льюис өлместік аргументіне қатысты сын пікірлердің көпшілігі оның негіздері айналасында жүрді. Бірақ егер, тіпті, Льюис болжамдарын толықтай қабылдауға дайын болса да, Араньози "ордақты коронавирустың" айтылған үй-жайлардың дұрыс мәні болатынын қатаң жоққа шығарады. Оның орнына, екі сценарийдің болуы мүмкін: Араньози "құбаныш" деп сипаттаған, онда бақылаушы ешқашан қатты ауырады деп күтпеуі керек, немесе "мұндай-ақ өмір" суреті, онда бақылаушы "мәңгілік өмірді, толығымен санасыз күйде өткізеді", өте қысқа, сананың амнезиялық сәттерімен үзіледі. Осылайша, Араньози "біз [екі балама сценарийдің] біріне немесе екіншісіне өзін-өзі танумен үйлесімді салалармен байланысты жалпы қарқындылықтың арыстан үлесін алатындығын бағалай алмаймыз, бірақ оларды бірге (яғни, олардың дизъюнкциясы) алатынына көз жеткізе аламыз, бұл көбінесе көңіл көтеріп тұрады".

Көп әлемдер түсінігінің басқа да жақтаушыларының талдаулары

Физик Дэвид Дойч, көптеген әлемдердің түсіндірілуінің жақтаушысы болса да, кванттық өзін-өзі өлтіру туралы былай дейді: "осылайша ықтималдықтарды қолдану кванттық теориядан тікелей туындамайды, әдеттегідей қолданылатынындай. Бұл қосымша болжамды қажет етеді, атап айтқанда, шешім қабылдау кезінде шешім қабылдаушының жоқ болатын тарихтарын елемеу керек. Менің болжамым – бұл болжам жалған." Тегмарк қазір эксперимент жүргізушілер өлімсіздік емес, өмір сүрудің қалыпты ықтималдығын күту керек деп санайды. Эксперимент жүргізушінің толқындық функциядағы ықтималдық амплитудасы айтарлықтай төмендейді, яғни олар бұрынғыға қарағанда әлдеқайда төмен өлшеммен бар. Антропологиялық принцип бойынша, адам өзін өмір сүру мүмкіндігі аз әлемде табуы ықтимал, яғни төменгі өлшемді әлемде олармен байқалу ықтималдығы төмен. Сондықтан, эксперимент жүргізуші өздерінің өмір сүретін әлемін, олар эксперимент жүргізген бұрынғы әлемге қарағанда, байқаудың төмен ықтималдығына ие болады. 2001 жылғы "Ықтималдық және кванттық теорияның көптеген әлемдер түсіндірмесі" атты мақаласында Вайдман агенттің кванттық өзін-өзі өлтіру экспериментіне қатысуға келіспеу керектігін айтады: "Өлі мұрагерлері бар әлемдердің үлкен 'өлшемі' ойын ойнамауға жақсы себеп." Вайдман өлімнің бірден болуы эксперимент жүргізушінің субъективті тіршілігін білдіретіндей көрінетінін, бірақ бұл қалыпты ықтималдықтар осы ерекше жағдайда да қолданылуы керек екенін айтады: "[Ш]ынында, бірден болуы ықтималдық постулатын орнатуды қиындатады, бірақ ол басқа жағдайлардың кең ауқымында дәлелденгеннен кейін, барлық жағдайларда постулатты қолдану табиғи." 2013 жылы жарық көрген "The Emergent Multiverse" кітабында Уоллес ой экспериментіндегі субъективті тіршілік етуді күту себептері "жақыннан қарағанда мұқият тексеруге төтеп бере алмайды" деп есептейді, бірақ ол "өлім философиялық жағынан күрделі болғандықтан, менің қарсылықтарым толыққанды дәлелдеме емес деп айтуымыз дұрыс болар еді" деп мойындайды. Ол тәжірибеден күткен нәрселер туралы емес, болашақта не болатынын күту тұрғысынан ойлаудың себебі жоқ екенін қайта айтады және шешімді теориялық талдау "бір өмірді белгілі бір өлімнен артық көретін агент, керісінше, салмағы жоғары тармақтардағы өмірді және салмағы төмен тармақтардағы өлімді артық көруге ұтымды түрде мәжбүр болады" деп көрсетеді. Көптеген әлемдер түсіндірмесінің тағы бір жақтаушысы физик Шон М. Кэрролл кванттық өзін-өзі өлтіру туралы былай дейді: тәжірибелер мен сыйақылар болашақ өз нұсқалары арасында бөлінеді деп ойламау керек, өйткені олар әлем бөлінген кезде ерекше тұлғаға айналады. Ол сондай-ақ, адамның болашақтағы кейбір нұсқаларын басқалардан "нағыз өзің" деп таңдай алмайтынын және кванттық өзін-өзі өлтіру осы болашақ кейбіреулердің өмір сүруін тоқтататынын, егер бір әлем болса, оған қарсы тұру керек екенін айтады.

Көп әлемдер түсінігінің скептиктерімен талдау

Космолог Энтони Агирре, хотя лично скептически относится к большинству объяснений многомировой интерпретации, в своей книге «Космологические коаны» пишет: «Возможно, реальность на самом деле настолько странна, и мы действительно субъективно ‘выживаем’ любую форму смерти, которая является мгновенной и бинарной». Агирре, однако, отмечает, что большинство причин смерти не соответствуют этим двум требованиям: «Если существуют степени выживания, ситуация совершенно иная». Если бы потеря сознания была бинарной, как в мысленном эксперименте, эффект квантового самоубийства предотвратил бы субъективное засыпание или анестезию у наблюдателя, состояниях, в которых умственная деятельность значительно снижается, но не полностью прекращается. Следовательно, при большинстве причин смерти, даже кажущихся внезапными, если эффект квантового самоубийства верен, наблюдатель, скорее всего, будет постепенно погружаться в ослабленное состояние сознания, а не оставаться полностью бодрствующим каким-то крайне маловероятным образом. Агирре далее утверждает, что квантовое самоубийство в целом можно охарактеризовать как reductio ad absurdum против современного понимания как многомировой интерпретации, так и теории сознания. Он также предполагает, что иное понимание взаимосвязи между сознанием и временем должно устранить странные последствия необходимого субъективного выживания. Физик и писатель Филип Болл, критик многомировой интерпретации, в своей книге «Beyond Weird» описывает эксперимент с квантовым самоубийством как «когнитивно нестабильный» и иллюстрирующий трудности многомировой теории с вероятностями. Хотя он признает аргумент Льва Вайдмана о том, что экспериментатор должен субъективно ожидать результатов пропорционально «мере существования» миров, в которых они происходят, Болл в конечном итоге отвергает это объяснение. «Суть в интерпретации вероятностей в MWI. Если все исходы происходят со 100% вероятностью, то что остается от вероятностного характера квантовой механики?» Кроме того, Болл объясняет, что такие аргументы подчеркивают еще одну серьезную проблему многомировой интерпретации, связанную, но независимую от вопроса вероятности: несовместимость с понятием самости. Болл приписывает большинство попыток обосновать вероятности в многомировой интерпретации утверждению, что «квантовые вероятности — это просто то, как выглядит квантовая механика, когда сознание ограничено только одним миром», но «фактически нет осмысленного способа объяснить или оправдать такое ограничение». Перед проведением квантового измерения экспериментатор «Алиса до» не может использовать квантовую механику для предсказания того, что с ней произойдет, способом, который можно сформулировать, — потому что нет логического способа говорить о «ней» в какой-либо момент, кроме сознательного настоящего (которого, во вселенной, которая яростно расщепляется, не существует). Поскольку логически невозможно связать восприятие Алисы До с Алисой После [эксперимента], «Алиса» исчезла. [ ] [MWI] устраняет любое последовательное представление о том, что мы можем испытывать, испытывали или испытываем прямо сейчас». Философ науки Питер Льюис, критик многомировой интерпретации, считает весь мысленный эксперимент примером трудности учета вероятности в многомировой структуре: «Стандартная квантовая механика дает вероятности для различных будущих событий, и эти вероятности можно ввести в соответствующую теорию принятия решений. Но если каждый физически возможный исход текущего положения дел обязательно должен произойти, на каком основании мне следует решать, что делать? Например, если я направлю пистолет в голову и нажму на курок, теория Эверетта предполагает, что я обязательно выживу — и что я обязательно умру. Это, по крайней мере, вызывает беспокойство, а возможно, и рациональную недееспособность». В своей книге «Квантовая онтология» Льюис объясняет, что для того, чтобы аргумент субъективного бессмертия был выведен из многомировой теории, необходимо принять понимание вероятности — так называемый «подсчет ветвей», в котором наблюдатель может осмысленно спросить: «На какой пост-измерительной ветви я окажусь?» — которое опровергается экспериментальными, эмпирическими данными, поскольку это привело бы к вероятностям, которые не соответствуют хорошо подтвержденному правилу Борна. Вместо этого Льюис определяет анализ принятия решений Deutsch Wallace как наиболее перспективный (хотя все еще, по его мнению, неполный) способ решения проблем с вероятностями в многомировой интерпретации, в котором невозможно подсчитывать ветви (и, аналогично, людей, которые «оказываются» на каждой ветви). Льюис заключает, что аргумент о бессмертии, возможно, лучше рассматривать как драматическую демонстрацию фундаментального конфликта между интуицией о подсчете ветвей (или людей) относительно вероятности и подходом принятия решений. Многомировая теория, в той мере, в которой она жизнеспособна, не подразумевает, что вы должны ожидать жить вечно.