Кіріспе
Тышқан тұзағы – негізінен тышқандарды ұстап, көбінесе өлтіруге арналған жануар тұзағының арнайы түрі. Тышқан тұзақтары әдетте кеміргіштердің болуы күдіктелген үй ішінде орналастырылады. Ірі тұзақтар басқа да жануарларды, мысықтарды, батпақ тышқандарын және басқа ұсақ кеміргіштерді ұстауға арналған.
A mousetrap is a specialized type of animal trap designed primarily to catch and, usually, kill mice. Mousetraps are usually set in an indoor location where there is a suspected infestation of rodents. Larger traps are designed to catch other species of animals, such as rats, squirrels, and other small rodents.
Түйеқұйрық
Алғашқы патенттелген мысық тұзақ ретінде танылған тұзақ – "Royal No. 1" деп аталған серіппелі, шойын жақтар жиынтығы болды. Оны 1879 жылдың 4 қарашасында Нью-Йорктік Джеймс М. Кип патенттеді, АҚШ патенты 221,320. Патенттік сипаттамадан бұл осы типтегі алғашқы тышқан тұзақ емес екені анық көрінеді, бірақ патент осы қарапайым, жасауға оңай дизайнға берілген. Бұл – өнеркәсіптік дәуірдегі құлау тұзағының дамуы, бірақ ол гравитацияға емес, серіппе күшіне сүйенеді. Жақтар серіппемен жұмыс істейді, ал іске қосу механизмі жақтардың арасында, жем орналасқан жерде орналасқан. Триггер жақтарды жабады, соның салдарынан кеміргіш өлді. Осы стильдегі жеңіл тұзақтар қазір пластиктен жасалады. Бұл тұзақтардың басқа түрлері сияқты күшті жабылуы жоқ. Оларды орнататын адамның саусақтары үшін басқа қауіпті тұзақтарға қарағанда қауіпсіз, және оларды бір саусақпен немесе тіпті аяқпен басу арқылы орнатуға болады.
Жазықпен жабдықталған мысық аулау
Жазғы серіппелі тышқан тұзағын алғаш рет 1894 жылы Уильям С. Хукер патенттеді, ол өзінің дизайны үшін АҚШ-тың 528671 нөмірімен патент алған, ол Иллинойс штатының Абингдон қаласынан шыққан. Британдық ойлап табушы Джеймс Генри Аткинсон 1898 жылы "Little Nipper" деп аталған ұқсас тұзақты патенттеді, соның ішінде салмақпен белсендірілетін табандысы бар түрлері де болды. 1899 жылы Аткинсон өзінің бұрынғы дизайнын өзгертті, осылайша тұзақ табанға басқанда ғана жұмыс істейтін құрылғыдан, жемге тартылғанда жұмыс істейтінге айналдырды. Соңғысының Хукердің 1894 жылғы дизайнымен ұқсастығы Аткинсонға артықшылық беруге себеп болған жалпы қателікке әкелуі мүмкін. Бұл құрылғы күшті серіппелі табан мен оны босатуға арналған механизмнен тұрады. Жем ретінде ірімшік қолданылуы мүмкін, бірақ сұлы, шоколад, нан, ет, май және арахис майы сияқты басқа да тағамдар да пайдаланылады. Серіппелі табан кез келген нәрсе, әдетте тышқан тигенде, тез және күшпен төмен түседі. Құрылымдық ерекшелігіне сәйкес, тышқанның мойны немесе омыртқасы сындырылуы немесе қабырғалары немесе бас сүйегі сығылуы мүмкін. Тұзақты қоқыс контейнерінің үстінде ұстап, серіппелі табанды тартып, өлген тышқанды оған түсіруге болады. Тышқандардан гөрі әлдеқайда ірі есіктерді өлтіру үшін осы типтегі тұзақтың үлкен нұсқасы қолданылады. Кейбір серіппелі тышқан тұзақтарында пластик ұзартылған механизм бар. Үлкен механизм кішкентай, дәстүрлі түрге қарағанда екі ерекшелікке ие: кеміргіштің оны іске қосуы үшін қажет күштің азаюы және механизмнің үлкен беті кеміргіштің тұзақты іске қосу мүмкіндігін арттырады. Механизмнің нақты құлыптау механизмі әртүрлі, ал кейбіреулерін тышқанды ұстау үшін жеткілікті сезімтал ету үшін шетінен орнату қажет. 1899 жылы Джон Маст, Пенсильвания штатының Литиц қаласынан, Хукердің дизайнына өзгеріс енгізуге патент алды, осы өзгеріс "құрылғымен айналысатын адамға толық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді, оның саусақтарының тұзаққа ілігіп немесе серіппелі табаннан зардап шегу қаупін болдырмайды, егер ол ертерек немесе кездейсоқ босатылса". Ол 1903 жылдың 17 қарашасында патент алды. Уильям Хукер Абингдонның (Иллинойс штаты) Animal Trap Company компаниясындағы үлесін сатқаннан және 1899 жылы жаңа Abingdon Trap Company компаниясын құрғаннан кейін, Animal Trap Company Пенсильвания штатының Литиц қаласына көшіп, 1905 жылы J. M. Mast Manufacturing Company компаниясымен бірікті. Литицтегі жаңа және үлкен компания Animal Trap Company деген атауын сақтады. Осы әртүрлі, бірақ байланысты патенттер мен компанияларды біріктіру Хукерге емес, Мастқа артықшылық берудің кең таралған қателігіне себеп болуы мүмкін.
Электрлік тышқан тұзақ
Электрлік тышқан тұзағы, кеміргіш жануар кіреберіс немесе кіреберіс пен әмібенің арасында орналасқан екі электродты қосып, тізбекті жапқанда, өлімге әкелетін электр тогын береді. Адамдар мен үй жануарларына кездейсоқ жарақаттардың алдын алу үшін электродтар оқшауланған немесе пластикалық қорапқа орналастырылған. Олар жеке тұтынуға арналған немесе көптеген тұтынуға арналған коммерциялық пайдалану үшін жасалуы мүмкін. Қараңыз .
Тірі ауланған тышқан тұзақтары
Ертеде патенттелген тышқан тұзағы – 1870 жылы Оңтүстік Каролинадан В.К. Бахман патент алған тірі ұстауға арналған құрылғы. Бұл тұзақтардың артықшылығы – тышқанды табиғатқа босатуға мүмкіндік беруі, ал кемшілігі – егер босату қажет болмаса, ұсталған жануарды өзі өлтіру қажеттігі. Тірі ұстап алу үшін мұндай тұзақтарды үнемі тексеріп отыру керек, себебі ұсталған тышқандар стрестен немесе аштықтан өлуі мүмкін. Ұсталған тышқандарды белгілі бір қашықтықта босату қажет, өйткені тышқандарда үйге оралуға күшті инстинкт болады. Үй тышқандары адам қоныстарынан алыс жерде ұзақ өмір сүре алмайды, себебі оларды аулаушылар көп. Тышқандарды тірі ұстаудың көптеген тәсілдері бар. Ең қарапайым конструкциясы – жемнің үстіне кері тік қойылған шыны стақан, ал стақанның жиегі шетіне тік қойылған монетамен көтерілген. Тышқан жемге қол жеткізуге тырысса, монета орын ауысып, стақан тышқанды тұтқындайды. Тірі аң аулаудың тағы бір тәсілі – дәретхана қағазы рулонынан жартылай сопақ пішіндес туннель жасап, рулонның бір жағына жем қою, рулонды үстелге немесе дастарқанға қойып, жемді жағы шеттен шығып тұратындай ету, ал шетіне терең контейнер қою. Тышқан жемге жету үшін дәретхана қағазы рулонына кіргенде, рулон (және тышқан) шеттен құлап, төмендегі контейнерге түседі; контейнер тышқанның секіріп шыға алмайтындай жеткілікті терең болуы керек. Сондай-ақ, шелек тұзағын қараңыз. Шерман тұзағы – биологиялық ғылымдардағы зерттеушілер тышқан сияқты жануарларды ұстау үшін кеңінен қолданатын тұзақтың бір түрі. Шерман тұзағы сақтау және тарату үшін жазыққа бүктеледі, ал далаға орнатылғанда жануарды тексеру үшін жарақатсыз ұстайды.
Тығыздағыш тышқан тұзақтары
Желім тұзақтар табиғи немесе синтетикалық желімді картонға, пластикалық науаларға немесе ұқсас материалдарға жапсыру арқылы жасалады. Өндіруші желімнің ортасына жем орналастыра алады немесе желімге хош иіс қосады. Желім тұзақтары негізінен үй ішінде кеміргіштерді бақылауға қолданылады. Сыртқы жағдайларда (мысалы, ылғал, шаң) желім тез әсерін жоятындықтан, желім тұзақтары сыртқы ортада тиімді емес. Желім таспасы немесе желім науасы құрылғылары тышқанды жабысқақ желімге ұстайды. Көбінесе желім тұзақтары жануарды өлтірмейді, сондықтан кейбір адамдар тұзақты тастаудан бұрын жануарды өлтіруді жөн көреді. Желім тұзақтарын өндірушілер тұзаққа түскен жануарларды тұзақпен бірге тастау керек дейді. Желім тұзақтары әрқашан жануарды өлтірмейтіндіктен және көбінесе оларды азапты өлімге ұшырататындықтан, бұл тұзақтау әдісін жануарлар құқығын қорғайтын ұйымдар айыптайды және бірнеше елде тыйым салынған. Егер аймақтағы жануарлар популяциясында тышқан кенелері болса, желім тұзақтары пайдалы болуы мүмкін, себебі кенелер жануар тірі кезінде оның денесінде қалады, ал желім жануар өлгеннен кейін денесінен шыққан кенелерді де ұстап алады. Тұзаққа түскен жануарларды өсімдік майын жағып, ақырып босатуға болады. Желім тұзақтары тиімді және адамдарға зиянсыз.
Дау
Өлім дәстүрлі түрдегі тұзақтарға қарағанда әлдеқайда баяу болады, бұл PETA және RSPCA сияқты жануарлар қорғаушылары мен әл-ауқат ұйымдарын желім тұзақтарды қолдануға қарсы шығуға итермеледі. Тұтқындалған егеуқұйрықтар соңында сусызданудан, аштықтан, тұншығудан немесе жыртқыштардан өледі немесе тұзақ тексерілген кезде адамдар оларды өлтіреді. Кейбір елдерде желім тұзақтарды пайдалану реттеліп жүреді. Австралияның Виктория штаты желім тұзақтарды пайдалануды коммерциялық зиянкестерді жою операторларымен ғана шектейді, ал тұзақтар Ауыл шаруашылығы министрі белгілеген талаптарға сәйкес қолданылуы керек. Кейбір елдер оларды қолдануға толығымен тыйым салған; Ирландияда рұқсатсыз тұзақтарды, оның ішінде желім тұзақтарды импорттау, иелену, сату немесе сатуға ұсыну заңсыз. Бұл заң, «Жабайы табиғат (өзгерістер) туралы» заң, 2000 жылы қабылданды. Жаңа Зеландияда 2015 жылдан бері министрлік келісімінсіз кеміргіштерді аулау үшін желім тұзақтарды қолдануға тыйым салынған. АҚШ-тағы ең ірі жеке сақтау компанияларының бірі – Uncle Bob's Self Storage барлық мекемелерінде осы құрылғыларды қолдануды тоқтатты; осындай қадамдарды жасаған басқа компаниялар ING Barings және Charles Schwab Corporation.
Қалқалы тышқан тұзақтары
Құмыра тәрізді тұзақтар өлімге әкелуі де, әкелмеуі де мүмкін. Екі түрінің де рампасы бар, ол терең қабырғалы ыдыстың (мысалы, құмыраның) шетіне жетеді. Тұзақтардың көптеген түрлері бар, кейбіреуі бір тышқанды ұстайды, ал кейбіреуі бірнеше тышқанды. Құмыраның ішінде тұтқынға түскен тышқанды суға батыру үшін сұйықтық болуы мүмкін. Тышқан ыдыстың үстіне жеңіліп, құмыраға құлап, суға батып өледі. Кейде құмыраға сабын, каустикалық немесе уытты химиялық заттар қосылады. Өлімге әкелмейтін тұзақтарда құмыра әдетте бос болады, бұл тышқанның тірі қалуына мүмкіндік береді, бірақ тұзақ иесі оны босатып алғанға дейін тұтқында ұстайды. Тағы бір конструкцияда ыдыс (немесе осыған ұқсас контейнер) және оның ішінде өсімдік майының терең қабаты болады, ал рампа ыдыстың шетіне дейін жетеді. Майдың иісіне тартылған тышқандар ішке кіріп, майға жабысып, сырғып қалады, осылайша олардың шығулары немесе секірулері мүмкін болмайды. Екі жағдайда да, зақымдалмаған тышқанды сыртқа босатуға болады. Дегенмен, егер бірнеше тышқан бір уақытта тұзаққа түсіп, әсіресе тұзақ бірнеше күн бойы тексерілмей қалса, тышқандар аштықтан өлуден сақтану үшін бір-бірін өлтіріп жеуі мүмкін. Мұндай жағдайды болдырмау үшін, өлімге әкелмейтін көп тышқанды ұстайтын тұзақтарды үнемі тексеріп, босату керек.
Бір рет пайдаланылатын тышқан тұзақтары
Бір рет қолданылатын, бір рет пайдаланылатын тышқан тұзақтарының бірнеше түрі бар, олар көбінесе тышқан ұсталғаннан кейін тастауға арналған арзан материалдардан жасалған. Бұл тұзақтардың механизмдері басқа тұзақтарға ұқсас, бірақ олар көбінесе өлген тышқанды жасырып, оны көрмей-ақ тастауға мүмкіндік береді. Желім тұзақтарды әдетте бір рет қолданылатын деп есептейді – тұзақ тышқанмен бірге тасталады.
Ұқсас құрылғылар
Ұқсас өлшемдегі тұзақтар басқа жануарларды ұстау үшін жасалған; мысалы, егеуқұйрық тұзақтары тышқан тұзақтарынан үлкен, ал батпақ тышқан тұзақтары одан да үлкен болады. Батпақ тышқан тұзағы – батпақ тышқандары мен олармен шамасы бірдей жануарларды ұстауға арналған металл қорап тәрізді құрылғы. Бұл құрылғы жануарларды ішіне салынған жеммен қызықтырады. Оған тиген кезде ол екі жағын жауып, жануарды тұзаққа түсіреді, бірақ өлтірмейді, одан кейін аулаушы оны босатуға немесе өлтіруге құқылы.