Кіріспе

Түрлі өлшемдегі бұрандаларды бекітуге немесе босатуға арналған реттелетін кілт (немесе гайка кілті). Реттелетін кілт (Ұлыбритания және көптеген басқа ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде), жылжымалы кілт (Австралия және Жаңа Зеландияда), ағылшын кілті (Түркияда) немесе реттелетін гайка кілті (АҚШ және Канадада) – бұл жылжымалы жағы бар, әртүрлі өлшемдегі бұранда басын (гайка, бұранда, т.б.) ұстауға мүмкіндік беретін кілттердің әртүрлі түрлері. Бұл кілттер, қалыпты бекітілген кілттер сияқты, тек бір ғана бұранда өлшеміне емес, кең ауқымдағы өлшемдерге бейімделген.

Нысандар мен атаулар

Бағыттауыш кілттердің көптеген түрлері бар; олардың көпшілігі бұрандамен реттеледі, ал басқалары рычагтарды қолданады, ал кейбір ертедегілері клиндерді қолданды. Алғашқы конфигурациялық бұғаттағыштарды жылжымалы жауырын ұңғының өлшеміне келтіру үшін балға қажет болды. Қазіргі заманғы бұрандамен реттелетін кілттер мен рычагтар оңай және тез реттеледі. Кейбір реттелетін кілттер мотор мен батареяны пайдаланып, ұңғының өлшеміне автоматты түрде бейімделеді. Қарапайым модельдер жылжымалы жақ сүйегін өлшеміне бекіту үшін тісті жиекті пайдаланады, ал күрделі нұсқалары - өлшемін орнату үшін табақтар немесе сезімталдарды қолданатын цифрлық типтер. Geesin (2015) 19 ғасырдың басында әртүрлі бұрандалы кілттер жақсы танымал болғанын және 1808 жылы Уильям Барлоудың кілті алдын ала болғанын көрсетеді. 1842 және 1843 жылдары ағылшын инженерлері Ричард Клайберн мен Эдвин Берд Буддингтің әсерлі жаңа дизайнын ұсынғанын құжаттандырды. Клайберннің кілті сызықты бұранданың пішінімен, кейіннен бейімделу арқылы ең танымал болды. Содан кейін жағдай жақсарды. 1885 жылы Енох Харрис АҚШ-тың 326868 патентін алды, ол кілттің жақ ені мен тұтқа бұрышын реттеуге және бекітуге мүмкіндік берді. 21-ші ғасырда ең танымал реттегіш кілттердің бірі - Клайберн түрінің жақсартылған нұсқасы; ол 1891-1892 жылдары әзірленген. Швед компаниясы Bahco өзінің өнертабысын Johan Petter Johansson-ға жатқызады. Канада мен АҚШ-та бұл типті көбінесе Crescent wrench деп атайды, өйткені бұл типтің 1915 жылы АҚШ-та патент алған компанияның бренді, Crescent Tool Company, кең тарады. (Crescent бренді қазір Apex Tool Group компаниясына тиесілі). Geesin 2015 құжаттары бойынша, маймыл кілттері - бұл ұзақ тарихы бар реттелетін кілттің тағы бір түрі; атаудың шығу тегі мүлдем анық емес, бірақ Geesin бұл кілттің жауының маймылдың бетіне ұқсас болғандығынан Ұлыбританияда пайда болғанын және кейін дамыған көптеген халық этимологиясының негізсіз екенін хабарлайды. Bahco/Johansson түрінің атауының жалпылауына байланысты. Данияда бұл түрдегі кілтке әдетте "svensknøgle" деп аталады, ол негізінен швед кілтін білдіреді. Шведтер өздері кілтті "skiftnyckel" деп атайды, ол реттелетін кілтке (ауыспалы кілтке) аударылады. Австралияда реттегіш кілттер "ауыстырғыштар" деп те аталады. Испанияда мұндай кілт "llave inglesa" деп аталады, бұл сөзбе-сөз ағылшын кілті дегенді білдіреді. Түтікті кілтпен салыстырғанда, ол да реттеледі, Испанияда бұл "грифа" деп аталады және оның нақты аудармасы жоқ.

Құрылымы мен қолданылуы

Белгілі жақ иілу кернеуіне жылжымалы жаққа қарағанда әлдеқайда жақсы төтеп бере алады, себебі соңғысы құралдың толық қалыңдығымен емес, тек бағыттағыш ойықтың екі жағындағы жалпақ беттермен ғана тіреледі. Сондықтан құрал көбінесе бұрышталады, сонда жылжымалы жақтың жанасу аймағы құралдың корпусына жақындап, иілу кернеуі азаяды. Дегенмен, тығыз бұрандаларға артық күш салудан сақтану керек, себебі бұл жылжымалы жақтың бекітілуін ашып, кілт бұранда басына тығыз жабыса алмай, оңай босап немесе бұранда басын зақымдауы мүмкін. Кейбір жағдайларда құралдың жақтары сындырып жіберуі де мүмкін.