Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияның АҚШ-қа қарсы қолданған жапондық өртке қарсы қаруы. Ол диаметрі 33 фут (10 метр) болатын сутекпен толтырылған қағаз шардан тұрады, ішінде төрт өртке қарсы құрылғы және бір жоғары жарылатын, адамдарға қарсы бомба бар. Бақыланбайтын шарлар жылдам, биік әуе ағымдары арқылы Тынық мұхиты арқылы Жапониядан Солтүстік Америкаға жеткізілді, бұл ағымдар қазір реактивтік ағым деп белгілі, және биіктігін сақтау үшін күрделі құммен толтырылған балласты жүйе қолданылды. Бомбалардың мақсаты – ірі ауқымды орман өрттерін тұтандыру және үрей тарату болды. 1944 жылдың қарашасынан 1945 жылдың сәуіріне дейін Жапон императорлық армиясы Хонсю жағалауындағы нысандардан шамамен 9300 шар ұшырды, олардың шамамен 300-і АҚШ, Канада және Мексикада табылған немесе байқалған. Маусымдық ылғалды жағдайларға байланысты бомбалар өртке оқшаулау үшін тиімді болмады, және бұл шабуылға байланысты ешқандай орман өрті тіркелмеді. АҚШ-тың бұқаралық ақпарат құралдарындағы цензура Жапон армиясына шабуылдың нәтижелері туралы хабар беруге кедері келтірді. 1945 жылдың 5 мамырында Орегон штатының Блай қаласының жанындағы бомбадан алты азамат қаза тапты, бұл соғыстың континенттік АҚШ-тағы жалғыз құрбандары болды. Фу Го шар бомбасы – континенттер аралық қашықтыққа ұша алатын алғашқы қару жүйесі, ол континенттер аралық баллистикалық зымырандардан бұрын пайда болды.

Өмірбаян

Баллонды бомба тұжырымдамасын Жапон императорлық армиясының тоғызыншы техникалық зерттеу институты (сонымен қатар Ноборито зерттеу институты деп белгілі) әзірледі, оған ерекше қарулар жасау міндеті жүктелген. 1933 жылы генерал-лейтенант Рейкичи Тада Ноборитода Фу Го деген атпен шар бомбасын жасау бағдарламасын бастады. Бұл бағдарлама 13 фут (4 метр) диаметрлі, уақыттық қозғалтқышы бар, сутекпен толтырылған шарды ұсынып, оның көмегімен 70 мильге (113 км) дейін бомба жеткізілуі мүмкін болатын. Жоба 1935 жылға дейін аяқталмай, тоқтатылды. 1942 жылдың сәуірінде американдық ұшақтар Жапонияның құрлық бөлігін бомбалаған Дулиттл рейсінен кейін, Императорлық Бас штаб Ноборитоға АҚШ-қа қарсы шабуылдау мүмкіндігін дамытуды тапсырды. 1942 жылдың жазында Ноборито бірнеше ұсынысты зерттеді, оның ішінде Жапониядан АҚШ-тың Батыс жағалауындағы қалаларға бір реттік ұшулар жасауға қабілетті ұзақ қашықтықтағы бомбалаушылар, сондай-ақ су асты қайықтардан ұшырылатын бомбалармен жүктелген шағын су ұшақтары қарастырылды. 9 қыркүйекте соңғысы "Lookout Air Raid" әуе шабуылы кезінде сынақтан өтті, онда Орегон жағалауынан су асты қайықтан "Йокосука" E14Y су ұшағы ұшырылды. Уоррант офицері Нобуо Фуджита Сискию Ұлттық орманына екі үлкен өртке қарсы бомба тастады, мақсаты орман өртіне оқтын құю болды, содан кейін су асты қайыққа қауіпсіз оралды; алайда, жедел әрекет ететін топ ұшақты байқап, кішкентай өртті тоқтатты. Бағдарлама Императорлық Әскери-теңіз күштерімен тоқтатылды. Сондай-ақ 1942 жылдың қыркүйегінде генерал-майор Суэки Кусаба, 1930 жылдардағы алғашқы шар бомбасы бағдарламасында Таданың қол астында қызмет еткен, зертханаға тағайындалды және Фу Го жобасын ұзаққа созылатын ұшуларға бағытталған түрде қайта жандандырды. Орегон әуе шабуылы стратегиялық мақсатына қол жеткізбесе де, үлкен орман өрттерін тұтандыру үшін ұшқышсыз шарларды қолданудың тиімділігін көрсетті. Соғыстан кейін американдықтардың жапон шенеуніктерімен жүргізген сұхбаттарында шар бомбалау кампаниясы "негізінен отандық үгіт мақсатында" жүзеге асырылғаны және армия оның тиімділігіне үміттенбегені анықталды.

Шабуыл және қорғаныс

Үш батальоннан тұратын ауа шары ұшыру ұйымы құрылды. Бірінші батальон штабтан және үш эскадрильядан, барлығы 1500 адамнан тұратын, Ибараки префектурасындағы Оцудағы тоғыз ұшыру станциясында орналасқан. Үш эскадрильядан 700 адамнан тұратын екінші батальон Ичиномия, Чиба қаласында алты ұшыру станциясын, ал екі эскадрильядан 600 адамнан тұратын үшінші батальон Накосо, Фукусима қаласында алты ұшыру станциясын басқарды. Оцу полигонында өз сутегі зауыты болды, ал екінші және үшінші батальондар Токио маңындағы зауыттардан тасымалданатын сутегі газын пайдаланды. Полигондардың ұшыру қабілеті күніне 200 шарды құрады, наурыз айына дейін 15000 шар ұшыру жоспарланған. Армия болжам бойынша, Тынық мұхиты арқылы өткенде шарлардың тек 10 пайызы ғана аман қалады. Әрбір ұшыру алаңы шарлардың диаметріне тең шеңберде жерге бұрғыланған бекіткіш бұрандалардан тұрады. Қаптаманы бекіткеннен кейін, оны жетекші арқандармен байлап, бекіткіштерден ажыратудан бұрын, оны сутегімен толтыру үшін шлангтар қолданылды. Арба жіптермен байланыстырылды, содан кейін жетекші арқандар босатылды. Әрбір ұшыруға 30 адамнан тұратын экипаж қажет болды және жер бетіндегі желдің болуына байланысты 30 минуттан бір сағатқа дейін уақыт кетті. Ұшыруға ең қолайлы уақыт жоғары қысым фронты өткеннен кейін болды, ал желдің жағдайы күн шығар алдында жағалау желдерінен бұрын жақсы болды. Желдің қолайлы жағдайы аптасына үш-бес күн, қысқы кезеңде шамамен елу күн бойы күтілді. Алғашқы шарлар 1944 жылдың 3 қарашасында ұшырылды. Әрбір ұшырылымдағы кейбір шарлар бомбалардың орнына радиозондты жабдықтар алып жүрді және олардың қозғалысын бақылау үшін бағытты табу станцияларымен қадағаланды. Сан-Педродан "В" типіндегі шар табылғаннан кейін екі апта өткен соң, 14 қарашада Гавайидің Кайлуасынан "А" типіндегі шар табылды. Тағы да көбірек 6 желтоқсанда Вайоминг штатындағы Термополис қаласының жанынан (көзге көрінетін жарылыс естіліп, кейін кратер табылды) және 11 желтоқсанда Монтана штатындағы Калиспелл қаласының жанынан, содан кейін Маршалл және Холи-Кросс, Аляска және Эстакада, Орегон қалаларының жанынан табылды. Билік өкілдері күшті дабыл салды, ал орман қорғаушыларға құлап қалған және қалпына келтірілген жерлер туралы хабарлауға бұйрық берілді. Шарлар Солтүстік Америкада, Аляскада, Аризонада, Калифорнияда, Колорадода, Гавайиде, Айдахода, Айовада, Канзаста, Мичиганда (шығыстағы оқиғада Фармингтоннан өрт сөндіруші бомба табылды), Монтанада, Небраскада, Невадада, Солтүстік Дакотада, Орегонда, Оңтүстік Дакотада, Техаста, Ютада, Вашингтонда және Вайомингте; Канадада Альбертада, Британдық Колумбияда, Манитобада, Саскачеванда және Солтүстік-Батыс және Юкон аумақтарында; Мексикада Баха Калифорния Норте мен Сонорада; және теңізде табылды. 1945 жылдың тамызына қарай АҚШ армиясы 285 шар оқиғасын тіркеді (28 қаңтарда, 54 ақпанда, 114 наурызда, 42 сәуірде, 16 мамырда, 17 маусымда және 14 шілдеде). АҚШ-тың қорғаныс жоспарларының көпшілігі тек шабуыл аяқталғаннан кейін ғана толық іске асырылды, яғни 1945 жылдың сәуірінде. Жаз айларында Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы орман өрттерінің қаупіне жауап ретінде армияның Батыс қорғаныс басқаруы (WDC), Төртінші әуе күштері және Тоғызыншы қызмет командасы "Файрфлай" жобасын ұйымдастырды. Бұл жобаға Стинсон L 5 Sentinel және Дуглас C 47 Skytrain ұшақтары мен 2700 әскер, соның ішінде 555-ші парашютші жаяу әскер батальонының 200 десанттық сарбазы қатысты. Армия АҚШ Орман қызметін прокси-агенттік ретінде пайдаланды, федералды және мемлекеттік агенттіктер арасындағы өрт сөндіру байланысын біріктіріп, әскери персоналдың, жабдықтың және тактиканың ағыны арқылы қызметті жаңғыртты. WDC-тің "Жылтқырлық жобасы" бойынша денсаулық сақтау және ауыл шаруашылығы қызметкерлері, мал дәрігерлері және 4 H клубтары биологиялық соғыстың салдарынан туындаған егін мен малдың жаңа аурулары туралы хабарлауға міндеттелді. Ақырында пайдаланылмаған залалсыздандыру химиялық заттарының қоры батыс штаттарындағы негізгі нүктелерге жеткізілді. Биологиялық соғыс бірнеше ай бойы алаңдаушылық туғызғанмен, WDC жоспары 1945 жылдың шілдесіне дейін ресми түрде және толық іске асырылмады. Жобаның "Arrow" кіші бөлімі барлық шар қалдықтарын биологиялық талдау үшін Вашингтондағы Техникалық әуе барлау орталығының зертханасына тез әуе тасымалы үшін қамтамасыз етті. Соғыстан кейінгі АҚШ-тың тергеуі химиялық немесе биологиялық жүктемелерді қолдану жоспарланбағанын көрсетті. Әскери-әуе күштері мен әскери-теңіз флотының ұшақтары бірнеше рет шарларды ұстауға тырысты, бірақ олардың жалған хабарламалары, нашар ауа райы және олардың ұшқан биіктігіне байланысты сәттілікке жете алмады. Барлығы АҚШ және Канада ұшқыштары шамамен 20 шарды атып түсірді. Радиозондты шарларды қадағалауға жасалған әрекеттер 95 күдікті сигналды берді, бірақ олардың көп бөлігі жоқ болды, себебі беріліс құрылғылары бар шарлардың үлесі өте аз болды және сигналдар жақындағанда әлсіреп кетті. 1945 жылдың ақпанында қалпына келтірілген шарлардың радиолокациялық қасиеттерін анықтауға жасалған тәжірибелер сәтті болмады. 1945 жылдың сәуір айының басында басталған және маусым айында толыққан "Sunset" жобасында Төртінші әуе күштері Вашингтон штатының жағалауындағы бақылау орталықтарындағы іздеу радарларымен шарларды анықтауға тырысты, бірақ жоба ештеңе таба алмады және тамыз айының басында тоқтатылды. Басында көптеген американдық шенеуніктер шарлардың тікелей Жапониядан келгеніне сенбеді. Бастапқы АҚШ теориялары олардың неміс соғыс тұтқындарының лагерьлерінен немесе жапон-американдық интернация орталықтарынан ұшырылғанын болжады. Жапондық бомбалар табылғаннан кейін, шарлар жағалаудағы су асты мекемелерінен ұшырылған деп есептелді. Шар клапандарының сериялық нөмірлерін статистикалық талдау ондаған мың шар жасалғанын көрсетті. АҚШ Геологиялық қызметінің әскери геология бөлімі құм қаптарынан алынған минералдық және диатомдық құрамын зерттеді, олардың шығу тегі Шиогама, Мияги екенін, немесе азырақ, бірақ дұрыс болған Ичиномия, Чиба екенін анықтады. 1945 жылдың мамырында Шиогаманы жасалған әуе барлау, қате түсінілген, ісірілген шарларды және жағажайдағы мүмкін ұшыру алаңын көрсетті.

Цензуралық науқан

1945 жылдың 4 қаңтарында АҚШ-тың цензура басқармасы газет редакторларына және радио хабар таратушыларға шарлар туралы жаңалықтарды жарияламауды сұрап құпия хабарлама жіберді; бұл өте тиімді болды, агенттік үш айдан кейін тағы бір хабарлама жіберді, онда ынтымақтастық «керемет» болғаны және «Сіздердің осы шарлар туралы ақпаратты жариялаудан немесе таратудан бас тартуларыңыз жапондықтарды қыңырқалдырып, ашуландырып, кедергі келтірді және қауіпсіздікке маңызды үлес қосты» деп мәлімдеді. Императорлық армия шарды тек Калиспеллде, 1944 жылдың 18 желтоқсанында қытайлық «Та Кунг Пао» газетінде жарияланған мақаладан білді. Калиспеллде табылғаны туралы алғаш рет 14 желтоқсанда Либбиде (Монтана штаты) шығатын апталық газет – Western News хабарлады; оқиға кейіннен 1945 жылдың 1 қаңтарында Time және Newsweek журналдарында, сондай-ақ 2 қаңтарда Портлендте (Орегон штаты) шығатын The Oregonian газетінің бірінші бетінде жарияланды, бұл цензура басқармасы хабарлама жібермес бұрын болды. 1945 жылдың ақпан айының ортасынан бастап жапондық пропагандалық хабарлар көптеген өрттер туралы жалған ақпарат таратты және американдық жұртшылықтың үрейленгенін, жүздеген немесе мыңдаған адамның қаза тапқанын мәлімдеді. Бір бұзушылық ақпан айының соңында болды, онда Артур Л. Миллер өзінің Небраска штатындағы 91 газетке жіберген апталық бағанында шарларды атады, онда былай делінген: «Соңғы үмітсіздік әрекеті ретінде жапондықтар солтүстік-батыстағы үлкен ормандарымызға бағытталған отты шарларды жіберуі мүмкін». Омахадағы жетінші қызметтік команданың барлау офицерлері 91 газеттің редакторларымен байланысқа шығып, цензура талап етті. Бұл көбінесе сәтті болды, тек екі газет бағанды жариялады. Наурыз айының соңында United Press (UP) ұлттық дистрибьюторларға арналған шарлар туралы егжей-тегжейлі мақала жазды; бұзушылық туралы хабарлаған армия офицері оның «қорқынышты оқиғаға айналғаннан басқа, бұл оқиғаға қатысты көптеген техникалық мәліметтерді» қамтитынын айтты. Цензорлар UP-мен байланысқа шығып, мақала әлі телеграфпен жіберілмегенін білді; барлық бес данасы табылып, жойылды. Тергеушілер ақпараттың Колорадо штатының заң шығарушыларына арналған брифингтен шыққанын анықтады, ол ашық сессияда жарияланды. Сәуір айының соңында цензуралар Лайман Янгтың ұлттық синдикатталған «Тим Тайлердің бақыты» комиксін тексерді, онда АҚШ су асты кемесінің экипажы жапондық шарды тауып алғаны бейнеленген. Кейінгі апталарда кейіпкерлер жапондық зұлым бағбанның тұқымынан өсірілген алып жүзімдермен күресті. Бірнеше аптадан кейін Зак Мослидің «Смилин Джек» комиксінде ұшақ жапондық шарға соқтығысып, жарылып, жерге құлағаннан кейін өртеніп кеткені бейнеленді. Екі жағдайда да цензура басқармасы жексенбілік комикстерді цензуралаудың қажеті жоқ деп шешті.

Тастату және нәтижесі

1945 жылдың сәуір айының ортасына қарай Жапонияда шарларды жасауды жалғастыруға қажетті ресурстар таусылды, қағаз бен сутегі де жетіспеді. Сонымен қатар, әскерде шарлардың Солтүстік Америкаға жетіп, зиян келтіріп жатқанына тиянақты дәлелдер болмады. Науқан тоқтатылды, 1945 жылдың күзінде реактивтік ағын күшіне енген кезде оны қайта жандандыру жоспары болған жоқ. Соңғы шар 20 сәуірде ұшырылды. Бұл соғыс тарихындағы маңызды жаңалық болды, одан кейін 1957 жылы әлемдегі алғашқы континентаралық баллистикалық зымыран (ICBM) – Кеңес Одағының R-7 зымыраны пайда болды. Шар бомбаларынан тек "бір-екі" ғана шағын шөп өрті болды. Жақын маңдағы ponderosa қарағайының діңінен бомбаның сынықтарынан қалған іздер көрінеді. 1987 жылы Фу Го өндірісіне мектеп оқушылары ретінде қатысқан жапон әйелдерінен құралған топ, құрбандардың отбасыларына бейбітшілік пен жазылудың нышаны ретінде 1000 қағаз журавль (құс) сыйлады. Ал 1995 жылы оқиғаның 50 жылдығына орай, оқиға болған жерге алты жапон алмұрты ағашы отырғызылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

1945 жылдың 15 тамызында Жапония капитуляциясын жариялаған күні шыққан директиваға сәйкес, Фу-Го бағдарламасы бойынша барлық жапондық құжаттар жойылды. Осылайша, Армия Бас штабының подполковнигі Терато Кунитаке және майор Иноуэмен өткізілген жалғыз сұхбат АҚШ тергеушілері үшін жобаның мақсаттары туралы негізгі ақпарат көзіне айналды. Ғылыми зерттеулер және әзірлемелер кеңсесінің Карл Т. Комптон және МТИ-дың Эдвард Л. Морленд басқаруымен дайындалған бес томдық есеп кейіннен президент Гарри С. Трумэнге ұсынылды. Соғыстан кейін де шарлардың қалдықтары табыла берді. 1940 жылдары кем дегенде сегіз, 1950 жылдары үш, 1960 жылдары екі және 1970 жылдары біреуі табылған. 2014 жылы Британдық Колумбиядағы Ламби қаласының жанынан бомбасы бар вагон табылып, Канада Корольдік теңіз күштерінің жарықтандыру бөлімімен жарылтылды. 2019 жылы Британдық Колумбиядағы Макбрайд қаласының жанынан тағы бір шардың қалдықтары табылды. АҚШ және Канададағы көптеген соғыс мұражайларында Фу-Го фрагменттері сақталады, оның ішінде Ұлттық Әуе және Ғарыш мұражайы мен Канада Соғыс мұражайы бар.