Кіріспе

Сэмюэл П. Хантингтонның мәдени география туралы теориясы – «Өркениеттер қақтығысы». Бұл тезис бойынша, адамдардың мәдени және діни ерекшеліктері суық соғыстан кейінгі әлемдегі қақтығыстардың басты себебі болады. Америкалық саясаттанушы Сэмюэл П. Хантингтон болашақ соғыстар елдер арасында емес, мәдениеттер арасында өтеді деп сақтайды. Бұл идея алғаш рет 1992 жылы Америкалық Кәсіпкерлік Институтында оқылған лекцияда ұсынылды. Кейін, 1993 жылы «Шетелдік істер» журналында жарияланған «Өркениеттердің қақтығысы?» деген мақаласында, бұл идея Фрэнсис Фукуяманың 1992 жылы жарық көрген «Тарихтың соңы және соңғы адам» кітабына жауап ретінде дамытылды. Хантингтон бұл тезисін 1996 жылы жарық көрген «Өркениеттердің қақтығысы және әлемдік тәртіпті қайта құру» кітабында одан әрі кеңейтті. Бұл тіркес бұрын 1946 жылы Альбер Камю, 1988 жылы Айодхья дауына қатысты талдауында Гирилал Джайн, 1990 жылғы қыркүйек айында «Атлантик» журналында жарияланған «Мұсылмандық ашудың тамыры» мақаласында Бернард Льюис, ал 1992 жылы Махди Эль Манджраның «La première guerre civilisationnelle» кітабында қолданылған. Одан да ертерек, бұл тіркес 1926 жылы Базиль Мэтьюстің Таяу Шығысқа арналған «Жас Ислам жол үстінде: Өркениеттер қақтығысындағы зерттеу» (196-бет) кітабында кездеседі. Бұл өрнек колониялық кезең мен Белль Эпок дәуірінде қолданылған «мәдениеттердің қақтығысы» терминінен туындаған. Хантингтон суық соғыстан кейінгі кезеңдегі әлемдік саясаттың мәні туралы әртүрлі теорияларды зерттеуден бастап, ойын қалыптастырды. Кейбір теоретиктер мен жазушылар адам құқықтары, либералды демократия және капиталистік еркін нарық экономикасы – суық соғыстан кейінгі әлемде елдер үшін жалғыз қалған идеологиялық балама деп сақтайды. Атап айтқанда, Фрэнсис Фукуяма әлем гегельдік мағынада «тарихтың соңына» жеткенін мәлімдеді. Хантингтон идеология дәуірі аяқталғанымен, әлем мәдени қақтығыстармен сипатталатын қалыпты жағдайға оралды деп есептейді. Оның тезисінде, болашақтағы қақтығыстардың басты бағыты мәдени ерекшеліктер бойынша болатыны айтылады. Оның пікірінше, әртүрлі өркениеттер ұғымы – мәдени ерекшеліктің жоғары деңгейі ретінде, қақтығыстардың ықтималдығын талдау үшін маңыздырақ болады. 1993 жылғы «Шетелдік істер» журналында жарияланған «Өркениеттердің қақтығысы?» мақаласының соңында Хантингтон: «Бұл өркениеттер арасындағы қақтығыстарды қолдау мақсатында емес, болашақ қандай болуы мүмкін екенін сипаттаушы гипотезаны ұсыну».

Батыс пен қалғандары

Хантингтон болашақта әлемдік саясаттың басты бағыты Батыс және Батыс емес өркениеттер арасындағы қақтығыс болатынын, Стюарт Холлдың айтуынша, "Батыс пен қалғаны" арасындағы қақтығыс болатынын болжайды. Ол Батыс елдеріне қарсы тұру үшін Батыс емес өркениеттерге қол жетімді үш негізгі әрекетті ұсынады. Батыс емес елдер өз құндылықтарын сақтау және Батыстың ықпалынан қорғану үшін оқшаулануға тырысуы мүмкін. Алайда, Хантингтон мұндай қадамның құны жоғары екенін және оны көптеген мемлекеттер іске асыра алмайтынын айтады. "Көшбасшылыққа қосылу" теориясына сәйкес, Батыс емес елдер Батыстың құндылықтарын қабылдап, оларға қосыла алады. Батыс емес елдер жаңару арқылы Батыстың күшіне тең салмақ беруге ұмтылуы мүмкін. Олар экономикалық және әскери күштерін дамытуға, өз құндылықтары мен институттарын сақтай отырып, Батысқа қарсы басқа Батыс емес елдермен ынтымақтасуы мүмкін. Хантингтон халықаралық қауымдастықта Батыс емес өркениеттердің күшінің артуы Батыстың басқа өркениеттердің мәдени негіздерін жақсырақ түсінуіне әкелетініне сендіреді. Сондықтан Батыс өркениеті "жалпыға ортақ" деп есептелмейді, ал әртүрлі өркениеттер бір-бірімен қатар өмір сүруге үйреніп, болашақ әлемді құруға бірігеді.

Негізгі күй мен сынық сызығы қайшылықтары

Хантингтонның пікірінше, өркениеттер аралық қақтығыс екі нысанда көрінеді: жарылыс сызығы қақтығыстары және ядролық мемлекеттер қақтығыстары. Жарылыс сызығы қақтығыстары жергілікті деңгейде, әртүрлі өркениеттерге жататын көршілес мемлекеттер арасында немесе әртүрлі өркениеттердің өкілдері тұратын мемлекеттер ішінде болады. Ядролық мемлекеттер қақтығыстары әртүрлі өркениеттердің ірі мемлекеттері арасында жаһандық деңгейде жүзеге асады. Ядролық мемлекеттердің қақтығыстары, жарылыс сызығы қақтығыстарына ядролық мемлекеттер аралассан туындауы мүмкін. Мұндай қақтығыстардың себептері көптеген болуы мүмкін, мысалы: салыстырмалы бедел немесе күш (әскери немесе экономикалық), басқа өркениет өкілдеріне жасалған кемсітушілік, басқа өркениеттегі туыстарды қорғау мақсатындағы араласу, немесе әртүрлі құндылықтар мен мәдениет, әсіресе бір өркениет басқа өркениетке өз құндылықтарын таңуға тырысқан жағдайда. Егер мұндай жағдай туындаса, Хантингтонның сөзіне сүйенсек, өркениеттік өзін-өзі анықтауды қайта қарастырған алғашқы мемлекет осы болар еді.

Сын

Кітап әр түрлі академиялық жазушылар тарапынан сынға ұшырады, олар оның талаптарын эмпирикалық, тарихи, логикалық немесе идеологиялық тұрғыдан сынап бақты. Саяси ғалым Пол Маскрейв «Қоғамдар қақтығысы» еңбегі «Сун Цзының атын атағанды ұнататын саясаткерлер арасында зор беделге ие, бірақ халықаралық қатынастар саласындағы мамандар оған сенбейді немесе тіпті мақұлдап сілтеме жасай қоймайды. Ашығынан айтқанда, «Қақтығыс» әлемді түсінуге пайдалы немесе дәл нұсқаулық болып табылған жоқ». Хантингтонға тікелей сілтеме жасайтын мақаласында ғалым Амартия Сен (1999) «әр түрлілік – әлемдегі көптеген мәдениеттердің ерекшелігі. Батыс өркениеті де осыдан ерекшеленбейді. Қазіргі Батыста демократияның қалыптасуы көбінесе Ағарту дәуірінен бастап, Өнеркәсіптік революция кезеңінен және әсіресе соңғы ғасырда пайда болған консенсустың нәтижесі. Мұнда Батыс елдерінің мыңжылдықтар бойы демократияға берілгендігін оқып, оны батыс емес дәстүрлермен салыстыру (әрқайсысын біртұтас деп санау) – үлкен қателік болар еді». 2003 жылы жарық көрген «Террор және либерализм» кітабында Пол Берман қазіргі уақытта ерекше мәдени шекаралар жоқ екенін айтады. Оның пікірінше, «Ислам өркениетінің» де, «Батыс өркениетінің» де жоқ, және өркениеттер қақтығысы туралы дәлелдер, әсіресе АҚШ пен Сауд Арабиясы арасындағы қарым-қатынасты ескергенде, сенімді емес. Сонымен қатар, ол көптеген ислам экстремистерінің Батыс әлемінде ұзақ уақыт өмір сүргенін немесе білім алғанын атап өтеді. Берманның пікірінше, қақтығыстар әртүрлі топтардың философиялық сенімдеріне (немесе олардың болмауына) байланысты туындайды, мәдени немесе діни сәйкестігіне қарамастан. Тимоти Гартон Эш Хантингтонның католик және протестанттық Еуропа демократияға бет бұрса, православиелік христиандық және исламдық Еуропа диктатураны қабылдауы керек деген идеясының «мүсілдемедей мәдени детерминизміне» қарсылық білдіреді. Эдвард Саид Хантингтонның тезисіне 2001 жылы жариялаған «Білімсіздіктің қақтығысы» атты мақаласында жауап берді. Саид Хантингтонның әлемдегі тұрақты «өркениеттерді» жіктеуі мәдениеттің динамикалық өзара тәуелділігі мен өзара әрекеттесуін жоққа шығаратынын айтады. Хантингтондық парадигманы ұзақ жылдар бойы сынап келген және араб мәселелерін ашық түрде қолдаған Саид (2004) өркениеттер қақтығысы тезисін «таза нәпсіқұмарлық расизмнің, бүгінгі күні арабтар мен мұсылмандарға қарсы бағытталған Гитлерлік ғылымның пародиасы» деп сипаттайды (293 бет). Ноам Чомский өркениеттер қақтығысы тұжырымын АҚШ-тың «олар орындағысы келген кез келген қиындықтарды» ақтаудың жаңа тәсілі ретінде сынға алды, бұл Кеңес Одағының қаупі болмағандықтан, «суық соғыстан» кейін қажет болды. «21 ғасырға арналған 21 сабақ» еңбегінде Юваль Ноа Харари өркениеттер қақтығысын қателікті тезис деп атады. Ол ислам фундаментализмі Батыспен қақтығыс емес, әлемдік өркениетке үлкен қауіп төндіретінін жазды. Сондай-ақ, өркениеттер туралы эволюциялық биологиядан алынған аналогияларды қолданып сөйлеудің дұрыс еместігін дәлелдеді.

Орташа аймақ

Хантингтонның геосаяси моделі, әсіресе Солтүстік Африка мен Еуразия аймақтарының құрылымы, көбінесе 1978 жылы Димитри Китсикис тұңғыш рет қалыптастырып, жариялаған "Аралық аймақ" геосаяси моделінен алынған. Адриатика теңізі мен Инд өзенін аралап жатқан Аралық аймақ, батыс немесе шығыс емес (кем дегенде, Қиыр Шығысқа қатысты), бірақ ерекше деп есептеледі. Осы аймаққа қатысты Хантингтон Китсикистен өзгеше пікір білдіріп, екі үстем, бірақ әртүрлі дін (Шығыс православиесі мен сунниттік ислам) арасында өркениеттік үзіліс бар екенін, демек, сыртқы қақтығыс динамикасы бар екенін айтады. Алайда, Китсикис осы екі халықты, сондай-ақ шииттік ислам, әлевизм және иудаизм сияқты аз үстемдік көрсететін діндердің өкілдерін біріктіретін тұтас өркениет құрады. Олардың ортақ мәдени, әлеуметтік, экономикалық және саяси көзқарастары мен нормалары бар, олар батыс пен Қиыр Шығыстың дәстүрлерінен түбегейлі өзгеше. Сондықтан Аралық аймақта өркениеттік қақтығыс немесе сыртқы қақтығыс туралы сөз қозғауға болмайды, керісінше, мәдени үстемдік үшін емес, саяси жаңару үшін ішкі қақтығыс бар. Бұл грек тіліне аударған Рим империясынан христиандықтың өркендеуі, христиандыққа айналған Рим империясынан ислам халифаттарының өркендеуі және ислам халифаттары мен христиандыққа айналған Рим империясынан Осман билігінің өркендеуі туралы құжаттармен сәтті дәлелденген.

Қарсы тұжырымдамалар

Соңғы жылдары Хантингтонның «Өркениеттер қақтығысы» теориясына жауап ретінде, өркениеттер арасындағы диалог теориясы халықаралық назарға ілікті. Бұл ұғымды алғаш рет австриялық философ Ханс Кёхлер 1972 жылы мәдени сәйкестік туралы эссесінде енгізді. ЮНЕСКО-ға жолдаған хатында Кёхлер БҰҰ-ның мәдени ұйымы «әр түрлі өркениеттер арасындағы диалог» мәселесін қарастыруын ұсынған еді. 2001 жылы Иран президенті Мохаммад Хатами бұл ұғымды әлемдік деңгейде таныстырды. Оның бастамасымен Біріккен Ұлттар Ұйымы 2001 жылды «Біріккен Ұлттар Ұйымының өркениеттер арасындағы диалог жылы» деп жариялады. Цивилизациялар альянсы (ЦА) бастамасын 2005 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының 59-шы бас ассамблеясында Испания Премьер-Министрі Хосе Луис Родригес Запатеро ұсынды, ал оны Түркия Премьер-Министрі Режеп Тайип Эрдоған қолдады. Бұл бастаманың мақсаты – экстремизмге қарсы күрес үшін әртүрлі қоғамдардағы бірлескен әрекеттерді қозғау, негізінен Батыс және басым түрде мұсылман әлемі арасындағы мәдени және әлеуметтік кедергілерді жою, сондай-ақ діни және мәдени құндылықтары бойынша ерекшеленетін қоғамдар арасындағы шиеленіс пен поляризацияны азайту болып табылады.