Кіріспе

Ауадан жеңіл әуе кемесі – ыстық ауа шары. Ыстық ауа шары – қыздырылған ауамен толтырылған, қапталған бөлік – қаптамадан тұрады. Төменінен жолаушыларды және жылу көзін, көбінесе сұйық пропанды жағу арқылы туындайтын ашық жалынды тасымалдайтын гондола немесе тоқылған себет (кейбір алыс қашықтыққа немесе биікке ұшатын шарда капсула) ілінеді. Қаптаманың ішіндегі қыздырылған ауа оны жеңілдетеді, себебі оның тығыздығы қаптаманың сыртындағы салқын ауадан төмен. Барлық ұшақтар сияқты, ыстық ауа шары да атмосферадан тысқары ұша алмайды. Қаптаманың астыңғы бөлігін герметизациялаудың қажеті жоқ, өйткені қаптама ішіндегі ауаның қысымы қоршаған ауаның қысымымен шамалас. Қазіргі заманғы спорттық шарларда қаптама әдетте нейлон матадан жасалады, ал шардың аузы (жағарғыш жалынға ең жақын жерде) Nomex сияқты отқа төзімді материалдан жасалады. Қазіргі заманғы шарлар зымырандар мен түрлі коммерциялық өнімдердің пішіндері сияқты әртүрлі пішінде жасалған, бірақ дәстүрлі пішін коммерциялық емес және көптеген коммерциялық қолдануларда қолданылады. Ыстық ауа шары – адамды тасымалдайтын алғашқы сәтті ұшу технологиясы. Әлемдегі алғашқы адаммен жасалған ыстық ауа шарымен ұшу 1783 жылдың 21 қарашасында Жан Франсуа Пилятр де Розье мен Франсуа Лоран д'Арланд Монголфьер ағайындары жасаған шармен Парижде орындалды. Америкадағы алғашқы ыстық ауа шары 1793 жылдың 9 қаңтарында француз аэронавты Жан Пьер Бланшар Филадельфиядағы Уолнат көшесіндегі түрмеден ұшырылды. Желмен иіріліп қана қоймай, ауа арқылы да қозғала алатын ыстық ауа шарлары термодирижабль деп аталады.

Заманауи емес және ұшқышсыз шарлар

Ыстық ауа шарының алғы күші – Шу Хан патшалығындағы аспан фонарлары. Үш патшалық дәуірінде (б.з. 220–280 жж.) Шу Хан патшалығы осы фонарларды әскери сигнал беру үшін пайдаланған. Моңғол әскері Қытайдан Конгминг шамдарын зерттеп, XIII ғасырда Польшаға жасаған жорығы кезінде Легница шайқасында қолданды. Бұл батыс әлемінде әуе шарымен ұшуды алғаш рет таныстырды. XVIII ғасырда Бразилияның колониялық иезуит діни қызметкері Бартоломеу де Гусмао "Passarola" деп аталатын әуе аппаратын ойлап тапты, ол ыстық ауа шарының алдағысы болды. "Passarola" мақсаты – байланыс құралы ретінде және стратегиялық құрылғы ретінде әуе кемесі қызметін атқару болды. 1709 жылы Португалияның Иоан V иезуит діни қызметкерінің өтініші бойынша Бартоломеу де Гусмаоның жобасын қаржыландыруға шешім қабылдады, содан кейін Иоан V, Австрия королевасы Мария Аннаның куәгерлігімен, Каса-да-Индияда адамсыз демонстрация өтті. Осы оқиғаға және жобаға еуропалық назар аудартылды. 1786 жылғы 20 қазандағы Лондонның "Daily Universal Register" газетінде жарияланған мақалада өнертапқыш өзінің прототипінің көмегімен өзін көтере алғаны айтылды. Сондай-ақ 1709 жылы португал иезуиті "Manifesto summário para os que ignoram poderse navegar pelo elemento do ar" ("Ауа элементі арқылы жүзуге болатынын білмейтіндерге арналған қысқаша манифест") деген мақала жазды; ол сонымен қатар адаммен жүретін әуе кемесінің жобаларын қалдырды. Белгілі балуанист Джулиан Нотт 1970 жылдары екі мың жыл бұрын Назка сызықтарының геоглифтерін жасауды Назка басшыларының бағытымен, мүмкін, шарда жүргізілген болуы мүмкін деп болжады, бұл адамзат тарихындағы ыстық ауа шарымен жасалған алғашқы ұшулардың бірі болуы мүмкін. 1975 жылы бұл теорияны қолдау үшін ол 1000 жыл бұрын Инкаға дейінгі Перулықтарға қолжетімді әдістер мен материалдарды ғана пайдаланғанын мәлімдеген Назка тарихқа дейінгі шарын жобалап, пилоттық ұшырды.

Адамды бірінші рет ұшу

Француз ағайындылары Жозеф Мишель мен Жак Этьен Монголфиер Аноннайда (Ардеш, Франция) ыстық ауа шарын жасап, оны 1783 жылдың 19 қыркүйегінде жарияланды, ол 10 минутқа созылған ұшқыштың алғашқы сынағы болды. Адамсыз және жануарлармен ұшуды тәжірибеден өткізгеннен кейін, 1783 жылдың 15 қазанында немесе шамамен Жан Франсуа Пилатр де Розье адаммен бірге алғашқы шармен ұшуды жүзеге асырды, ол байланған ұшу болды. Сол күні Пилатр де Розье әуеге көтерілген екінші адам болды, ол шарының ұзындығына тең биіктікке жетті. Адамдармен алғашқы еркін ұшу бірнеше аптадан кейін, 1783 жылдың 21 қарашасында жасалды. Король Людовик XVI бастапқыда сотталған қылмыскерлердің алғашқы ұшқыштар болатынын бұйырған, бірақ де Розье маркиз Франсуа д'Арландпен бірге осы құрметке ие болу үшін сәтті өтініш жасады. Ыстық ауа шары алғаш рет 1794 жылы Флер шайқасында әскери мақсатта қолданылды, онда француздар "L'Entreprenant" шарын бақылау үшін пайдаланды. Жан-Пьер Бланшар АҚШ, Нидерланды және Германия сияқты түрлі елдерде ыстық ауа шарын ұшқан алғашқы адам болды. Оның ең танымал ұшуы 1785 жылдың 7 қаңтарында Джон Джеффриспен бірге Дувер қамалына қарай Англия арнасынан өтті. 1808 жылы Бланшар Гааганың үстінде шармен ұшып жүргенде жүрек талмасына ұшырап, шарынан құлап, салдарынан қаза тапты. Оның әйелі Софи Бланшар оның кәсібін жалғастырды, бірақ он жылдан кейін шармен ұшу кезінде, отшашу фестивалі салдарынан шардың ішіндегі сутегі тұтанды және қайтыс болды.

Қазіргі заманғы шарлар

Қазіргі заманғы ыстық ауа шарлары, бортындағы жылу көзімен жабдықталған, Эд Йост пен Джим Винкердің 1950 жылдардағы жұмысының нәтижесінде пайда болды; олардың еңбегі 1960 жылдың 22 қазанында алғашқы сәтті ұшуға әкелді. Ұлыбританияда (Ұлыбритания) жасалған алғашқы заманауи ыстық ауа шары 1967 жылы салынған «Бристоль Белл» болды. Қазіргі таңда ыстық ауа шарлары көбінесе ойын-сауық үшін қолданылады.

Жазбалар

Ыстық ауа шарлары өте биік биіктіктерге ұша алады. 2005 жылғы 26 қарашада Виджейпат Сингания әлемдегі ең биік биіктіктегі ыстық ауа шармен ұшу рекордын орнатты. Ол Үндістанның Мумбай қаласының орталығынан ұшып, оңтүстікке қарай Панчаледе қонды. Бұрынғы рекордты 1988 жылғы 6 маусымда Техас штатының Плано қаласында Пер Линдстранд орнатқан. 1991 жылғы 15 қаңтарда Virgin Pacific Flyer шарымен ең ұзақ ұшу орындалды, онда Пер Линдстранд (Швецияда туылған, бірақ Ұлыбританияда тұратын) және Ұлыбританияның Ричард Брэнсон Жапониядан Солтүстік Канадаға ұшты. 74 000 текше метр (2,6 миллион куб фуд) көлемді шар қаптамасы ыстық ауамен жүретін кеме үшін жасалған ең үлкен қаптама болды. Трансокеандық реактивтік ағындарда ұшу үшін жобаланған Pacific Flyer адамды тасымалдайтын шардың ең жоғары жер жылдамдығын тіркеді. Ең ұзаққа созылған рекордты швейцариялық психиатр Бертран Пиккард (Огюст Пиккардтың немересі) және британиялық Брайан Джонс Breitling Orbiter 3 шарында ұшып орнатты. Бұл шармен әлемді тоқтаусыз айналып өткен алғашқы сапар болды. Шар 1999 жылғы 1 наурызда Швейцариядағы Шато-д'Окс қаласынан ұшып, 21 наурызда Мысыр шөлінде, Каирден оңтүстікке қарай 483 шақырым жерде сағат 01:02-де қонды. Екі ер адам 19 күн, 21 сағат және 55 минут бойы қашықтық, төзімділік және уақыт бойынша рекордты жаңартты. Стив Фоссет 2002 жылғы 3 шілдеде 320 сағат 33 минутта әлемді айналып, ең жылдам уақытта әлемді айналып шығу рекордын алтыншы рет жаңартты. Федор Коныхов 2016 жылғы 11-23 шілдеде гибридтік ыстық ауа/гелий шармен әлемді айналып, 268 сағат 20 минутта әлемді айналды.

Қаптама

Қазіргі заманғы ыстық ауа шары көбінесе рипстоп нейлон немесе дакрон (полиэстер) сияқты материалдардан жасалады. Дайындау процесінде материал панельдерге кесіліп, гондоланың немесе себеттің салмағын көтеретін конструкциялық ленталармен бірге тігіледі. Желқанаттың мойнынан (жоғарғы бөлігіне) дейін созылатын жеке бөліктері гөрлер немесе гөр бөлімдері деп аталады. Желқанаттарда 4-тен 24-ке дейін не одан да көп гөрлер болуы мүмкін. Көбінесе желқанаттың ең жоғарғы бөлігінде тәж сақинасы болады. Бұл әдетте алюминийден жасалған, диаметрі шамамен 30 см (0 м) болатын тегіс металл шеңбері. Желқанаттың тік жүк ленталары тәж сақинасына бекітіледі. Желқанаттың төменгі жағында тік жүк ленталары кабельдерге (әр жүк лентасына бір кабель) жалғастырылған иірмелерге тігіледі. Бұл кабельдер, көбінесе ұшқыш сымдар деп аталады, себетке карабинерлер арқылы жалғанады.

Тігістер

Панельдерді біріктірудің ең көп қолданылатын тәсілі француз тігісі, француздық құлап немесе қос жамбасты тігіс деп аталады. Екі матаның ортақ жиегі бойымен біріне-бірі бүктеліп, қажет болған жағдайда жүк таспасы да қолданылып, екі қатар параллель тігіспен тігіледі. Басқа әдістерге жалпақ жамбас тігісі жатады, онда екі мата екі қатар параллель тігіспен ғана біріктіріледі, сондай-ақ зигзаг тігісі, онда параллель зигзаг тігісі матаның екі қабаттасқан жиегін ұстап тұрады.

Өлшемі мен сыйымдылығы

Конверттердің түрлі өлшемдері бар. Ең кішкентай, бір адамдық, себетсіз ауа шары ("Hoppers" немесе "Cloudhoppers" деп аталады) конверт көлемінің ең аз бөлігін құрайды; мүкемел сфера үшін радиусы шамамен тең болады. Спектрдің екінші ұшында коммерциялық туризмде қолданылатын ауа шарлары екі дүрзіндік адамдарды тасымалдай алады, конверт көлемі дейін жетеді. Ең көп таралған жоғарғы тежегіш – Трейси Барнс ойлап тапқан, парашют тежегіші деп аталатын дискі тәрізді мата жапсырма. Мата жиегінен "тежегіш сызықтары" жиынтығына жалғастырылған, олар орталық нүктеде бірігеді. (Мата мен сызықтардың орналасуы шамамен парашютқа ұқсайды – сондықтан осылай аталады.) Бұл "тежегіш сызықтары" себетке дейін созылған басқару сызығына жалғастырылған. Парашют тежегіші басқару сызығын тартып ашылады. Басқару сызығын босатқаннан кейін, қалған ыстық ауаның қысымы тежегіш матаны орнына қайтарады. Ұшу кезінде жылдам төмен түсуді бастау үшін парашют тежегіші қысқа мерзімге ашылуы мүмкін. (Баяу төмен түсу ауа шарларындағы ауаның табиғи түрде салқындауына мүмкіндік беру арқылы басталады.) Ауа шарларын жерге қондырғаннан кейін тежегіш толық ашылады. Ескі және қазіргі уақытта сирек қолданылатын жоғарғы тежегіш түрі – "Velcro стилі" тежегіші. Бұл да ауа шарларының үстіңгі жағындағы дискі тәрізді матадан жасалған. Алайда, тежегішті бірнеше рет ашып-жаба алатын "тежегіш сызықтары" жиынтығының орнына, тежегіш "қосқыш және иінтірек" бекіткіштерімен (мысалы, Velcro) бекітілген және ұшу соңында ғана ашылады. Velcro стиліндегі ауа шарларында әдетте ауа шарларының үстіңгі бөлігіне емес, бүйініне орнатылған екінші "маневрлік тежегіші" болады. Жоғарғы дизайнның тағы бір кең таралған түрі – "ақылды тежегіш", ол "парашют" типіндегідей конвертке мата дискісін түсірудің орнына, ашылудың ортасында матаны жинап алады. Бұл жүйе теориялық тұрғыдан ұшу кезінде маневрлеу үшін қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе қонудан кейін жылдам дефляция құрылғысы ретінде қолданылады, әсіресе қатты желде өте пайдалы. "Поп-топ" және "MultiVent" жүйелері сияқты басқа да конструкциялар қону кезінде жылдам дефляция қажеттілігін шешуге тырысты, бірақ парашют тежегіші маневрлеу және дефляция жүйесі ретінде кең таралған болып қала береді.

Пішіні

Мүмкін, маркетингтік мақсаттар үшін арнайы пішіндерден басқа, дәстүрлі "қайтарылған тамшы" пішінінің бірнеше нұсқалары бар. Ең қарапайымы, көбінесе үй салушылар қолданатыны – кесілген конус үстіндегі жарты шар. Күрделірек конструкциялар матаға түсетін шеңберлік кернеуді азайтуға тырысады, олардың сәттілігі матаның салмағын және ауа тығыздығының өзгеруін ескеретініне байланысты әртүрлі болады. Бұл пішін "табиғи" деп аталуы мүмкін. Соңында, кейбір арнайы баллондар жарыстардағы ұшу қабілетін жақсарту үшін аэродинамикалық қарсылықты (түмен бағытта) азайтуға арналған.

Сауыт

Ыстық ауа шарларының себеттері көбінесе тоқылған бидай немесе ратаннан жасалады. Бұл материалдар шармен ұшу үшін жеткілікті жеңіл, мықты және төзімді екені дәлелденген. Мұндай себеттер әдетте тіктөртбұрышты немесе үшбұрышты болып келеді. Олардың мөлшері екі адамға сыятындай кішкентайдан бастап, отыз адамға дейін сыятындай үлкенге дейін өзгереді. Ірі себеттерде көбінесе құрылымдық нығайту үшін және жолаушыларды бөлу үшін ішкі бөлімдер болады. Себеттің қабырғаларында жолаушылардың кіруіне және шығуына көмектесетін кішкентай тесіктер тоқылған болуы мүмкін. Себеттер алюминийден де жасалуы мүмкін, әсіресе матамен қапталған, жиналмалы алюминий каркас түрінде, салмақты азайту немесе тасымалдауды жеңілдету үшін. Мұндай себеттерді жерде көмекші ұшқыштарсыз немесе биіктік, ұзақтық немесе қашықтық бойынша рекордтар жасауға тырысатын ұшқыштар пайдаланады. Басқа арнайы себеттерге әлемді аралауға арналған толық жабық гондолалар және ұшқыш пен, мүмкін, бір жолаушыға арналған орындықтан ғана тұратын себеттер жатады.

Жағылатын құрылғы

Жағылатын қондырғы сұйық пропанды газдандырады, оны ауамен араластырады, қоспаны тұтандырады және жалын мен түтінді конверттің аузына бағыттайды. Жағылғыштар қуаттылығы бойынша әртүрлі болады; әрқайсысы әдетте 2-3 МВт жылу шығарады (сағатына 7-10 миллион БТУ), ал қажет қуат көбірек болған жағдайда қос, үш немесе төрт жағылғыштан тұратын конфигурациялар орнатылады. Ұшқыш пропанды ашатын клапанды ашады, ол жарылыс клапаны деп те аталады. Клапан серіппелі болуы мүмкін, сонда ол автоматты түрде жабылады, немесе ұшқыш жапқанша ашық күйінде қалуы мүмкін. Жағылғышта пропан мен ауа қоспасын тұтандыру үшін тұрақты жалын бар. Тұрақты жалын ұшқыштан сыртқы құрылғы арқылы, мысалы, ұсқын шығару құралы немесе тұтқыш немесе кіріктірілген пьезоэлектрлік ұсқынмен тұтандырылуы мүмкін. Егер бірнеше жағылғыш болса, ұшқыш қажетті жылу мөлшеріне қарай бір немесе бірнешесін бір уақытта пайдалана алады. Әр жағылғышта кіріскелі пропанды алдын ала қыздыру үшін металл спираль тәрізді пропан түтігі болады. Жағылатын қондырғы конверттің аузынан ілініп тұруы немесе себеттің үстінде берік тіреліп тұруы мүмкін. Ұшқыш жалынды бағыттау және конверттің матасын қыздырудан сақтау үшін жағылатын қондырғы дөңгелек тіреуге орнатылуы мүмкін. Жағылғышта пропанды баяу шығарып, осылайша ерекше дыбыс тудыратын қосымша пропан клапаны болуы мүмкін. Бұл "тысқарыны қорқытпайтын жағылғыш" деп аталады және ол малдың үстінен ұшқанда оларды қорқыту ықтималдығын азайту үшін қолданылады. Ол сондай-ақ сарғыш жалынды күшейтеді және түнгі жарық үшін қолданылады, өйткені ол негізгі клапанға қарағанда конверттің ішін жақсырақ жарықтандырады.

Отын резервуарлары

Пропанды отын баллондары әдетте алюминийден, тот баспайтын болаттан немесе титаннан жасалған цилиндрлі қысым ыдыстар болып табылады, олардың бір жағында жанарғышты қоректендіру және толықтыру үшін клапан орналасқан. Оларда отын деңгейін және қысымды өлшейтін бақылау құралдары болуы мүмкін. Көбінесе қолданылатын баллондардың көлемі алдын ала жылытылған баллондарды оқшаулағыш жамылғымен орау арқылы орнату және ұшу кезінде жылуды сақтауға болады.

Аспаптар

Балонға ұшқышқа көмектесу үшін түрлі құралдар орнатылуы мүмкін. Оларға әдетте биіктік өлшегіш, көтерілу жылдамдығын (вертикальді жылдамдық) көрсететін вариометр, қаптаманың (ауаның) температурасы және сыртқы (ауаның) температурасы кіреді. Жер жылдамдығын (дәстүрлі ұшақтардың ауа жылдамдығын көрсететін құрылғылары пайдасыз болар еді) және бағытты көрсету үшін GPS қабылдағышы пайдалы болуы мүмкін.

Ыстық ауа шапшақтарының түрлері

Жылы ауа шарының бірнеше түрі бар, олардың бәрі де ұшуға көтерілу және ұшып жүрудің әртүрлі жолдарымен ерекшеленеді.

Монголфиер

Стандартты ыстық ауа шарлары Монгольфьер шарлары деп аталады және тек күйдіруші арқылы қамтамасыз етілген және қаппен ұсталған ыстық ауаның көтерілу күшіне ғана сүйенеді. Бұл стильдегі шарды Монгольфьер ағайындары жасады және 1783 жылдың 4 маусымында 10 минутқа созылған, адамсыз алғашқы көрсетілімін жасады, содан кейін сол жылы адамдармен ұшу жүзеге асты.

Газ

Қалыпты ауаның орнына гелий немесе сутек сияқты ауадан жеңіл газдарды қолдануға да болады, шарды көтеру үшін, бірақ бұл оны техникалық тұрғыдан ыстық ауа шары деп атауға мүмкіндік бермейді, дегенмен олар гибридті шарлардың дизайнына әсер еткен.

Гибридті

1785 жылғы Розьер шары – гибридті шардың негізгі түрі, оның аты оны жасаған Жан Франсуа Пилятр де Розьердің есімімен байланысты. Онда ауадан жеңіл газға (әдетте гелийге) арналған жеке бөлімшесі және гелийді түнде қыздыру үшін ыстық ауаға арналған конус бар (ыстық ауа шарында қолданылатындай). Дамудың бастапқы кезеңдерінде сутек газы да қолданылды, бірақ газға жақын ашық от пайда болу қаупіне байланысты одан тез бас тартылды. Мысалы, Розьер прототипімен Англия арнасын кесіп өтуге тырысқанда, ауаны қыздыруға қолданылған от сутекті тұтандырып, ұшып шыққаннан кейін отыз минуттан соң оны және оның серігін қаза таптырды. Сондықтан, қазіргі заманғы гибридтік шарлардың барлығы гелийді көтеру газы ретінде пайдаланады. Бұл шарлар ыстық ауа шарларының жоғары көрсеткіштер рекордтарын орнату үшін жиі қолданылады.

Басқару

Ыстық ауа шарындарының жалпы конструкциясынан, оларды бақылап, нақты басқару мүмкін емес; пілоттар биіктікті өзгерту арқылы және түрлі жел ағындарын пайдаланып, қарапайым бағытты басқаруға ұмтыла алады. Солтүстік жарты шардың желдері биіктік артқан сайын Кориолис әсерінен туындап, шығысқа қарай бұрылуға бейім.

Құтқару

Ыстық ауа шарын қондырудың ең тиімді жолы – Монгольфьер және Гибрид шарындағы жалынды азайту арқылы немесе шатырдағы ауа/газды шығаратын жапқышты ашу арқылы шатырдағы энергияны төмендету. Көптеген елдерде басқару немесе түсіру арқаны міндетті қауіпсіздік құралы болып табылады. Бұл – бір жағынан жылдам босату құрылысы бар, шар корзиніне бекітілген, ұзындығы 20–30 метрлік арқан немесе жолақ. Өте тыныш жел болғанда, шар ұшқышы басқару арқанын шарынан лақтыра алады, сонда жердегі экипаж шарықты жердегі кедергілерден қауіпсіз түрде басқара алады. Коммерциялық жолаушылар шары үшін кейбір елдерде пилотты бағыттап ұстауға арналған белбеу міндетті. Ол белдік және жолақтан тұрады, олар бірге пилотқа қозғалуға мүмкіндік береді, сонымен бірге қатты қону кезінде корзиннен шығып кетпеуіне кепілдік береді. Қосымша қауіпсіздік құралдарына алғашқы жәрдем жинағы, өрт сөндіруге арналған көрпе және мықты құтқару пышағы кіруі мүмкін.

Жұмысшылар

Жоқ дегенде, ұшқыш былғарыдан немесе отты төмендететін талшықтан (мысалы, номекс) қолғап киюі керек, осылайша газ ағып кеткен жағдайда, тіпті жалын болса да, газ клапанын жаба алады; осы мәселеде жылдам әрекет ету ықтимал апатты қарапайым қолайсыздыққа айналдыруы мүмкін. Ұшқыш сонымен қатар қол мен аяқтарын жабатын отқа төзімді киім киюі керек; бұл үшін табиғи талшықтар, мысалы, мақта, зығыр, кендір немесе жүн, немесе номекс сияқты жасалған отты төмендететін талшықтар қолданылуы мүмкін. Жасалған талшықтардың көпшілігі (районы қоспағанда, ол да киюге қауіпсіз) термопластик болып табылады; сонымен қатар олардың көпшілігі көмірсутектер. Бұл сияқты маталарды жоғары температурада киюге өте қолайсыз жағдай жасайды, себебі отты төмендетпейтін термопластиктер киген адамның денесіне жабысып, ериді, ал көмірсутектердің көпшілігі, талшықты болсын, болмасын, отын ретінде қолдануға жарамды. Табиғи талшықтар тез еритін немесе жануға бейім емес, ал отты төмендететін талшықтар әдетте өте жоғары балқу температурасына ие және өздігінен тұтанбайды. Көптеген ұшқыштар жолаушыларға да қол-аяқтарын жабатын ұқсас қорғаныш киімдерін, сондай-ақ білезіктерді жақсы қолдайтын берік аяқ киімдер мен етік киюді ұсынады. Соңында, кейбір ауа шарлары жүйелері, әсіресе, отынды себеттен тікелей ұстамай, шар қаптамасынан іліп қоятын жүйелер, ұшқыш пен жолаушылардың қауіп шлемдерін киюін талап етеді.

Жердегі персонал

Жердегі экипаж арқандармен немесе жіптермен жұмыс істеу мүмкіндігі болғанда әрқашан қолғап киюі керек. Орташа өлшемдегі шардың массасы және ауа ағынына ұшыраған беті, қозғалысын тоқтатуға немесе болдырмауға тырысқан адамның қолына арқанның үйкелісінен күйік тигізуі мүмкін. Сондай-ақ, жердегі экипаж мықты аяқ киім және кемінде ұзын шалбар киюі керек, егер олар қиыр немесе қалың өсімдіктер арасынан қонуға дайындалып жатқан немесе жерге қонған шарға кіруі қажет болса.

Техникалық қызмет көрсету және жөндеу

Ұшақтар сияқты, ыстық ауа шарының қауіпсіздігін сақтау үшін оған да үнемі күтім-шаруа жасау қажет. Матадан жасалған және тікелей көлденең бағытталмауы мүмкін болғандықтан, ыстық ауа шарында жыртылулар немесе зақымданулар пайда болуы мүмкін және оларды жөндеу қажет болуы мүмкін. Иесі немесе ұшқыш тазалау және кептіру сияқты кейбір жұмыстарды өздігінен орындай алады, бірақ тігу сияқты басқа жұмыстарды білікті жөндеуші маман жүргізуі керек және барлық жөндеулер шарының техникалық қызмет көрсету журналына тіркелуі тиіс.

Сақтау

Ұзақ қызмет ету мерзімі мен қауіпсіз пайдалану үшін қаптаманы таза және құрғақ ұстау керек. Бұл матада саңырау мен шірудің пайда болуына, сондай-ақ қаптау, тасымалдау және ашу кезінде сыртқы бөлшектермен жанасудан абразияның пайда болуына жол бермейді. Егер жауын-шашын, таңертеңгі немесе кешкі ылғалдан немесе лайлы жерге (мысалы, егістікке) қонса, қаптаманы тазалап, кептіру керек. Қажет болғанда қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін оттық және отын жүйесі де таза ұсталуы тиіс. Бұзылған отын шлангтарын ауыстыру қажет. Істемейтін немесе ағып тұрған клапандарды жөндеу немесе ауыстыру керек. Тоқудан жасалған себетті кейде қайта бояу немесе жөндеу қажет болуы мүмкін. Оның төменгі жағындағы шаналарды кейде ауыстыру қажет. Әлемнің көп бөлігінде ауа шарлары өндірушінің белгіленген техникалық қызмет көрсету кестесіне сәйкес күтіледі, ол кез келген зақымды жою үшін техникалық қызмет көрсету жұмыстарымен қатар, жүйелі (100 сағат ұшу немесе 12 ай) тексерулерді қамтиды. Австралияда коммерциялық жолаушыларды тасымалдауға қолданылатын ауа шарларын мақұлданған шеберханалар тексеріп, күтіп ұстауы міндетті.

Жөндеу

Қаптама матасында тұйықталу, күйіп кету немесе жыртылу болған жағдайда, жапсырма жапсырылуы немесе зақымдалған панель толығымен ауыстырылуы мүмкін. Жапсырмалар желім, таспа, тігіс немесе осы әдістердің комбинациясымен бекітілуі мүмкін. Бүкіл панельді ауыстыру үшін ескі панельдің тігісін алып тастап, жаңа панельді тиісті техникамен, жіппен және тігіс үлгісімен тігу қажет.

Лицензиялау

Баллонның мөлшеріне, орналасқан жеріне және қолданылу мақсатына байланысты, ыстық ауа шары мен оның пилоттары түрлі ережелерді сақтауға тиіс.

Баллондар

АҚШ-тағы басқа ұшақтар сияқты, ауа шары тіркелуі керек (N нөмірі болуы тиіс), ұшуға жарамдылық туралы сертификаты болуы керек және жыл сайын тексеруден өтуі керек. Белгілі бір мөлшерден кіші ауа шарлары (қапшығы, корзинасы, жалдағыштары және бос отын бактерілері қоса алғандағы бос салмағы 155 фунттан немесе 70 килограмнан кем болса) өте жеңіл ұшақ ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Ұлыбританияда

Ұлыбританияда басқарушы адам азаматтық авиация органымен әуе шарымен ұшуға арналған жарамды жеке ұшқыш лицензиясына ие болуы керек; бұл PPL(B) деп аталады. Коммерциялық әуе шарлары лицензиясының екі түрі бар: CPL(B) Restricted және CPL(B) (Full). Ұшқыш егер спонсор үшін жұмыс істесе немесе сыртқы агенттен ақы алса, CPL(B) Restricted қажет. Ұшқыш, егер шақырылмаса, PPL лицензиясымен спонсорлық шарды барлық шығындары төленген күйінде ұшыра алады. Шақырылған жағдайда CPL(B) Restricted талап етіледі. Егер ұшқыш жолаушыларды ақшаға тасымалдаса, CPL(B) қажет. Осы жағдайда әуе шарға C категориялы әуеге жарамдылық сертификаты (certificate of airworthiness) керек. Егер ұшқыш тек спонсордың қонақтарын тасымалдаса және басқа жолаушылардан ақы алмаса, онда ол әуе операторының сертификатына (AOC) ие болудан босатылады, бірақ оның көшірмесі болуы тиіс. Жолаушыларды тасымалдау үшін әуе шарға техникалық журнал да қажет.

АҚШ-та

Америка Құрама Штаттарында ыстық ауа шарының ұшқышы Федералды авиация басқармасының (FAA) "Ауадан жеңіл еркін шар" рейтингісі бар "Ыстық ауа шары" пилоттық куәлігіне ие болуы керек. Егер ұшқыш газ шарымен ұшуға дайындықтан өтпеген болса, онда оған "Ауада жылытқышы бар ыстық ауа шарымен шектелген" деген қосымша шектеу қойылады. Ұшқышқа аса жеңіл ұшақты ұшыруға лицензия қажет емес, бірақ жаттығудан өтуге кеңес беріледі, сондай-ақ кейбір ыстық ауа шары аса жеңіл ұшақтарға қойылатын талаптарға сай келеді. Ақы төлеп жолаушы тасымалдау үшін (және кейбір шар фестивальдеріне қатысу үшін) ұшқыш коммерциялық пилоттық куәлікке ие болуы керек. Коммерциялық ыстық ауа шары ұшқыштары ыстық ауа шарымен ұшу бойынша нұсқаушылар ретінде де жұмыс істей алады. Көптеген шар ұшқыштары әуеде еркін серуендеудің ләззаты үшін ұшады, бірақ олардың көптегендері кәсіби шар ұшқышы ретінде табыс таба алады. Кейбір кәсіби ұшқыштар коммерциялық жолаушыларға көрікті жерлерді көрсетеді, ал басқалары корпоративтік жарнамалық шарларды ұшырады.

Апаттар мен оқиғалар

1989 жылы Алис-Спрингс ыстық ауа шары апаты: 1989 жылы 13 тамызда Австралияның Солтүстік территориясындағы Алис-Спрингс қаласында екі ыстық ауа шары соқтығысып, біреуі құлап, оның ішінде 13 адам қаза тапты. 2011 жылы Сомерсет ыстық ауа шары апаты: 2011 жылдың 1 қаңтарында биіктікке көтерілуге тырысқан ыстық ауа шары Англияның Бат қаласына жақын, Сомерсет штатының Вестфилд қаласындағы Праттенс Боулз клубында апатқа ұшырап, борттағы екі адам қаза тапты. 2012 жылы Картертон ыстық ауа шары апаты: 2012 жылы 7 қаңтарда ыстық ауа шары электр сызығына соқтығысып, өртеніп, Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы Картертон қаласында құлап, оның ішінде 11 адам қаза тапты. 2012 жылы Любляна батпақтарындағы ыстық ауа шары апаты: 2012 жылы 23 тамызда дауыл ыстық ауа шарын жерге құлатты, ол Словенияның Любляна қаласының жанында құлағанда өртенді. Апаттан 32 адамның 6-сы қаза тауып, қалған 26-сы жарақат алды. 2013 жылы Луксордағы ыстық ауа шары апаты: 2013 жылы 26 ақпанда шетелдік туристерді тасымалдаған ыстық ауа шары Египеттің ежелгі Луксор қаласының жанында тұтанып құлады, нәтижесінде борттағы 21 адамның 19-ы қаза тапты. Бұл тарихтағы ең көп адам қаза болған шары апаты. 2016 жылы Локхарт ыстық ауа шары апаты: 2016 жылы 30 шілдеде 16 адамды тасымалдаған ыстық ауа шары өртеніп, Техас штатының Локхарт қаласының жанында құлады. Апаттан ешкім тірі қалған жоқ. 2021 жылы Альбукеркидегі ыстық ауа шары апаты: 2021 жылы 26 маусымда бес адамды тасымалдаған ыстық ауа шары электр желісіне тиіп, Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласында құлады. Апаттан борттағы бес адам да қаза тапты. 2024 жылдың 14 қаңтарында Аризона штатының Элой қаласының сыртында ыстық ауа шары құлап, үш жолаушы мен ұшқыш қаза тапты. Оқиғаға бірден бұрын сегіз парашютист шарынан секіріп кеткен.

Өндірушілер

Жылы ауа шарының ең ірі өндірушісі – Англияның Бристоль қаласындағы «Камерон Баллон» компаниясы, сондай-ақ Англияның Освестри қаласындағы «Линдстранд Баллон» компаниясының иесі. «Камерон Баллон», «Линдстранд Баллон» және тағы бір ағылшын шар өндіруші компаниясы «Thunder and Colt» (кейін «Камерон» сатып алғаннан кейін) арнайы пішінді шарлардың инноваторлары және әзірлеушілері болды. Бұл ыстық ауалы шарлар дәстүрлі, төңкерілген тамшы тәрізді шарлармен бірдей көтерілу принципін пайдаланады, бірақ көбінесе арнайы шардың қаптама пішінінің бөліктері шардың ауада ұшу қабілетіне үлес қоспайды. Жылы ауа шары өндірушілерінің екіншісі – Испанияда орналасқан «Ultramagic» компаниясы. «Ultramagic» жылына 80-ден 120-ға дейін шар шығарады. «Ultramagic» өте үлкен шарларды шығара алады, мысалы, N 500, себетіне 27 адамға дейін сыяды, сондай-ақ арнайы пішінді көптеген шарларды, әрі суық ауамен толтырылатын шарларды да шығарады. Әлемдегі үш ірі компанияның бірі – «Кубичек Баллон». Компания өз зауытынан Брно қаласынан (Чехия) өнімдерін бүкіл әлемге жөнелтеді. Жылына 100-ден 115-ке дейін шар шығарады. «Кубичек» компаниясы FAA/EASA типтік сертификаты бар және стандарттық ұшуға жарамдылық куәлігімен берілетін арнайы пішінді шарларға да назар аударады. АҚШ-та «Aerostar International, Inc.» (Сиу-Фолс, Солтүстік Дакота) Солтүстік Америкадағы ең ірі шар өндірушісі және 2007 жылдың қаңтарында шар жасауды тоқтатқанға дейін әлемдік өндірісте екінші орында болды. АҚШ-тың ең көне сертификатталған өндірушісі қазір «Adams Balloons» (Альбукерки, Нью-Мексико). «Firefly Balloons» (бұрын «The Balloon Works») Солтүстік Каролина штатының Штайтсвилл қаласындағы ыстық ауа шарларын шығаратын компания. Тағы бір өндіруші – «Head Balloons, Inc.» (Гелен, Джорджия). Канададағы ірі өндірушілер – «Sundance Balloons» және «Fantasy Sky Promotions». Басқа өндірушілерге Австралияның «Kavanagh Balloons», Германияның «Schroeder Fire Balloons», Чехияның «Kubicek Balloons» және Францияның «LLopis Balloons» кіреді.