Кіріспе

1979 жылы жазылған Соломон Волковтың "Куәлік" (Свидетельство) кітабы – 1979 жылдың қазанында орыс музыктанушысы Соломон Волковтың жарық көрген кітабы. Ол бұл кітапты композитор Дмитрий Шостаковичтің естеліктері деп мәлімдеді. Кітап жарық көрген сәттен бастап композитордың бейнесі мен оның көзқарастарына қатысты пікірлер дау тудырды: кітаптағы Шостакович кейде әріптес композиторларды сынап, ең бастысы кеңес үкіметіне қарсы тұрған. Сондай-ақ кітапта композитордың өзінің музыкасына қатысты түсініктемелер де бар, олардың мәні – кеңес билігін сырттай сынап, диссиденттік қозғалысты қолдау ниетін білдірген. Кітаптың нақтылығы күні бүгінге дейін даулы болып қана қоймай, пікір таласына түсіп жатыр.

Волковтың талаптары

Волковтың айтуынша, Шостакович кітаптағы материалды 1971 және 1974 жылдар аралығында онымен өткен бірнеше кездесуде диктантпен айтқан. Волков әр кездесуде жазбалар алып, материалды көшіріп, өңдеп, келесі кездесуде композиторға көрсеткен. Содан кейін Шостакович әр тараудың алғашқы бетіне қол қойған. Алайда, Волковтың түпнұсқа жазбаларына (жоғалды деген мәлімдеме бар) қол жеткізбей, Шостаковичтың қай жерде аяқталып, Волковтың қай жерде басталатынын анықтау қиын.

Бастапқы қолжазба

"Куәліктің" түпнұсқасы ешқашан ғалымдардың зерттеуіне қолжетімді болған емес. Harper and Row фотокөшірме жасағаннан кейін ол Волковқа қайтарылды, ол оны 1990-шы жылдардың соңында "атаусыз жеке коллекционерге сатылғанға дейін" швейцариялық банкте сақтады. Harper and Row басылып шыққан нұсқаға бірнеше өзгеріс енгізді, ал заңсыз таратылатын түпнұсқалар редакциялық процестің әртүрлі аралық кезеңдерін көрсетеді. Орыс тіліндегі түпнұсқа 30 тілге аударылғанына қарамастан, ешқашан жарияланбаған. Дмитрий Феофанов 1997 жылы Америка музыкологиялық қоғамының жергілікті отырысында баспа шарты әдетте авторлық құқық пен жариялау құқығын авторға емес, баспаға беретінін айтты. Егер Волков стандартты шартына қол қойған болса, ол осы немесе басқа тілдегі басылымның шығуына ешқандай қатысы болмайды; мұндай шешімдерді оның баспасы қабылдайды. Сондықтан аты-жөні белгісіз орыс аудармашыларының тобы кітапты ағылшын тілінен орыс тіліне аударып, 2009 жылы интернетте жариялады. Олардың алдын сөзінде былай деп жазды:

Бұл ресурсты ашу мақсаты – пікірталасқа қатысу емес. Сонымен қатар, біз бұл мәселені ешқашан талқыламадық және әртүрлі аудармашылардың әртүрлі пікірлері болуы мүмкін. Бұл кітаптың өзі әлемдік мәдениеттің, әсіресе ресейлік мәдениеттің бір құбылысы. Бірақ әртүрлі елдердің адамдары оны өз тілдерінде оқып, өз пікірлерін білдіре алады. Ал тек Ресейде ғана ағылшын тілін білетін және «Куәлікке» қол жеткізе алатын адамдар оны оқи алады: бұл кітап «Ленин кітапханасында» сақталады, мүмкін басқа да ірі кітапханаларда да бар. Сонымен қатар, бұл мәселеге қызығушылық танытқандардың саны осы мәдениет орталықтарына кіре алатындардан әлдеқайда көп. Біздің міндетімізді – бізбен бір тілде сөйлейтін әркімнің Волковтың кітабы туралы өз пікірін қалыптастыруына мүмкіндік беру деп есептейміз, басқа ештеңе де қажет емес.

Қайта өңделген материал

Кітапқа қатысты сұрақтарды Лорел Фэй алғаш рет 1980 жылы көтерген және 2002 жылы қайталап айтқан. Ол сегіз тараудың басындағы үзінділердің 1932 және 1974 жылдар аралығында Шостаковичтің мақалаларынан сөзбе-сөз қайталанатынын анықтады. Ол қол жеткізген түпнұсқада Шостакович қол қойған жалғыз беттер осы материалдан сөзбе-сөз және тыныш белгілеріне дейін тұрады. Басқа беттерге қол қойылмайды және басқа беттерде ұқсас қайта өңделген материал жоқ. Цитаталар әр беттің соңында бір сөзбен тоқталып, содан кейін мазмұны мен стилі айтарлықтай өзгереді (жарияланбаған орыс тілінде оңайырақ көрінеді). Кітапты сынға алғандар Волков Шостаковичті композитордың өзінің материалдарын қамтитын әр бетке қол қоюға көндіргенін болжайды, содан кейін өзінің ойдан шығарған материалдарын қосып алған. Бұл жорамалды түпнұсқаның қағаз парақтарын зерттеу арқылы тексеруге болады, бірақ Волков мұндай зерттеуге қатаң тыйым салған. Кітаптың шынайылығын қолдайтындар қайта өңделген материалдың пайда болуына екі түсінік ұсынады. Біріншіден, олар Шостаковичтің керемет музыкалық жадының арқасында оның ұзақ үзінділерді сөзбе-сөз айта білгенін мәлімдейді. Екіншіден, Шостакович қол қойған барлық беттер қайта өңделген материалдан емес екенін атап өтеді. Атап айтқанда, ол кітаптың бірінші бетіне, онда қайта өңделмеген және даулы материал бар, сондай-ақ үшінші тараудың бірінші бетіне қол қойды. Фэй 2002 жылғы кітабында осы екі қосымша қолтаңбаға тоқталды. Оның сөзінше, Шостакович түпнұсқаның бірінші бетіне қол қойған жоқ. Оның қолы тек үшінші беттен табылды, ол да толығымен қайта өңделген материалдан тұрады. Дегенмен, Генри Орлов 1979 жылдың тамызында түпнұсқа қолжазбаны қарағанда, барлық қолтаңбалар тараулардың алғашқы беттерінде болғанын мәлімдеді.

Фэй түпнұсқаны тексермеді, бірақ, мүмкін, фин тіліндегі "Куәлік" аудармашысы Сеппо Хейкинхеймо заңсыз таратқан редакцияланған көшірмені зерттеді. Волковтың қолжазбаны қалай құрастырғаны да маңызды. Ол "Куәлік" кітабының алғы сөзінде, Волковтың Шостаковичпен сұхбаттары композитордың "қысқа" және "тартыншақты" жауаптарынан тұратынын, ал Волков оларды "стенографиялық жазбалардың үйіндісі" ретінде жинағанын жазды. Содан кейін бұл жазбалар "қажеттілікке қарай бөлініп, біріктірілді". Осылайша, егер Шостаковичтің феноменалды жадысы болғанын қабылдасақ та, Волков композитордың естеліктерін жеке стенографиямен жазып, осы "қаламмен жазылған сызбаларды" (Волковтың термині) аралап, қайта құрап, бұрын жарияланған материалдың бүтін абзацтарын түпнұсқа типографиясы мен орналасуына дейін қайта жасай білген деген ойға келеміз. Таратылған және фотокөшірмеленген түпнұсқалардағы қараңғыланған, өшірілген және түзету таспасымен жабылған үзінділерді түпнұсқаны зерттеу арқылы қайта құруға немесе зерттеуге болады, бірақ автор мұны қатаң тыйым салған.

Шостакович пен Волков

Кітапқа қарсы екінші аргумент – Волков материалды алу үшін Шостаковичпен жеткілікті жиілікте кездеспеген. Шостаковичтің әйелі Ирина Волковтың оны үш-төрт рет қана кездескенін айтты. Оның денсаулығы нашар болғандықтан, ол оны сирек тастаған, сондықтан басқа кездесулер туралы білуі мүмкін еді. Дегенмен, басқа да куәгерлер Волковтың айтқанын қолдайды. Атап айтқанда, композитордың досы Флора Литвинова Шостаковичтің аты-жөні айтылмаған ленинградтық музыка зерттеушісі (Волков Ленинградтан еді) туралы: «Біз енді үнемі кездесеміз, мен оған өзімнің шығармаларым және өмірім туралы есімде қалғандарын айтамын. Ол оны жазып алады, ал кейінгі кездесуде мен оны тексеріп шығамын» деген сөздерін еске алады. Максим Шостакович 1991 жылы, Кеңес үкіметі құлағаннан кейін, «Куәлік» және Волков туралы жағымды пікір білдірді. Ол Аллан Б. Хо мен Дмитрий Феофановқа әкесінің «өз музыкасын жақсы білетін ленинградтық жас жігітпен [Волковпен] кездесетінін» айтқанын және «Волков Шостаковичпен естеліктерімен жұмыс істеу үшін кездескенін» растады. Максим қайта-қайта: «Мен «Куәлік» пен Волковты қолдаймын», – деді.

Шостаковичтің туыстары мен достарының реакциясы

Бұл пікір таласының әр жағында кітаптың шынайылығына қарсы немесе оны қолдаушы мәлімдемелер жиналған. 1979 жылы кітапты айыптаған хатқа композитордың алты танысы: Вениамин Баснер, Кара Караев, Юрий Левитин, Карен Хачатурян, Борис Тищенко және Миечислав Вайнберг қол қойды. Бастапқыда кітапты композитордың ұлы Максим да сынға алды, бірақ кейін ол және оның қарындасы Галина Волковты қолдаушыларға айналды. Шостаковичтің жесірі Ирина кітапты қабылдамайды. Кітапты қолдайтындар әлі де Кеңес Одағында болғандардың мәлімдемелерін қысыммен алынған немесе жасалған деп есептейді. Олар кітапты эмигранттар мен Кеңес Одағы құлағаннан кейін, соның ішінде Максим мен Галина Шостаковичтер қолдағанын айтады. Дегенмен, кітаптың шындығын растау, оны Дмитрий Шостаковичтің куәландырылған естеліктері ретінде растауды білдірмейді. Мысалы, Максим Шостакович кітаптың Кеңес саяси жағдайын дұрыс бейнелегенін және әкесінің саяси көзқарасын дұрыс көрсеткенін айтты, бірақ кітапты "әкем туралы, одан емес" деп сипаттауын жалғастырды. 1980 жылы Кеңес Одағынан қоныс аударғаннан кейін ол кітаптың әкесінің естеліктері екенін жоққа шығарды. Кітапты қолдайтындардың кейбіреуі Лорэл Фэй көтерген Шостаковичтің қолтаңбаларына қатысты сұрақтарды білмейді (жоғарыдағы "Қайта өңделген материалды" қараңыз) және сондықтан кітаптың Шостаковичтің естеліктері ретінде шынайылығын (нақты шындығына қарамастан) бағалаудағы олардың құзыреті күмәнді. Сондай-ақ, олар Шостаковичпен жеке танысқан музыканттарды қамтиды, олардың таныстығы өте шектеулі болған (мысалы, Владимир Ашкенази). Алты кеңес композиторының кітапты айыптауы да күмәнді. 1990 жылдары тірі қалған бес композитордың ешқайсысы да Кеңес Одағы құлағаннан кейін айыптаудан бас тартқан жоқ. Қара Караев 1982 жылы қайтыс болды, бірақ оның ұлы Фараж Караев 1999 жылы куәлік берді, оның әкесі "Куәлік" неміс тіліне аударылған нұсқасын оқып, отбасына: "Митя [Дмитрий Шостакович] мұны жаза алмады, тіпті жариялауға рұқсат бермес еді. Бұл анық жалған" деген. (Бұл пікірді сол кезеңдегі Қара Караевтың күнделік жазбалары да растайды.) Сол жылы жазылған "Режим және әдепсiздік" мақаласында Елена Баснер өзінің әкесі Вениамин Баснердің, Миечислав Вайнбергтің (екеуі де 1996 жылы қайтыс болды) және Борис Тищенконың да кітапты айыптауға қол қойғанға дейін онымен таныс болғанын (және ашуланғанын) айтты. "Куәлік" аудармашысы ретінде фин музыкологы Сеппо Хейкинхеймо (1938-1997) кітаптың орыс тіліндегі қолжазбасының көшірмесіне ие болды және ол мәтінді ондаған орыс музыканттарына көрсеткенін мәлімдеді, олардың көпшілігі Шостаковичті білген. Хейкинхеймоның сөзіне сүйенсек, Мстислав Ростропович (1979 жылы) "Куәлік" шынайы деп санайды, сондай-ақ Рудольф Баршай, Кирилл Кондрашин, Юрий Любимов, Гидон Кремер, Эмиль Гилельс және Свиатослав Рихтер де солай ойлады.

Фильм

Куәлік: Шостаковичтің тарихы – 1987 жылғы британдық драмалық фильм, Тони Палмердің кітабы негізінде түсірілген және режиссерлік жұмысын осы Тони Палмер жасаған. Басты рөлде – Шостакович рөлінде Бен Кингсли.