Кіріспе
Үндістанда Мохд. Ахмад Хан мен Шах Бано Бегум [1985] арасындағы сот ісі, көбінесе Шах Бано ісі деп аталады, Үндістанда дау тудырған алименттік сот ісі болды. Бұл істе Жоғарғы Сот, мұсылман әйеліне берілетін алиментті қолдайтын үкім шығарды. Содан кейін Конгресс үкіметі ажырасқаннан кейінгі "идда" кезеңінде күтіп алу құқығын қарастыратын заң қабылдады, сондай-ақ оның күтімін туыстарына немесе Вақф кеңесіне жүктеді. Бұл, мұсылман әйелдеріне тиесілі негізгі алимент құқығынан айырылғандықтан, кемсітушілік болып саналды. Шах Бано Бегум, Мадхья-Прадеш штатының Индор қаласынан, 1978 жылы күйеуінен ажырасты. Бұл жағдай Конгресс үкіметін, абсолютті көпшілікке ие болғандықтан, 1986 жылы «Мұсылман әйелдерінің (ажырасудағы құқықтарын қорғау) туралы» заңын қабылдауға итермеледі. Бұл заң Жоғарғы Соттың шешімін әлсіретіп, мұсылман әйелдерінің бұрынғы күйеулерінен ажырасқаннан кейін 90 күнге (ислам заңындағы идда мерзімі) ғана алимент алу құқығын шектеді. Кейбір мұсылмандар, соның ішінде Бүкіл Үндістан Шііт Жеке Заң Кеңесі, ажырасқан мұсылман әйелінің алимент алу құқығын абсолютті ету туралы Жоғарғы Соттың шешімін қолдады.
Mohd. Ahmad Khan v. Shah Bano Begum [1985], commonly referred to as the Shah Bano case, was a controversial maintenance lawsuit in India, in which the Supreme Court delivered a judgment favouring maintenance given to an aggrieved divorced Muslim woman. Then the Congress government enacted a law with its most controversial aspect being the right to maintenance for the period of iddat after the divorce, and shifting the onus of maintaining her to her relatives or the Waqf Board. It was seen as discriminatory as it denied right to basic maintenance available to Muslim women under secular law. Shah Bano Begum, from Indore, Madhya Pradesh, was divorced by her husband in 1978. The case caused the Congress government, with its absolute majority, to pass the Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986, which diluted the judgment of the Supreme Court and restricted the right of Muslim divorcées to alimony from their former husbands for only 90 days after the divorce (the period of iddah in Islamic law). Some Muslims, including the All India Shia Personal Law Board, supported the Supreme Court's order to make the right to maintenance of a divorced Muslim wife absolute.
Өмірбаян
1932 жылы Шах Бано мұсылман әйелі Мохаммед Ахмад Ханға, Индордағы (Мадхья-Прадеш) бай және танымал адвокатқа үйленгенімен, бес баласы болды. 14 жылдан кейін Хан жас әйелді екінші әйелі етіп алды. Екі әйелмен бірге өмір сүргеннен кейін, ол 62 жасында Шах Банодан ажырасты. 1978 жылдың сәуір айында Хан өзіне және балаларына ай сайын 200 рупий төлеуді тоқтатты, өзін және балаларын асырауға шамасы жетпейтінін мәлімдеді. Ол күйеуіне қарсы қылмыстық іс қозғап, қылмыстық процессуалдық кодекстің 125-бабы бойынша Индордың жергілікті сотына арыз жазды, өзіне және балаларына 500 рупий көлемінде жәрдемақы сұрады. 1978 жылдың қараша айында күйеуі Ислам заңы бойынша оның құқығы болған қайтарылмайтын талақ (талоқ) берді және Бано енді оның әйелі емес екенін, демек, Ислам заңында белгіленген 5400 рупийден басқа оған жәрдемақы төлеуге міндетті емес деп қорғанысқа кірісті. 1979 жылдың тамызында жергілікті сот Ханға Баноға ай сайын 25 рупий жәрдемақы төлеуді міндеттеді. 1980 жылдың 1 шілдесінде Баноның қайта қарау өтініші бойынша Мадхья-Прадеш жоғарғы соты жәрдемақы мөлшерін ай сайын 179,20 рупийге дейін арттырды. Хан содан кейін Жоғарғы Сотқа Шах Бано енді оның жауапкершілігінде емес екенін, себебі Мохаммед Ахмад Хан Ислам заңы бойынша рұқсат етілген екінші некеге тұрғанын айтып шағымданды. Жоғарғы Сот "125-баптың және мұсылмандық жеке заңның мұсылман күйеуінің өзін асыра алмайтын ажырасқан әйелін асырау міндеті туралы ережелеріне қайшылық жоқ екенін" анықтады. Бұл мәселеде ең үлкен авторитет – Құран екенін айтқан соң, ол Құран мұсылман күйеуіне ажырасқан әйелін асырау немесе қамтамасыз ету міндетін жүктейтініне еш күмән жоқ деп шешті. Шах Бано күйеуінен жәрдемақы алу үшін сотқа жүгінді. Бұл іс Үндістанның Жоғарғы Сотына жеткенде, жеті жыл өткен еді. Жоғарғы Сот қылмыстық процессуалдық кодекстің 125-бабын қолданды, ол дін, нәсіл, тегіне қарамастан барлық адамдарға қолданылады. Сот Шах Баноға алимент сияқты ақша төлеуді бұйырды. Шах Бано ісі бойынша сот шешімі көптеген мұсылмандардың наразылығын тудырды, олар бұл діндеріне және жеке діни заңдарына жасалған шабуыл деп қарады. Кейбір мұсылмандар мұсылмандық жеке заңға қол сұғу деп санағандықтан қорқып, сот шешіміне қарсы күшті наразылық білдірді. Бұл мәселеде Барельви басшысы Обайдулла Хан Азми мен Сәйед Кази сөз сөйледі. Алдыңғы қатарда 1973 жылы құрылған, Шәріятты (мұсылмандық жеке заң) қорғауға арналған Бүкіл Үндістан мұсылмандық жеке заң кеңесі тұрды.
Актке қатысты пікірлер
Заң қоғамның бірнеше тобынан қатыгез сынға ұшырады. Оппозиция бұл әрекетті Үндістан Ұлттық Конгресінің азшылық қауымына жасаған тағы бір "жұмсақ қарым-қатынас" деп атады. Бүкіл Үндістан Демократиялық Әйелдер Қауымдастығы (БҮДӘҚ) мұсылман әйелдерінің наразылығын ұйымдастырып, оларға бұрын индустармен бірге болған құқықтарын жоюға қарсы демонстрациялар өткізді. Бхаратия Джаната партиясы бұл заңды мұсылман қауымын "жұмсақ қарым-қатынасқа" ие ету және мұсылман емес ер адамдарға қатысты кемсітушілік ретінде қарастырды, сондай-ақ бұл елдің жоғарғы сотының қадір-қасиетін бұзу деп есептеді. "Мұсылман әйелдерінің (ажырасудағы құқықтарын қорғау) туралы" заң ажырасқан мұсылман әйелдеріне басқа діндердегі әйелдерге мемлекеттік заң бойынша берілетін негізгі күтімге құқық бермейтіндіктен кемсітушілік деп танылды. Раджив Гандидің әріптесі, INC мүшесі және Гандидің кабинетінде министр болған Ариф Мохаммад Хан наразылық білдіріп, қызметінен де, партиядан да кетті. Заңды сынға алатындар ажырасу жеке заңдар құзыретінде болғанымен, күтімге жатпайтынын, сондықтан мұсылман әйелдерін азаматтық заңнан шығару кемсітушілік екенін айтады. Сонымен қатар, олар ерлерге пайдалы көрінетін заңнан мұсылман емес ер адамдарды да шығарып тастауын атап көрсетеді.
Актінің жарамдылығына қарсылық
1986 жылғы «Мусылман әйелдерінің (ажырасудағы құқықтарын қорғау) туралы» заңның конституциялық заңдылығы 2001 жылы «Даниел Латифи және басқалар қарсы Үндістан Одағы» ісінде Шах Бано ісінде Шах Баноның адвокаты болған Даниел Латифи тарапынан Жоғарғы Сотта күдік тудырды. Бұдан әрі Жоғарғы Сот заң ережесін Үндістан Конституциясының 14 және 15-баптарына қайшы келмейтіндей етіп түсіндірді. Сөз болып отырған ереже – 1986 жылғы «Мусылман әйелдерінің (ажырасудағы құқықтарын қорғау) туралы» заңның 3(1)(a) тармағы, онда «ажырасқан күйеуі оған иддат мерзімі ішінде лайықты және әділ көмек және күтім беруге міндетті» делінген. Сот бұл ереженің лайықты және әділ көмек пен күтім тек иддат мерзімімен ғана шектелмейтінін (сөздердің «ішінде» қолданылуы, «үшін» емес, осыны көрсетеді) білдіреді деп шешті. Ол ажырасқан әйел қайтадан үйленгенге дейін өмір бойына созылады.