Кіріспе
Гипс минералының түрлері
Селенит, атлас жарқырауы, шөл гүлі және гипс гүлі – гипс минералының кристалдық пішіндегі түрлері. Гипстің барлық түрлері, селенит және алабастрды қоса алғанда, химиялық формуласы CaSO4·2H2O болатын кальций сульфатының дигидратынан тұрады (яғни, оның құрамында екі молекула су бар). Селенитте маңызды мөлшерде селен жоқ – осыған ұқсас атаулар грек тілінен (σελήνη "ай") шыққан. Көлемді кристаллдардың ішінде селенит ең ірілері болып саналады, Найка кенішіндегі Кристаллдар үңгірінен табылған ең үлкені 12 метрлік және 55 тонна салмақты.
Тарих және этимология
"Селенит" көбінесе гипспен мағынасы бірдей болып табылады, бірақ 15 ғасырдан бері кристалдар немесе кристалдық массалар түрінде кездесетін мөлдір түрі осылай аталады. Атауы орта ғасырлық ағылшын тілінен "селенит" сөзі арқылы латын тіліндегі "selenites" сөзінен, ал түпкілікті грек тілінен (σεληνίτης, ) шыққан. Бұл атау минералдың Ай фазаларымен бірге өсіп-кемитініне сенген ежелгі адамдардың салдарынан пайда болған.
Айырмалы белгілері
Кристаллдық гипстің ерекшеленетін негізгі қасиеттері – оның жұмсақтығы (Мохс шкаласы бойынша қаттылығы 2, тырнақпен сызылуға оңай жетеді) және үш тең емес жарылысы. Басқа да ерекшеліктеріне кристалл түрі, перделі жылтырлығы, су шығару арқылы оңай балқуы және ыстық, сұйытылған тұз қышқылында еруі жатады.
Түрлері
Кейде "селенит" деп топтастырылғанымен, төрт кристалл түрлерінің өзгешеліктері бар. Бұл кристалл түрлерін анықтауға арналған жалпы сипаттамалар:
Гипс гүлдері
Гипс гүлдері – ерітінді үңгірлерінде кездесетін талшықты гипс кристалдарынан құралған иілген розеткалар.
Пайдалануы мен тарихы
Кейде сатинді шыршаны оның сәулеленуін жақсы көрсету үшін кабошон түрінде кеседі.
Кристаллдың әдеті мен қасиеттері
Кристаллдың пішіні – кристалдардың көрсететін нысандары. Селенит кристалдары әртүрлі пішіндерде кездеседі, бірақ ең көп таралғандары – кестелі, призмалық немесе ацикулярлық (баған тәрізді) кристалдар, көбінесе кемшіліктері мен қоспалары жоқ. Мысалы, Римдегі Санта-Сабинадағыдай. Селенит кристалдары кейде жапырақты розетка пішінінде (әдетте мөлдір және шөл гүлдері сияқты) кездеседі, олармен бірге мөлдір, баған тәрізді кристалдар да болады. Селенит кристалдары матрицаға немесе тау жынысына бекітілген күйде де, немесе толық дербес кристалдар түрінде де кездесе алады, көбінесе сазды қабаттарда (және шөл гүлдері сияқты). Гипс гүлдері көбінесе ацикулярлы, қабыршақты, жұлдыз тәрізді және линза тәрізді болады. Гипс гүлдері көбінесе қарапайым егіздікке (контакт егіздері деп аталады) ие; онда қатар, ұзын, ине тәрізді кристалдар, кейде күшті қисықтар мен иілулермен, жиі "қошқар мүйізі", "балық құйрығы", "жебе/найза басы" және "лақ егізі" пішіндерін құрайды. Селенит кристалдарында да "жебе/найза басы" және "қаз мойны" егіздері кездеседі. Селенит кристалдары мен гипс гүлдері кейде ацикулярлы кілемдер мен торларда тығыз түзіледі және өте нәзік болуы мүмкін. Гипс гүлдері әдетте матрицаға (гипс болуы мүмкін) немесе тау жынысына бекітіледі.
Түсі
Гипс кристалдары түссіз (көбінесе селенит), ақ (немесе жеміштас, көбінесе атлас) немесе сұр болуы мүмкін, бірақ темір оксидтері немесе саз минералдары сияқты қоспалардың болуына байланысты қоңыр, сары, қызыл немесе көк түспен боялуы да мүмкін.
Ашықдық
Гипс кристалдары мөлдір (көбінесе селенит), жартылай мөлдір (көбінесе атлас шырша, бірақ сондай-ақ селенит және гипс гүлдері) және жарық өткізбейтін (көбінесе розеткалар мен гүлдер) болуы мүмкін. Жарық өткізбеуге қоспалар, кірікпелер, дрюзалар және қабықшалар себеп болуы мүмкін, және бұл төрт кристалдық түрдің барлығында да кездесуі мүмкін.
Жарық
Селенит әдетте шыны тәрізді жылтырлық көрсетеді, бірақ жарық бойында інжу-маржанды жылтырлық танытуы мүмкін. Сатинді шырша ерекше жібектей жылтырлыққа ие. Розеткаларда сыртқы кристалл қабығына байланысты жылтырлық көрінбейтін жиі болады; алайда, розеткалардың жиектерінде шыныдан інжу-маржанға дейін жылтырлық байқалуы мүмкін. Гипс гүлдері әдетте шөл гүлдеріне қарағанда көбірек жылтырлық көрсетеді.
Басқа оптикалық қасиеттер
Қишықты атлас шпары шатаяндылықты (мысық көзі әсерін) көрсетеді. Талшықтарына перпендикуляр кесіліп, ұштары жылтыратылғанда, атлас шпары басылған немесе суреттелген бетке қойылғанда оптикалық иллюзия тудырады: басылған суреттер мен кескіндер үлгінің бетінде көрінеді. Ол көбінесе "телевизор тасы" деп аталады және осылай сатылады (улексит сияқты). Кейбір селенит пен атлас шпары үлгілері флуоресценция немесе фосфоресценция көрсетеді.
Пайда болуы
Гипс барлық құрлықтарда кездеседі және барлық сульфат минералдарының ішіндегі ең көп таралғаны. Гипс булану арқылы түзілетін минерал болып табылады және көбінесе сілтілі көл шөгінділерінде, сазды жатақтарда, буланып кеткен теңіздерде, тұзды далаларда, тұзды бұлақтарда және үңгірлерде кездеседі. Ол әдетте мыс кендері, күкірт және сульфидтер, күміс, темір кендері, көмір, кальцит, доломит, әктас және опал сияқты басқа минералдармен бірге табылады. Гипс Силур кезеңінен (443,7 ± 1,5 млн жыл бұрын) бергі барлық геологиялық дәуірлерде кездеседі. Құрғақ, шөлді және шөлейтті жағдайларда, құм гипс кристалдарының ішкі және сыртқы беттерінде тұтқындалуы мүмкін. Ішкі құмның кірігуі, ежелгі Ұлы Тұзды Жазық көлінің төсенішіндегі селенит кристалдарына тән, құм сағаты пішіні сияқты формаларға ие болуы мүмкін (Оклахома, АҚШ). Сыртқы кірігу (дрюза) құм түйіршіктері түрінде кристалдардың бетінде пайда болады, мысалы, шөл гүлінде жиі кездеседі. Гипс күшті дегидратацияға ұшырағанда, ангидрит түзіледі. Егер су қайтадан енгізілсе, гипс қайтадан қалыптасады – оның ішінде төрт кристалдық түрде де. Қазіргі заманда гипс кристалдарының қайта қалыптасуының мысалы АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы Путнам округіндегі Филипс мыс кенішінде (жабылып, тасталып кеткен) кездеседі, онда селенит микрокристаллдары үңгірдегі және қоқыс тастаудағы көптеген беттерде (тас және басқа да материалдарда) жиі кездеседі.