Кіріспе
Гидратталған магний филлосиликаты минералы
Талк – гидратталған магний силикатынан тұратын, химиялық формуласы Mg3Si4O10(OH)2 болатын балшық минералы. Талкты ұнтақ түрінде, көбінесе жүгері крахмалымен қосып, нәресте ұнтағы ретінде қолданады. Бұл минерал қоюлатушы зат және майлау құралы ретінде пайдаланылады. Ол керамика, бояу және шатыр материалдарының құрамына кіреді. Көптеген косметикалық өнімдердің негізгі құрамында болады. Талк жапырақшалы немесе талшықты массалар түрінде, және өте сирек кристалдық формада кездеседі. Ондағы базалық жарылыс толық және тегіс сынықтар бар, сондай-ақ екі өлшемді, жалпақ пішінді жапырақшалармен қабатталған. Минералдардың қаттылығын анықтау үшін қолданылатын Мосс шкаласы бойынша, 1-ші сан – талктың, ең жұмсақ минералдың қаттылығын көрсетеді. Талқты сызық тақтасына сызып өткенде ақ із қалдырады, бірақ бұл көрсеткіштің маңызы шамалы, себебі көптеген силикат минералдары да ақ із береді. Талк түссізден ақшыл сұрға дейін, жасыл түстің түрлі бағаналарында болуы мүмкін, және шыны тәрізді, немесе перленген жылтырлыққа ие. Талк суда ерімейді, бірақ сұйылтылған минералды қышқылдарда аздап ериді. Саптан тас – негізінен талктен тұратын метаморфты тау жынысы.
Этимология
"Талк" сөзі تالک (tālk) сөзінен туындаған. Көне заманда бұл сөз тальк, слюда және селенит сияқты бірнеше ұқсас минералдарды атау үшін қолданылған.
Қақтығыс минералдары
Ауғанстанның Нангархар провинциясының даулы аудандарындағы тау-кен қазу, халықаралық бақылау ұйымы Global Witness-ті талькты қақтығыс ресурсы деп жариялауға әкелді, себебі түскен табыс Талибан мен Ислам мемлекеті арасындағы қарулы қақтығысты қаржыландыруға қолданылады.
Стерильді талк ұнтағы
Стерильді талк ұнтағы (NDC 63256 200 05) – плевродез процедурасында қолданылатын склероздаушы агент. Бұл рак емдеуінде плевралық эффузияны (өкпе мен кеуде қабырғасы арасындағы кеңістіктегі сұйықтықтың қалыптан тыс жиналуы) болдырмауға көмектеседі. Ол кеуде түтігі арқылы кеңістікке енгізіліп, кеңістікті жабылуына себеп болады, нәтижесінде сұйықтық жиналмайды. Өнімді құрғақ жылумен, этилен оксидімен немесе гамма сәулелендіру арқылы стерильдеуге болады.
Қауіпсіздік
Талк қолданудың кейбір ауруларға, әсіресе жұмыртқалық және өкпе қатерлі ісіктеріне себеп болуы мүмкін деген күдіктер туды. IARC мәліметінше, асбест қосқан талк 1-топқа (адамға канцерогенді) жатқызылады, талқты кіндік аймағында қолдану 2B-топқа (адамға канцерогенді болуы мүмкін) жатқызылады, ал асбестсіз талк 3-топқа (адамға қатысты канцерогенділігін анықтау мүмкін емес) жатқызылады. Cancer Research UK және American Cancer Society жүргізген шолулар кейбір зерттеулер байланыс тапқанын, бірақ басқаларында олай болмағанын көрсетеді. Зерттеулер өкпе аурулары, өкпе қатерлі ісігі және жұмыртқалық қатерлі ісігін қарастырады. 1993 жылы жарияланған АҚШ Ұлттық токсикологиялық бағдарламасының есебінде, асбест тәрізді талшықтары жоқ, косметикалық сападағы талқты күніне 6 сағаттан, аптасына 5 күн, кем дегенде 113 апта бойы жұтып тұрған егешқұстарда ісік пайда болғандығы анықталды. 1995 және 2000 жылдары жарияланған зерттеулер талк жұмыртқалық қатерлі ісігін тудыруы мүмкін деген тұжырымға келді, бірақ нақты дәлелдер ұсынылмады. 2015 жылы Косметикалық ингредиенттерді сараптау жөніндегі сарапшылар тобы, қазіргі косметикада қолданылатын концентрацияда талк қауіпсіз деген қорытындыға келді. 2018 жылы Health Canada талк ұнтағын жұтудан немесе әйелдердің кіндік аймағында қолданудан аулақ болуға кеңес беретін ескерту жариялады.
Өнеркәсіптік сапа
АҚШ-та Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау басқармасы мен Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау ұлттық институты сегіз сағаттық жұмыс күні ішінде тыныс алуға жарамды талк тозаңдарына қатысты кәсіби әсер ету шектерін 2 мг/м3 деңгейінде белгілеген. 1000 мг/м3 деңгейінде талк тозаңын тыныс арқылы қабылдау өмірге және денсаулыққа дереу қауіпті деп есептеледі.
Тамақ дәрежелі
АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы талькты (магний силикаты) 2%-дан кем концентрациядағы ас тұзында ұйытуға қарсы зат ретінде қолдануға қатысты жалпыға танылған қауіпсіз (GRAS) деп санайды.
Асбестпен байланысы
Талкты коммерциялық тұрғыда пайдаланудың бір ерекше мәселесі – оның асбест кендерімен бірге жер асты кен орындарында жиі кездесуі. Асбест – құрылыс саласында жылуға төзімділігі үшін пайдалы болатын әртүрлі талшықты силикат минералдарды білдіретін жалпы термин. Асбесттің алты түрі бар; ең көп таралған түрі – өндірісте қолданылатын ақ асбест – серпентин тұқымдасына жатады. Серпентин минералдары – қабатты силикаттар; серпентин тұқымдасына жатпаса да, талк – екі қабаттан магний катиондарымен байланысқан қабатты силикат. Талк кен орындарының асбестпен жиі бірге орналасуы тальк кенінің ақ асбестпен ластануына алып келуі мүмкін, ол ауаға тарағанда және дем алғанда денсаулыққа қауіпті. 1976 жылдан бері қатаң сапа бақылауы жүзеге асырылуда, оның ішінде косметикалық және тағамдық талькты "өнеркәсіптік" тальктен бөлу арқылы бұл мәселе көбінесе шешілді, бірақ тальк өндіру және өңдеу кезінде азайтуды қажет ететін әлеуетті қауіп болып қала береді. 2010 жылы АҚШ-тың FDA жүргізген зерттеуінде тальк қосылған түрлі өнімдерде асбест табылған жоқ. 2018 жылы Reuters агенттігі жүргізген тергеуде Johnson & Johnson фармацевтикалық компаниясының өздерінің сәби ұнтағында ондаған жылдар бойы асбест бар екенін білгені анықталды, ал 2020 жылы компания АҚШ және Канадада сәби ұнтағын сатуды тоқтатты. Johnson & Johnson компаниясының ірі акционерлері компанияны сәби ұнтағын сатуды тоқтатуға және тәуелсіз фирманы нәсілдік әділеттілік аудитін жүргізуге мәжбүрлеуге шақырды, себебі ол афроамерикалық және семіз әйелдерге сатылған. 2022 жылдың 11 тамызында компания 2023 жылға қарай талк негізіндегі ұнтақты жасауды тоқтатып, оны жүгері ұнтағымен алмастыратынын хабарлады. Компания талк негізіндегі ұнтақтың қолдануға қауіпсіз екенін және құрамында асбест жоқ екенін мәлімдеді.
Сот ісі
2006 жылы Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі әйелдердің жыныс мүшелерінде қолданған жағдайда тальк ұнтағын адамға қатерлі ісік тудыруы мүмкін деп санаттады. Бұл ретте, АҚШ-тың ешбір федералдық агенттігі тальк ұнтағын сатудан алып тастауға немесе ескертулер қосуға шара қолданбады. 2016 жылдың ақпанында Джонсон және Джонсонға (J&J) қарсы сот процесінің нәтижесінде Сент-Луис қазылар алқасы жұмыртқа безінің қатерлі ісігінен қайтыс болған Алабама штатының әйелінің отбасына 72 миллион доллар төледі. Отбасы оның қатерлі ісігіне тальк ұнтағын қолдану себеп болғанын мәлімдеді. 2016 жылдың мамырында Оңтүстік Дакота штатының әйеліне J&J-ге қарсы тағы бір сот ісінің нәтижесінде 55 миллион доллар төленді. Бұл әйел 35 жылдан астам уақыт бойы Johnson & Johnson компаниясының балаларға арналған ұнтағын қолданған, содан кейін 2011 жылы жұмыртқа безінің қатерлі ісігі анықталған. 2016 жылдың қазан айында Сент-Луис қазылар алқасы 45 жыл бойы Джонсонның балалар ұнтағын қолданған Калифорния штатының жұмыртқа безінің қатерлі ісігімен ауырған әйеліне 70,1 миллион доллар төледі. 2017 жылдың тамызында Лос-Анджелес қазылар алқасы Калифорниялық әйел Ева Эчеверрияға 417 миллион доллар төледі, ол "тальк ұнтағының қауіпті және кемшілікті сипатының тікелей салдары" ретінде жұмыртқа безінің қатерлі ісігін дамытты, деп Джонсон мен Джонсонға қарсы сотта айтылды. 2017 жылдың 20 қазанында Лос-Анджелес жоғарғы сотының судьясы Мэрен Нельсон бұл үкімді күштен шығарды. Судья Эчеверрияның "тальк жұмыртқа безінің қатерлі ісігін тудырады ма, жоқ па, деген мәселе бойынша ғылыми және медициналық қауымдастықта пікірталас жүріп жатыр" және бұл Джонсон мен Джонсонға қарсы жауапкершілік жүктеу үшін жеткіліксіз екенін, сондай-ақ Эчеверрия тальк жұмыртқа безінің қатерлі ісігін тудырады деп толыққанды дәлелдемегенін мәлімдеді. 2018 жылдың шілдесінде Сент-Луис соты 22 талапкер әйелге J&J-ге қарсы 4,7 миллиард долларлық талапты қанағаттандырды (4,14 миллиард доллар айыппұл ретінде және 550 миллион доллар өтемақы ретінде), компания өнімдеріндегі асбесттің бар екенін 40 жылдан астам уақыт бойы жасырып келгенін анықтады. 2016 жылдың соңына қарай тальк ұнтағымен байланысты кем дегенде 1200-2000 сот ісі қаралып жатты. 2020 жылы J&J 130 жылдан бері сатылып келген балаларға арналған ұнтақтың сатуын тоқтатты. J&J банкроттық сотта сот ісін шешу мақсатында талап-арыздарға жауапты еншілес компания құрды. 2023 жылы J&J 50 000 талапкермен 9 миллиард долларға жуық келісімге келді, талаптардың "негізсіз" екенін айтты, бірақ мәселені шешуді қалады, бірақ судьялар бұл жоспарларды тоқтатты, еншілес компания қаржылық қиындықтарға тап болмағанын және сот ісін шешу үшін банкроттық жүйесін пайдалана алмайтынын мәлімдеді. 2023 жылдың шілдесінде J&J талькті қатерлі ісікпен байланыстырған зерттеушілерді компанияның өнімдерін қаралау үшін ғылыми емес деректерді пайдаланды деп айыптап, сотқа берді, ал қорғаушылар бұл сот процестерінің мақсаты ғалымдарды үнсіздендіру екенін мәлімдеді.