Кіріспе
Португалияның 1968-1974 жылдар аралығындағы премьер-министрі Марсело Хосе дас Невес Альвес Каетано (mɐɾˈsɛlu kɐiˈtɐnu; 17 тамыз 1906 - 26 қазан 1980) – португалдық саясаткер және ғалым. Ол Антониу де Оливейра Салазардан кейін «Жаңа мемлекеттің» екінші және соңғы басшысы болды. 1968 жылдан 1974 жылға дейін премьер-министр қызметін атқарды, одан кейін Гвоздика революциясы кезінде құлатылды.
Marcelo José das Neves Alves Caetano (mɐɾˈsɛlu kɐiˈtɐnu; 17 August 1906 – 26 October 1980) was a Portuguese politician and scholar. He was the second and last leader of the Estado Novo after succeeding António de Oliveira Salazar. He served as prime minister from 1968 to 1974, when he was overthrown during the Carnation Revolution.
Ерте өмір және мансап
Ол Жозе Мария де Альмейда Альвес Каэтано мен оның бірінші әйелі Жозефа Мария дас Невестің ұлы болды. Лицензиат және кейін заң докторы дәрежесін алған Каэтано Лиссабон университетінің заң факультетінде кафедралық профессор болды. Жастайынан консервативті саясаткер және өзін реакционер деп жариялаған Каэтано өзінің саяси мансабын Антониу де Оливейра Салазар режимінің басында, 1930 жылдары бастады. Каэтано тез арада Estado Novo үкіметіндегі маңызды тұлғаға айналды, ал 1940 жылы Португалия Жастар ұйымының басшысы болып тағайындалды. Каэтано университетте академиялық мансабында өрледі, бірнеше еңбек жариялады және заң пәнінен дәріс берді. Саяси себептермен түрмеде отырған, заң студенті, болашақ Португалия Коммунистік партиясының жетекшісі Альваро Куналь, Каэтано кіретін факультет алқасының алдында аборт тақырыбындағы дипломдық жұмысын қорғады. 1944-1947 жылдары Каэтано колониялар министрі болды, ал 1947 жылы Ұлттық Одақтың атқару комитетінің төрағасы болды. Сонымен қатар, ол 1949-1955 жылдары Корпоративтік палатаның төрағасы қызметін атқарды. 1955-1958 жылдары ол Министрлер Кеңесінің төрағасының жанындағы министр болды және Салазар зейнетке жасы жеткенде, режимдегі ең ықпалды адамға айналды. Олардың қарым-қатынасы кейде шиеленісіп, Каэтаноның Салазардың тікелей мұрагері болуына кедергі келтірді. Ол академиялық қызметіне оралып, Ұлттық Одақтың атқару комитетінің төрағасы сияқты маңызды саяси лауазымдарды сақтап, 1959 жылдан бастап Лиссабон университетінің тоғызыншы ректоры болды. Бірақ 1962 жылғы академиялық дағдарыс студенттер наразылық акциялары кезінде кампуста тәртіп сақшыларымен қақтығысқаннан кейін оны отставкаға кетуге мәжбүр етті. Екінші жағынан, режимді қолдаған студенттер режимге қарсы белсенділікті бойкоттауға тырысты. 1945-1974 жылдар аралығында Португалия университеттері мен мектептерінде үш буын радикалды оңшылдар болды, олар еуропалық неофашизмнің саяси мәдениетіне ықпал еткен революциялық ұлтшылдыққа басшылық етті. Бұл радикалды студенттердің күресінің мәні фашистік режим кезінде Португалия империясын қорғауға бейімділікте жатты.
Премьер-министр
1968 жылдың тамызында Салазар үйінде құлап, инсульт алып, комаға түсті. 36 жыл билікте болған 79 жастағы президент Америку Томаштан қызметтен босатылды. 1968 жылдың 27 қыркүйегінде Томаш Каэтаноны Салазардың орнына тағайындады. Алайда, Салазардың өзі құрған режимнің басшысы ретінде орнынан алынуы туралы ешкім хабарламады. Кейбір мәліметтер бойынша, 1970 жылдың шілдесінде Салазар қайтыс болғанда, ол әлі де премьер-министр екеніне сенген. Көптеген адамдар 101-ші премьер-министрдің Салазардың авторитарлық режимін жұмсартатыны және экономиканы жаңартатынына үміттенді. Каэтано экономикалық өсімді және әлеуметтік қамсыздандыру төлемдерін жасау мүмкіндігі болмаған ауылдық жұмысшыларға ай сайын зейнетақы төлеу сияқты әлеуметтік жақсартуларды ынталандыруға көшті. Каэтаноның зейнетақы реформасының үш мақсаты – теңдікті арттыру, салық және актүарлық теңгерімсіздікті азайту және еңбек нарығын бұрмалайтын жарналарды орнату және зейнетақы қорларынан жиналған үнемді экономикаға инвестициялау арқылы экономиканың жалпы тиімділігін арттыру болды. Ұлттық деңгейде ірі инвестициялар жасалды, мысалы, Синесте мұнай өңдеу орталығы салынды. Экономика бастапқыда жақсы реакция берді, бірақ 1970 жылдары бірқатар қиындықтар пайда бола бастады, бір жағынан 1970 жылы басталған екі таңбалы инфляция, екінші жағынан 1973 жылғы мұнай дағдарысының қысқа мерзімді әсері, Португалияның теңізден тыс Ангола және Сан-Томе және Принсипидегі пайдаланылмаған мұнай қоры болғанымен, олар орта және ұзақ мерзімде байлық көзіне айналуға уәде берді. Каэтаноның саяси билігін Томаш көбінесе бақылап отырды, конституциялық ережелерге қарағанда билік тепе-теңдігі мен жеке тұлғаларға байланысты. Қағаз жүзінде президенттің Салазарды қызметтен босату құқығы оның билігін шектеудің жалғыз құралы болды. Томаш, оның алдыңғылары сияқты, Салазардың қол астындағы маңызды тұлға болды, бірақ ол Каэтаноға еркін қол бергісі келмеді. Нәтижесінде Каэтаноның істей алатыны немесе істегісі келетіні аз болды. Ол өзі президенттікке үміткер болуды ойлады, бірақ бұл идеядан бас тартты. Каэтано Estado Novo-ның архитекторларының бірі болғанымен, ол "саяси көктем" деп аталатын режимнің қатал жақтарын жұмсарту үшін бірқатар қадамдар жасады. Ол өзінің режимін "әлеуметтік мемлекет" деп атады және ресми партияның, Ұлттық Одақтың атын "Халық Ұлттық Әрекеті" деп өзгертті. Қорқынышты құпия полиция – ПИДЕ – ДГС (Қауіпсіздік Бас басқармасы) деп аталды. Ол сондай-ақ баспасөз цензурасын жеңілдетіп, 1920 жылдан бері алғашқы тәуелсіз кәсіподақтарға рұқсат берді. Оппозицияға 1969 жылғы сайлауға қатысуға рұқсат берілді. Тіпті осы реформалар жүргізілгеннен кейін де 1969 және 1973 жылғы заң шығарушы сайлаулар өткен 40 жылдағы сайлаулардан көп ерекшеленбеді. Оппозицияға көңіл бөлді. Оппозициялық кандидаттарға теориялық тұрғыдан (1945 жылдан бері осылай болып келген) қатысуға рұқсат берілсе де, олар қатал қуғын-сүргінге ұшырады. Екі сайлауда да Халық Ұлттық Әрекеті барлық орынды жеңіп алды. ПТ партиялар палатасы емес, бір тізім бойынша таңдалып, сайланған халық өкілдері ретінде қарастырылды. 1972 жылы Каэтаноның тұсында өткен жалғыз президенттік сайлауда Томаш үкімет бақылауындағы заң шығарушы орган тарапынан қарсылықсыз сайланды. "Саяси көктемнен" (немесе Каэтано айтқандай, "тоқтамадағы эволюциядан") туындаған өзгерістер халықтың көп бөлігі үшін жеткілікті болған жоқ, олар көбірек еркіндікке құштар болды және Салазардың алдындағы тұрақсыздық туралы естеліктері болмады. Алайда, тіпті осы шағын реформалар да үкіметтегі қатал мүшелерден, әсіресе Томастан белгілі бір күш-жігерді талап етті. Ақырында, Каэтано өзі де авторитарлық идеологияны ұстанатын, демократияны ешқашан түсінбеген адам еді. Ол оппозицияның оның істей алған реформаларына риза болмағанын білгенде қатты көңілі қалды. 1973 жылғы сайлаудан кейін режимнің қаталдықтары Томасқа жақындығын пайдаланып, Каэтаноны реформалар экспериментінен бас тартуға қысым жасады. Ол реформаларды жүзеге асыру үшін барлық саяси капиталын жұмсағандықтан, оған келісуден басқа амалы қалмады. 1960 жылдардың басында Португалияның Африкадағы шет мемлекеттері тәуелсіздік үшін күресті, бірақ Лиссабон үкіметі оған келіспеді, сондықтан Салазар партизандармен және тәуелсіздік қозғалысының терроризмімен күресу үшін әскер жіберді. 1970 жылы Африкадағы соғыс Португалия бюджетінің 40%-ын жұмсады және шешім көрінбеді. Әскери деңгейде, әртүрлі тәуелсіздік қозғалыстарын әртүрлі деңгейде сәтті ұстап тұрғанмен, олардың алдағы қатысуы және жоғалып кетпеуі халықтың алаңдаушылығын күшейтті. Соғыс бойында Португалия халықаралық қауымдастықтың көп бөлігінен наразылықты, қару-жарақ эмбаргосын және басқа да жазалау санкцияларын да бастан кешірді. Діни қызметкерлік жолын Африкада бастаған британ дін қызметкері Адриан Хастингс 1973 жылы The Times газетіндегі "Вирияму қырғыны" туралы мақаласымен шу тудырды. Ол 1972 жылдың желтоқсанында Тете қаласының жанындағы Вирияму ауылында португалиялық армия 400 ауыл тұрғынын өлтіргенін жариялады. Оның есебі Каэтаноның Ұлыбританияға Англо-Португалиялық одақтың 600 жылдығын тойлау үшін баруына бір апта бұрын жарияланды. Хастингстің мәлімдемелерінен кейін Португалияның өсіп келе жатқан оқшаулануы 1974 жылы Каэтано режимін құлатқан Гвоздика революциясына әкелуге көмектескен фактор ретінде жиі айтылады. 1970 жылдардың басында Анголадағы контрпартизандық соғыс жеңіліп, Мозамбикте қанағаттандырылмаған, ал Португалиялық Гвинеяда қауіпті түрде тоқталды, сондықтан португалиялық үкімет соғыс күшін ұзақ мерзімде қаржыландыру үшін тұрақтылық саясатын құруға шешім қабылдады. 1972 жылдың 13 қарашасында Португалияның теңізден тыс аумақтарындағы контрпартизандық күш-жігерді қаржыландыру үшін Fundo do Ultramar (Шет елдер қоры) атты мемлекеттік байлық қоры құрылды. Сонымен қатар, әскери шығындарды азайту және әскери академия офицерлері сияқты бейресми жасақтарды қосып, офицерлер санын арттыру үшін жаңа жарлықтар (Decretos Leis n. os 353, de 13 de Julho de 1973, e 409, de 20 de Agosto) күшіне енгізілді.
Ауыстыру
1974 жылдың басында көтеріліс белгілері күшейді. Армия ішінде Қарулы Күштер қозғалысы құрылып, режимді жою мақсатында төңкеріс жоспарлай бастады. Наурыз айында режимге қарсы сәтсіз талпыныс жасалды. Ол кезде Каэтано президентке бірнеше рет отставкаға кетуін ұсынған болатын, бірақ оның өтініші қабылданбады. Оппозиция қозғалысын бақылауға әрекет ету немесе саяси мүмкіндіктер енді шектеулі болды. 1974 жылдың 25 сәуірінде әскерилер "Гвоздика революциясы" барысында режимін құлатты. Каэтано отставкаға кетіп, әскери күзетке алынды. Анголадағы Анголаның азаттық қозғалысы (MPLA), Анголаның толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ (UNITA) және Анголаның ұлттық азаттық фронты (FNLA) күштерінен құралған африкалық тәуелсіздік партизандық күштері; Португалия Гвинеясындағы PAIGC және Мозамбиктегі FRELIMO ұлттық көтерілістеріне қол жеткізді, олардың үздіксіз партизандық соғысы Португалия Қарулы Күштерінің бір бөлігін 1974 жылы Лиссабонда төңкеріс жасауға итермеледі. Қарулы Күштер қозғалысы Лиссабон үкіметін құлатты, себебі Португалия Гвинеясындағы соғыс аяқталмай жатқандай көрінді, келесі жылы ұсынылатын жаңа әскери заңдарға (Decretos Leis n. os 353, de 13 de Julho de 1973, e 409, de 20 de Agosto) наразылық білдірді, әскери шығындарды азайту және әскери бөлімдер мен әскери академия офицерлерін армияның құрамына тең дәрежеде қосу мақсатында болды.
Жарияланымдар
Каэтано бірнеше кітап жариялады, оның ішінде жоғары бағаланған бірнеше заң кітаптары және екі мемуарлық кітап: pt (My Memories of Salazar) және Depoimento (Куәлік). Ол әкімшілік құқық саласындағы әлемдегі ең көрнекті сарапшылардың бірі болды, оның кейбір еңбектері тіпті совет университеттерінде де оқылды. Сондай-ақ, ол 1954 жылы "Os nativos na economia africana" атты еңбегін жазды. Бразилиядағы эмиграция кезінде ол ғылыми-зерттеу қызметімен айналысып, әкімшілік және конституциялық құқық бойынша еңбектер жариялады.
Жеке өмір
1930 жылғы 27 қазанда Каэтано Мария Тереза Тейшейра де Кейрос де Барросқа (1906 жылғы 23 шілде – 1971 жылғы 14 қаңтар) үйленді. Оның төрт баласы болды: Хосе Мария де Баррос Альвес Каэтано (Лиссабон, 16 тамыз 1933), бірінші рет Мария Жоао Рессано Гарсия де Ласердаға үйленді, Жоао Каетано Соарес да Силвейра Перейра Форжас де Ласерданың қызы (Париж, 13 қыркүйек 1903 – ?) (Носса Сеньора дас Мерсестің 1-ші бароны мен 1-ші виконтінің, Сальватерра де Магостың 1-ші бароны мен Альваладе 1-ші виконтінің алыс туысы) және әйелі Мария Жулия Кардосо Рессано Гарсия (Лиссабон, 4 желтоқсан 1909 – ?) (1897 жылғы 7 ақпандағы қазынашылық министрінің 51-ші ұрпағы, испан және Носса Сеньора да Луздың 1-ші бароны мен 1-ші виконтінің екі рет шөбересі), одан ажырасып, балалары болды, содан кейін Мария Лаура до Соверал Родригес Луиске (туған Бенгела, 23 наурыз 1933) екінші күйеу ретінде үйленді, Эдмунд Гастао да Коста Рибейро да Силвадан ажырасып, балалары болды, және Антонио Карлос Луис пен әйелі Эрнестина да Ланса до Соверал Родригестің қызы (туған Кастро Верде, Кастро Верде), Бельвердің 1-ші виконтінің алыс туысы, балалары болды. Жоао де Баррос Альвес Каэтано (Лиссабон, 12 желтоқсан 1931 – 27 маусым 2009), сәулетші және Clube Tauromáquico-ның 1332-ші мүшесі, француз Франсуаза Мишель Николасқа үйленді және балалары болды. Мигель де Баррос Альвес Каэтано (Лиссабон, Сан-Себастьян-да-Педрейра, 26 шілде 1935), Мария Жозе де Фрейтас Перейра Лупиге (Лиссабон, Люмиар, 26 қыркүйек 1934), Хосе Лупидің қызы (Лиссабон, Энкарнасао, 22 қыркүйек 1902 – Лиссабон, Люмиар, 16 қаңтар 1970), итальяндық тегінен, және әйелі (Лиссабон, 19 маусым 1930) Мария Амелия де Фрейтас Перейраға (Лиссабон, 4 шілде 1900 – Лиссабон, 5 желтоқсан 1982) үйленді, балалары болды. Ана Мария де Баррос Альвес Каэтано (Лиссабон, 7 желтоқсан 1937), 1997 жылы Лиссабон, Альваладада Каэтано Мария Рейнхардт Бейрао да Вейгаға (1941 ж.т.) екінші күйеу ретінде үйленді, Мария Тереза Нунес де Албукерке Теотонио Перейрадан баласыз ажырасып, танымал сәулетші.
José Maria de Barros Alves Caetano (b. Lisbon, 16 August 1933), married firstly to Maria João Ressano Garcia de Lacerda, daughter of João Caetano Soares da Silveira Pereira Forjaz de Lacerda (Paris, 13 September 1903 – ?) (a distant relative of the 1st Baron and 1st Viscount of Nossa Senhora das Mercês, the 1st Baron of Salvaterra de Magos and the 1st Viscount of Alvalade) and wife Maria Júlia Cardoso Ressano Garcia (Lisbon, 4 December 1909 – ?) (granddaughter of the 51st Minister of the Treasury on 7 February 1897 pt, Spanish, and twice great niece of the 1st Baron and 1st Viscount of Nossa Senhora da Luz), whom he divorced, and had issue, and married secondly as her second husband to Maria Laura do Soveral Rodrigues Luís (b. Benguela, 23 March 1933), divorced with issue from Edmundo Gastão da Costa Ribeiro da Silva and daughter of António Carlos Luís and wife Ernestina da Lança do Soveral Rodrigues (b. Castro Verde, Castro Verde), a distant relative of the 1st Viscount of Belver, and had issue. João de Barros Alves Caetano (Lisbon, 12 December 1931 – 27 June 2009), an Architect and the 1,332nd Associate of the Clube Tauromáquico, married to French Françoise Michelle Nicolas, and had an issue. Miguel de Barros Alves Caetano (b. Lisbon, São Sebastião da Pedreira, 26 July 1935), married to Maria José de Freitas Pereira Lupi (b. Lisbon, Lumiar, 26 September 1934), daughter of José Lupi (Lisbon, Encarnação, 22 September 1902 – Lisbon, Lumiar, 16 January 1970), of Italian male line descent, and wife (m. Lisbon, 19 June 1930) Maria Amélia de Freitas Pereira (Lisbon, 4 July 1900 – Lisbon, 5 December 1982), and had issue. Ana Maria de Barros Alves Caetano (b. Lisbon, 7 December 1937), married in Lisbon, Alvalade, in 1997 as his second wife to Caetano Maria Reinhardt Beirão da Veiga (b. 1941), divorced with issue from Maria Teresa Nunes de Albuquerque Teotónio Pereira, a renowned Architect, without issue