Кіріспе

Канадалық дәрігер, гуманитарлық белсенді, автор және жаһандық денсаулық сақтау саласындағы жетекші ғалым Джеймс Джуд Орбински (1960 жылы Англияда туған) – Канадалық дәрігер, гуманитарлық белсенді, автор және жаһандық денсаулық сақтау саласындағы жетекші ғалым. Орбински 2016 жылы Калифорния университетінде, Ирвайн қаласында Фулбрайт шақырылған профессоры болды, ал 2017 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Канаданың Онтарио штатындағы Торонто қаласындағы Йорк университетінің Дахдалех жаһандық денсаулық сақтау зерттеу институтының профессоры және алғашқы директоры болып табылады. Бұрын ол Balsillie School of International Affairs және Wilfrid Laurier университетінде (2012–2017) жаһандық денсаулық сақтау төрағасы, Dalla Lana School of Public Health (2010–2012) жаһандық денсаулық сақтау кафедрасының меңгерушісі және Торонто университетінің медицина факультетінде профессор (2003–2012) қызметін атқарды, онда ол Massey College-тегі алғашқы Саул Рей ғылыми қызметкері болды. Орбинскидің қазіргі зерттеу қызығушылықтары климаттың өзгеруінің денсаулыққа тигізетін әсеріне, медициналық гуманитаризмге, жаңа және қайта пайда болатын жұқпалы ауруларға қарсы араласу стратегияларына және жаһандық денсаулық сақтауды басқаруға бағытталған. Médecins Sans Frontières (Шекарасыз дәрігерлер) ұйымымен кең ауқымды далалық жұмыстардан кейін, 1998 жылы Орбински Халықаралық кеңестің президенті болып сайланды. 1999 жылы ұйым Нобель бейбіт сыйлығын алған кезде ол MSF Халықаралық кеңесінің президенті болды. Орбински сондай-ақ Dignitas International ұйымының негіздеушісі және директорлар кеңесінің төрағасы, ол әлемнің оңтүстігіндегі қауымдастықтармен бірлесіп зерттеулер жүргізеді және АИТВ/ЖҚС-тан зардап шеккен аймақтарда өмірді сақтайтын емдеу мен алдын алу шараларын қолжетімді ету үшін, сондай-ақ Канададағы халықтар қауымдастықтарымен бірге қант диабеті сияқты ауруларға қауымдық деңгейде көмек көрсетуді жақсарту үшін жұмыс істейді. Ол, әсіресе осал топтар арасында, қарастырылмаған ауруларға қажетті дәрі-дәрмектерге қолжетімділікті арттыруды ынталандырады. 1998 жылы Орбински 1994 жылғы Руанда геноциді кезінде MSF миссиясының басшысы ретінде атқарған қызметі үшін генерал-губернатордың Еңбегі үшін медалін алды. 2009 жылы Орбински Канада орденінің офицері атанды және генерал-губернатор оны соғыс, геноцид және жаппай аштықтан зардап шеккендердің құлшыны бар гуманитарлық қызметкер және жақтаушысы ретінде мойындады. Ол әйелі мен үш баласымен бірге Канаданың Гюльф қаласында тұрады.

Білім және мансап

Орбински Монреальдегі Доусон CEGEP-ге оқуға түсті, 1984 жылы Трент университетінен психология мамандығы бойынша бакалавр, 1990 жылы Макмастер университетінің медицина мектебінен медицина докторы, ал 1998 жылы Торонто университетінің Халықаралық зерттеулер орталығында халықаралық қатынастар бойынша магистр дәрежесін алды. Медициналық мектепті бітіргеннен кейін Орбински Сахара аймағындағы Африкадағы балалардың ВИЧ/ЖИТС-ін зерттеу үшін Канаданың Медициналық зерттеулер кеңесінің стипендиясын алды. 1991 жылы ол «Шекарасыз дәрігерлер» (MSF) ұйымымен халықаралық деңгейде жұмыс істей бастады. Перудегі алғашқы миссиясынан кейін Орбински 1992-1993 жылдардағы Сомалидегі азаматтық соғыс пен ашаршылық кезінде Байдоада, ал 1994 жылдың қысында Ауғанстанның Джалалабад қаласында MSF ұйымының медициналық үйлестірушісі болып қызмет етті. Кейіннен ол 1994 жылы Руандадағы геноцид кезінде Кигалиде және 1996-1997 жылдардағы босқындар дағдарысы кезінде Заирдің Гома қаласында MSF миссиясының басшысы болды. Орбински 1998 жылдан 2001 жылға дейін MSF Халықаралық кеңесінің президенті болып сайланды. MSF халықаралық президенті ретінде ол Судан, Косово, Ресей, Камбоджа, Оңтүстік Африка, Үндістан және Таиланд сияқты елдердегі көптеген гуманитарлық төтенше жағдайларда және маңызды гуманитарлық мәселелерде ұйымды өкілдік етті. Орбински сонымен қатар БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде, көптеген ұлттық парламенттерде, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымында және БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссариатында MSF-тің өкілі болды. Ол 1999 жылы MSF ұйымына медициналық гуманитарлық көмек көрсетудегі жаңа тәсілдері үшін, әсіресе куәлік берудегі әдісі үшін берілген Нобель бейбітшілік сыйлығын қабылдады. MSF Халықаралық кеңесінің президенті ретінде ол сол жылы Нобель сыйлығының қаражатын MSF-тің қажетті дәрі-дәрмектерге қол жеткізу науқанын бастауға жұмсады. 2001 жылдың 11 қыркүйегінде Орбински БҰҰ-ның «Ұмытылған тропикалық аурулар» тақырыбындағы мәжілісінде баяндама жасау үшін Манхэттеннің төменгі бөлігінде болды. Ол Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған террористик шабуылдарға куә болды және Гудзон өзенімен жеткізілген жарақат алған адамдарға көмек көрсетуге қатысты. 2001 жылдан 2004 жылға дейін Орбински MSF-тің ұмытылған аурулар жөніндегі жұмыс тобын жетекшілік етті, ол оны құруға және іске қосуға көмектесті. DNDi – бұл коммерциялық емес ғылыми-зерттеу консорциумы, ол дамушы елдердегі тропикалық ауруларды емдеуге бағытталған, бірақ пайда табуға бағытталған ғылыми-зерттеу компаниялары көбінесе назардан тыс қалдыратын ауруларды емдеуге бағытталған. DNDi құрылғаннан бері ұмытылған тропикалық аурулар бойынша халықаралық деңгейде әрекет етіп келеді, екі түрлі безгекке қарсы препарат, ұйқы ауруына қарсы жаңа препарат, висцеральді лейшманиозға қарсы жаңа препарат, Азиядағы висцеральді лейшманиозға арналған емдеулер жиынтығы және Шагастың ауруына арналған балаларға арналған дозалық форманы әзірледі және таратып келеді. Бұл жаңа препараттар қазір миллиондаған адамдарға қолжетімді. DNDi-де сонымен қатар ұмытылған ауруларға қарсы 30-дан астам жетекші қосылыстарды дамыту портфелі бар. 2004 жылы Орбински Сент-Майкл ауруханасында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді және Торонто университетінде медицина және саясаттану профессоры болды. Оның ВИЧ/ЖИТС-ке қарсы емдеуге қатысты бірлесіп жазған мақаласы 2006 жылы «The Lancet» журналында сол жылғы 20 ең маңызды медициналық зерттеу жұмысының бірі деп танылды. 2002 жылы ол бірлесіп жазған «The Lancet» журналындағы ұмытылған ауруларға зерттеулердің жетіспеушілігін талдаған мақаласы «Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары әлемдік денсаулық сақтау саласындағы ғылымды қалыптастырған ең маңызды ғылыми мақалалардың бірі» деп танылды. 2010 жылы Орбински Торонто университетінің медицина профессоры болып жоғарылатылды. 2012 жылдан 2017 жылға дейін ол Balsillie School of International Affairs мектебінде Global Health саласындағы CIGI ғылыми кафедрасы және Wilfrid Laurier университетінде халықаралық саясат және басқару профессоры болды. Орбински 2016-2017 жылдары Калифорния университетінде, Ирвайн қаласында денсаулық сақтау бойынша Фулбрайт қонақ профессоры болды. 2017 жылдың 1 қыркүйегінен бастап ол Канаданың Торонто қаласындағы Йорк университетінің Дахдалех институтының ғаламдық денсаулық сақтау зерттеулерінің профессоры және директоры болып тағайындалды. Ол Торонто университетімен тығыз байланыста, Масаи колледжінде Саул Рейдің негізін қалаушысы, Munk School of Global Affairs мектебінің аға ғылыми қызметкері және Dalla Lana School of Public Health мектебінің медицина профессоры болып қалады.

Кітаптар мен фильмдер

Орбинскидің 2008 жылы ең көп сатылған кітабы «Кемшін ұсыныс: XXI ғасырдағы гуманитарлық әрекеттер» деп аталады. Онда ол 1990 жылдары «Дәрігерлерсіз шекаралар» ұйымында дәрігер болып жұмыс істеген кездегі өзінің тәжірибелерін, соның ішінде Руанда геноциді кезінде «Дәрігерлерсіз шекаралар» ұйымының миссия басшысы ретінде басынан өткен қиын жағдайды («жағымсыз жеке оқиға») баяндайды. Кітап медициналық гуманитаризмнің саяси контекстін және XXI ғасырдағы гуманитарлық көмеске қатысты кейбір мәселелерді де зерттейді. «Кемшін ұсыныс» бес тілге аударылды және 2009 жылы Канаданың Жазушылар қорының Шоунесси Коэн сыйлығымен марапатталды, бұл сыйлық Канададағы ең жақсы саяси туындыға беріледі. Сондай-ақ, ол 2008 жылғы Канаданың Бас губернаторының әдеби сыйлығына ие болған бес кітаптың қатарында болды және Ұлттық қоғамдық радионың 2008 жылғы ең үздік бес саяси және қоғамдық мәселелерге арналған кітабы деп танылды. 2005 жылы CBC телеканалы «Evil Revisited» деректі фильмін көрсетті, онда Орбинскидің Руанда геноцидінің он жылдығына арналған сапары және зорлық-зомбылықтан кейін елге жасаған алғашқы сапары туралы айтылды. Орбински медиалық гуманитаризмге арналған, жүлделі және халықаралық деңгейде танымал «Триаж: доктор Джеймс Орбинскинің гуманитарлық дилеммасы» деректі фильмінің де басты кейіпкері болды. Бұл фильмде Орбинскидің Сомалиге, Руандаға және Конго Демократиялық Республикасына қайта оралуы көрсетілген. «Триаж» 2008 жылы Санденс кинофестивалінде көрсетіліп, Amnesty International ұйымының алтын медалін жеңіп алды. 2008 жылдың күзінде фильм Канада кинотеатрларында көрсетілді, ал 2009 жылы Канада мен АҚШ телеарналарында трансляцияланды. 2011 жылы «Триаж» Канада соғыс мұражайының «Соғыс және медицина» экспозициясына қосылды.

Әңгімелесуші

Ол соғыс аймақтарындағы балалардың денсаулығын зерттеу және дамыту үшін Макмастер университетінің "Health Reach" бағдарламасын құрған серіктес болды. 1990 жылы MSF Канаданың негізін қалаушы мүшесі болды. 2004 жылы ол Dignitas International ұйымын құрды, ол ең осал топтар үшін жаһандық денсаулықты өзгертуге бағытталған медициналық-ғылыми зерттеулерді біріктіретін үкіметтік емес ұйым. Dignitas ХИВ/СПИД және туберкулезге байланысты созылмалы және өте ауыр гуманитарлық жағдайларды шешуде жетекші рөлде. Ол сонымен қатар денсаулық сақтау жүйелерін және пациенттерге көрсетілетін көмектің сапасын жақсартуға, сондай-ақ зерттеулердің трансформациялық күшіне үлкен мән береді. Малави Денсаулық сақтау министрлігімен 12 жылдық серіктестік нәтижесінде 1,4 миллионнан астам адам ХИВ инфекциясына тексерілді, ал Малавидің оңтүстік аймағындағы үш аурухана мен 165 шалғай ауылдық клиникада 270 мыңнан астам адамға СПИДке қарсы ем басталды. Dignitas жыл сайын 500-ден астам малавилік денсаулық сақтау қызметкерлерін оқытады және кең ауқымды, үздіксіз зерттеу платформасын қолдайды. Ол елуден астам маңызды ғылыми мақала жариялады, олардың көпшілігі пациенттерге көмек көрсету, денсаулық сақтау жүйелері және саясатты өзгертіп, жаңартты. 2014 жылдан бастап, Онтарио Денсаулық сақтау және ұзақ мерзімді күтім министрлігімен және Сиук-Лукаут Бірінші Ұлттар Денсаулық сақтау басқармасымен серіктестік құрған Dignitas, Солтүстік Онтариодағы Бірінші Ұлттар қауымдастықтарының денсаулық сақтау қажеттіліктеріне бағытталған аборигендер денсаулық сақтау серіктестігін құрды. 2017 жылдан бері Dignitas климаттың өзгеруінің денсаулыққа тигізетін әсерлері туралы зерттеулерді жүргізуге, анықтауға және қатысуға міндеттенді. Орбински сонымен қатар туберкулезге қарсы жаңа дәрілерді әзірлеу жөніндегі жаһандық альянс, Стивен Льюис қоры және Canadian Doctors for Medicare ұйымдарының негізін қалаушы кеңесінің мүшесі. Open Medicine және Conflict and Health журналдарының редакциялық кеңесінің негізін қалаушы мүшесі, сондай-ақ Ars Medica журналының редакциялық кеңесіне кіреді. Орбински сонымен қатар Global Policy, Шекарасыз инженерлер (Канада), Массачусетс технология институтындағы Далай-лама этика және трансформациялық құндылықтар орталығы және Денсаулыққа әсер ету қорының жобасын дамытуға арналған Глобальдық денсаулыққа ынталандыру ұйымының кеңесші кеңесінде жұмыс істейді. Ол Климаттың өзгеруі және денсаулық сақтау кеңесінің және Давостағы Дүниежүзілік экономикалық форумының денсаулық сақтау жүйелері мен ынтымақтастық жөніндегі жаһандық күн тәртібі кеңесінің мүшесі. Ол БҰҰ-ның экстремалды ауа райына дайындық және ерте ескерту жүйесі жөніндегі ғылыми басқару комитетінің шақырылған мүшесі болды және 2011 жылы Канаданың жаһандық денсаулық сақтаудағы стратегиялық рөлі жөніндегі Канада денсаулық сақтау ғылымдары академиясының сарапшылар тобының құрамына кірді. 2011 жылдан бері ол Канаданың қоршаған ортаны қорғау дәрігерлері қауымдастығының (CAPE) құрметті директоры және бірнеше жаһандық денсаулық сақтау кеңестерінің мүшесі.

Құрметтер

1994 жылғы Руандадағы геноцид кезінде медициналық гуманитарлық көшбасшылығы үшін Орбинскиге 1997 жылы Канаданың ең жоғары азаматтық наградасы – «Ерен қызмет ордені» табысталды. Оның мақтау қағазында былай делінген: «1994 жылдың сәуірінен шілдесіне дейінгі азамат соғысы кезінде Руандадағы «Шекарасыз дәрігерлер» ұйымының миссия жетекшісі болған доктор Орбински, майдан екі жағындағы зардап шеккендерге медициналық көмек көрсету және олардың қайғысын жеңілдету арқылы ерекше қызмет етті. Өзінің бекем ұстанымында, доктор Орбински Кигалиде Аға Хан (Кин Файед) ауруханасын ашты, ол жиі миномет және пулеметтен атқылауға ұшырайтын даулы аймақтың ортасында орналасқан еді. Ол мысал көрсету арқылы көп ұлтты медициналық қызметкерлер тобына шабыттандыратын басшылық етті және геноцидтің ең ауыр күндерінде олардың рухын көтеріп, жігерлендірді». 2009 жылы ол «дамушы елдерде денсаулық сақтауға қолжетімділікті және оны жеткізуді жақсартуға жұмыс істеген дәрігер және соғыс, геноцид және жаппай аштықтан зардап шеккендердің құқықтарын қорғайтын жақтас ретіндегі еңбегі үшін» Канада орденінің офицері атанды. 2010 жылы Онтарио орденімен марапатталды. 2011 жылы Орбински Вальтер С. Тарнопольский атындағы адам құқықтары сыйлығын алды (Канаданың Жоғарғы соты судьяларының қауымдастығы, Халықаралық заңгерлер комиссиясының Канадалық бөлімі, Канада адвокаттар қауымдастығы және Канада заң оқытушылары қауымдастығы таратқан). Сол жылы ол Канаданың АИТВ зерттеулер қауымдастығының конференциясында Марк Уэйнберг лекциясын оқыды. Орбински 2012 жылы Елизавета II патшайымының Алмаз мерейтойлық медалін, 2015 жылы Калифорния университетінің Адам қауіпсіздігі сыйлығын және 2016 жылы Канада дәрігерлер мен хирургтардың Корольдік колледжінің Теасдейл Корти сыйлығын алды, бұл медицина мен гуманитарлық қызметке қосқан үлесін мойындады. 2001 жылы Орбински Трент университетінен құрметті заң докторы дәрежесін алды. 2006 жылы Виндзор университетінен екінші құрметті заң докторы дәрежесін алды. 2007 жылы Куинс университетінен заң докторы дәрежесін алды, ал 2009 жылы Калгари университеті мен Лорантиан университетінен екі құрметті дәреже алды. 2012 жылы Альберта университетінен құрметті заң докторы дәрежесін алды. Орбински 2014 жылы Сент-Франциск Ксавьер университетінен құрметті заң докторы дәрежесін және 2017 жылы Конкордия университетінен Лойола медалін алды. 2017 жылы Орбински «Канадалық иммигрант» журналы ұсынған «Канаданың ең үздік 25 иммигранты» сыйлығының иегерлерінің бірі болды.