Кіріспе

Жаушы медиа эффектісі, бастапқыда жаушы медиа құбылысы деп аталған және кейде жаушы медиа қабылдауы деп те аталатын, бұқаралық коммуникацияның қабылдау теориясы. Бұл теория, бір мәселе бойынша қалыптасқан нақты көзқарасы бар адамдардың, медиа жамылуын өз жақтастарына қарсы, ал қарсыластарының пікіріне ыңғайлы деп қабылдау бейілімділігін көрсетеді. Мәселенің қарама-қарсы жақтарындағы жақтастар бірдей жариялымды өздеріне қарсы баяулап көрсетуші деп есептейді. Бұл құбылысты алғаш Роберт Валлоне, Ли Росс және Марк Леппер ұсынды және тәжірибелік жолмен зерттеді.

Зерттеулер

1982 жылы осы құбылыстың екінші маңызды зерттеуі жүргізілді; АҚШ-тағы көші-қон және АҚШ президенттік сайлаулары, сондай-ақ басқа да салалар, мысалы, Оңтүстік Кореяның Ұлттық қауіпсіздік заңына қатысты БАҚ жарияланымдары, 1997 жылғы United Parcel Service Teamsters ереуілі, гендік модификацияланған тағамдар және спорт. Бұл эффект алғаш рет Валлоне және авторлар тобымен "жаушыл БАҚ құбылысы" деп аталды. Яғни, тілшінің немесе жариялымның мақсаты есімде емес – Принстон және Дартмут студенттеріне даулы Принстон-Дартмут футбол матчының слайдтары көрсетілді. Екі жақтың да жасаған бұзушылықтарын санауды сұрағанда, екі университет студенттері де қарсыластары көптеген бұзушылықтар жасады деп "көрді", сонымен қатар ойын туралы әртүрлі тұжырымдар жасады. Хасторф пен Кантрил "адамдар тек қана "көретін" дербес "ойын" деген нәрсе жоқ" деген қорытындыға келді. Себебі, футбол матчы, президенттік үміткер, коммунизм немесе шпинат болсын, әртүрлі адамдар үшін бір нәрсе әртүрлі болып көрінеді.

Партиялық көзқарас

Осы түсіндірме механизмдердің бәріне партиялық көзқарас әсер етеді. Алғашқы зерттеулерден бастап, жаушылдық медиа әсері жақтастардың аудиториясын қажет етті, сенімдердің күші әсердің күшті көріністерімен байланысты. Гюнтер және авторлар айтқандай, "жаушылдық медиа әсері мәселеге қатысты түрлі көзқарастарға ие адамдардың бірдей медиа мазмұнына берген бағалары айқын түрде ерекшеленгенде пайда болады". 2000 жылғы зерттеуде Гласс және авторлар: "Егер бұқаралық ақпарат құралдары оппозициялық топты сынаса, партиялық көзқарасы бар адамдар объективті пікір білдірмеген мақалаларды да 'әділ' деп санайды" деп көрсеткен. Зерттеу абортты қолдайтындар мен қарсыластарының реакциясын өлшегенде, "аборт туралы радикальды пікірлері бар адамдар кейде жақтырмас пікір білдіретін жаңалықтарды әділ деп бағалайды, бірақ бұл тек қарсы тараптың мүддесіне зиян келтірген кезде ғана болады" деген қорытындыға келді. Көптеген зерттеулер либералдарға қарағанда консерваторлар арасында бұл әсер күштірек екенін көрсетті. Қатысушыларға Comedy Central's The Daily Show (либералдық) немесе Fox News (консервативтік) сияқты бағдарламадан үзінді көрсеткенде, консерваторлар либералдарға қарағанда бағдарламада көбірек жақпаушылық байқады. Бағдарламаны көрсетуден бұрын қатысушылар бұқаралық ақпарат құралдарының сауаттылығын арттыруға бағытталған хабарламаны көріп, содан кейін медианың жақпаушылығын қалай қабылдағанын бағалау сұралды. Әсер кейбір салаларда күшті болды, ал кейбірінде нашар. "Цифрлық медиа ортасы адамдарға өздеріне қажетті мазмұнды таңдауға мүмкіндік береді, ал адамдар көбінесе өздеріне сенімді деп санайтын нәрсені таңдайды. Сондықтан кейбір жағдайларда жаңалықтарды оқып-жазу сауаттылығы туралы хабарламалар адамдарды өздеріне ұнайтын саяси топтарға жиналуына ынталандырып, олардың сенімділігін арттырып, саяси поляризацияның өсуіне әкелуі мүмкін" (26). Бұқаралық ақпарат құралдарының сауаттылығынан басқа, жаңалықтарға эмпатияны қосу арқылы эмоциялардың жаушылдық медиа әсерін азайтуға болатыны анықталды. Зерттеушілер кейбір жағдайларда зерттеу қатысушыларының екіұшты, қарама-қайшы ақпаратты неге қате деп тапқанын және басқа жағдайларда неге қолдағанын анықтауға тырысты. Олардың бірі ұсынысы – жарияланымның таралу аумағы, яғни жаушылдық медиа әсері қатысушылар үлкен таралу аумағына ие бұқаралық ақпарат құралдарының басқаларға тигізетін әсерін бағалаған кезде пайда болуы мүмкін, ал қатысушылар аз таралу аумағына ие медианы бағалаған кезде бейтараптыққа бейімділік пайда болады (бұл жағдайда, белгілі бір сала мамандарына ғана жететін зерттеу есебі).

Қатысу

Хансен мен Ким қатысы жоғары адамдарда жауласымдық БАҚ әсерінің күшейетінін анықтады; яғни, адамдар мәселеге қаншалықты көп қатысса, әсер де соншалықты артады. Зерттеу сонымен қатар, қатысы төмен адамдарда да маңызды әсер байқалды. Басқа зерттеулерде бұл әсердің құндылықтармен байланысты қатысу мен эмоционалдық қатысу арасында жоғары корреляциясы анықталды.

Әлеуметтік сәйкестік

Әлеуметтік сәйкестік теориясы эгоға қатысты мәселенің бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануы топтық сәйкестікті белсендіреді және белгілі бір саяси немесе әлеуметтік мақсатты қолдайтын топ мүшелері арасында мәселенің маңыздылығын арттырады деп санайды. Бұл өз кезегінде өзін-өзі жіктеу процестерін тудырады, себебі топ мүшелері өздерін сыртқы топтағы өкілдерінен ажыратады, негізгі өлшемдер бойынша ұнатпайтын сыртқы топқа қарағанда ішкі топты басым деп есептеу арқылы өздерінің қадір-қасиетін арттыруға тырысады. Топ мүшелері, бұқаралық ақпарат құралдарындағы топ туралы жағымсыз бейнелерге тап болғанда, бейнелердің дұрыс еместігіне алаңдап, олардың топтың үлкен қоғамдағы заңдылығына нұқсан келтіретініне көз жеткізеді, соның салдарынан бұқаралық ақпарат құралдарын сынап, оларды жауапкершіліксіз деп бағалайды. Осылайша, олар символдық қауіпті азайтып, құнды әлеуметтік қадір-қасиетін қалпына келтіреді. Қатысты әлеуетті фактор – хабарлама көзінің сыртқы топқа жататындығы. Рид зерттеуінде, саяси радикалды демократ студенттері өз тобына қарсы айыптау Демократиялық (ішкі) ұйымға жатқызылғанда, кем бейімділік сезінген, бірақ шабуыл республикашылдардың сыртқы тобына жатқызылғанда, көбірек бейімділік байқаған.

Медиаторлар

Перлофф Фейсбук жаңалықтары арқылы жауасты қабылдауларға себеп болады.