Кіріспе

Бруклин класының жеңіл крейсері USS Helena – 1930 жылдардың соңында АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін салынған жеңіл крейсер, осы кластың тоғызыншы және соңғы кемесі. «Бруклин» класы – Лондондық теңіз келісімінің шектеулерінде салынған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алғашқы заманауи жеңіл крейсерлері. Олар жапондық күштерге қарсы тұру мақсатымен жобаланды, сондықтан «Могами» крейсерлерімен бірдей, он бес зеңбірекке ие болды. «Хелена» мен оның «Сент-Луис» әпкесі біршама өзгертілген конструкциямен салынды, жаңа машиналық жүйеге және күшейтілген зениттік қаруларға ие болды. 1939 жылы құрылысы аяқталған «Хелена» өзінің алғашқы екі жылын бейбіт уақыттағы жаттығуларда өткізді, бірақ 1941 жылға қарай АҚШ пен Жапония арасындағы қарым-қатынас шиеленіскендіктен, жаттығулар қарқыны артты. 1941 жылғы желтоқсанда Перл-Харборға жасалған шабуыл кезінде «Хелена» торпедалық шабуылға ұшырады, 1942 жылдың басында жөнделіп, жаңғыртылды. Қызметке оралғаннан кейін «Хелена» Тынық мұхитының оңтүстігінде Гуадалканал түбіндегі шайқастарға қатысқан күштерге қосылды. Онда ол 1942 жылғы қазан және қараша айларында жапондық кемелермен екі ірі түнгі шайқасқа қатысты. Біріншісі, 11-12 қазан күндері Эсперанс мүйісі түбінде болған шайқаста, жапондықтар жеңіліске ұшырады, ал «Хеленаның» жылдам атыспен 6 дюймдік зеңбіректері ауыр крейсер мен эсминецті батыруға көмектесті. Екіншісі, 13 қарашаның таңғы сағаттарында Гуадалканал теңіз шайқасының алғашқы түнінде, жапондықтар тағы да жеңіліске ұшырады; «Хеленаның» жылдам атысы екі жылдам линкордан тұратын жапондық күштерді жеңуге көмектесті, олардың бірі американдық артиллериясынан зақымданып, келесі күні батты. «Хелена» осы шайқаста бір эсминецті батып, бірнешеуіне зақым келтірді, өзі көп зардап шекпеді. Оңтүстік Тынық мұхитындағы сапары барысында «Хелена» Гуадалканалдағы шайқастарға қатысқан теңізшілерге жарақаттар мен күш-қуат жеткізетін конвойларды сүйемелдеді, сондай-ақ аралдағы және Соломон аралдарындағы жапондық бекіністерін атқылады. 1943 жылдың басында Гуадалканалдағы американдық жеңістен кейін одақтас күштер Соломон аралдары бойымен ілгерілеуге дайындық бастады, алдымен Жаңа Джорджияны бағытқа алды. «Хелена» 1943 жылдың ортасына дейін аралға жасалған бірқатар дайындық шабуылдарына қатысты, 5 шілдеде Кула шығанағындағы шабуылмен аяқталды. Келесі түнде, жапондық күштерді тоқтатуға тырысқанда «Хелена» торпедалық шабуылға ұшырап, Кула шығанағындағы шайқаста батты. Ұңғыманың көп бөлігін эсминецтер құтқарып алды, ал бір топ Жаңа Джорджияға қонды, келесі күні эвакуацияланды, бірақ жүзден астам теңізші екі күн бойы теңізде қалып, ақырында жапондықтар басып алған Велла-Лавеллаға жетті. Онда оларды Соломон аралдарының тұрғындары мен жағалау күзетшілерінің тобы жапондық күзеттен жасырып, 15-16 шілде түнде эвакуациялады. «Хеленаның» апаты 2018 жылы Пол Алленмен табылды.

Дизайн

1930 жылы ірі теңіз державалары Лондондық теңіз келісімін келіссөздер арқылы жасасқанда, олар ауыр крейсерлердің құрылысын шектеу туралы ережеге қол қойды. Осы кезде АҚШ теңіз конструкторлары, ауырлығы белгілі бір шекте (мәлімет жоқ) болатын кемелерде, қару ретінде пушкалармен жабдықталғанда, жақсы қорғалған кеме жасауға болатынына келді. Конструкторлар сондай-ақ, кішкентай пушкалардың атыс жылдамдығы жоғары болғандықтан, он екі пушкасы бар кеме сегіз 8 дюймдік пушкасы бар кемеден басым түсе алатынын болжады. Келісімге қол қойылғаннан кейін бірден басталган "Бруклин" кластың жобалау процесінде АҚШ теңіз флоты жапондық крейсерлердің келесі класы, "Могами" класы, 15 6 дюймдік пушкадан тұратын негізгі қару-жарақпен жабдылатынын білді, бұл оларды "Бруклин" үшін де сондай мөлшерде пушкаларды қабылдауға итермеледі. Алғашқы жоба бойынша жеті кеме салынғаннан кейін, әсіресе қозғалтқыш жүйесі мен қосымша қару-жарақтарына қосымша өзгерістер енгізілді, нәтижесінде "Сент-Луис" субкласы пайда болды, ал "Хелена" осы субкластың екінші кемесі болды. "Хеленаның" жалпы ұзындығы 185 метр, ені 19 метр, суға бату тереңдігі 7 метрді құрады. Оның стандарттық ауырлығы (мәлімет жоқ) болды және толық жүктеме кезінде (мәлімет жоқ) дейін артты. Кеме төрт Парсонс бу турбинасымен жабдықталған, әрқайсысы бір жетектік валды қоздырады, бу сегіз мұнаймен жұмыс істейтін Babcock & Wilcox қазандықтарынан алынды. "Бруклин" класынан айырмашылығы, екі "Сент-Луис" класты крейсерлері машиналарын бірлік жүйесінде орналастырды, қазандықтар мен двигательдік бөлімдер кезектесіп орналасқан. Турбиналар (мәлімет жоқ) қуатына ие болды және ең жоғары жылдамдығы (мәлімет жоқ) болуы тиіс еді. Кеменің 15 миль/сағат жылдамдықпен (мәлімет жоқ) теңіздік қашықтықта жүзе алатын қабілеті болды. Онда әуе барлауы үшін төрт Curtiss SOC Seagull гидросамолеті тасымалданды, олар кеменің кормасындағы екі ұшақ катапульттары арқылы ұшырылды. Кеме экипажы 52 офицер мен 836 сарбазды құрады. Кемеде бес үш оқты мұнарада орналасқан 15 6 дюймдік /47 калибрлі Mark 16 пушкасынан тұратын негізгі қару-жарақ болды. Үшеуі алдыңғы бөлігіне орналастырылды, олардың екеуі алға қарап суперфайринг жұп түрінде орналастырылған, ал үшіншісі тікелей кормаға бағытталған; қалған екі мұнара суперструктураның кормалық бөлігіндегі тағы бір суперфайринг жұбында орналастырылған. Қосымша қару-жараққа екілік мұнараларда орнатылған сегіз 38 калибрлі қос мақсатты пушка кірді, олардың біреуі басқару мұнарасының екі жағында, ал екінші жұбы кормалық суперструктураның екі жағында орналастырылған. Жоба бойынша кемеде сегіз пушкадан тұратын зениттік қару-жарақ болды, бірақ оның зениттік қару-жарағы карьерасы барысында қайта қарастырылды. Кеменің бортындағы бронялық қаптама арнайы өңделген болаттан жасалған қабатта 5 дюймді құрады, ал палубаның бронясы (мәлімет жоқ) қалыңдықта болды. Басты мұнаралар (мәлімет жоқ) қалыңдықтағы беттерімен қорғалған және 6 дюймдік барбеттермен бекітілген. "Хеленаның" басқару мұнарасының қабырғалары 5 дюймді құрады.

Өзгерістер

Кемеде соғысқа дейінгі негізгі өзгерістер оның қару-жарақтарына, әсіресе ұшаққа қарсы батареясына қатысты болды: 1941 жылы Әскери-теңіз күштері «Бруклин» класындағы әрбір кеме төрттік ұшаққа қарсы қарулармен жабдықталуы керек деп шешті, бірақ қарулар жетіспеді, сондықтан «Хелена» кластағы жалғыз кеме 1941 жылдың қараша айына дейін өз 1.1 дюймдік қаруларының бір бөлігін алды. «Хелена» алған қарулар .50 калибрлі қаруларға арналған орындарға орналастырылды, ал бұрынғы қарулар түрлі оқ ату позицияларына жылжытуға болатын дөңгелекті арбаларға ауыстырылды. Кеме 1942 жылы 1941 жылдың 7 желтоқсанында Жапон шабуылынан келген зақымды жөндеу кезінде қайта құрылды. Басты және қосалқы батареялары үшін SG жер бетін іздеу радары, SC әуедегі іздеу радары және FC мен FD отты басқару радарлары орнатылды, сондай-ақ сегіз «Оерликон» және он алты «Бофорс» зениттік пушкалары бар жаңа ұшаққа қарсы батарея, әр «Бофорс» пушкасы үшін басқару пунктерімен бірге орнатылды. Оның 1.1 дюймдік қарулары «Гонолулу» және «Феникс» сеңлес кемелерін қаруландыру үшін берілді. Кемедегі брондалған басқару мұнарасы айналаға көрінуге кедеріл келтіретінін көрсетті, сондықтан ол алынып, оның орнына ашық көпір салынды. Бұған қоса, мұнараны алып тастау арқылы салмақтың азаюы үлкен ұшаққа қарсы батареяның салмағын өсіруге көмектесті. 1942 жылы қайта құрылған «Бруклин» класындағы бірнеше крейсерлердің басқару мұнаралары кейіннен «Пёрл-Харборда» батып кеткен қайта жабдықталған соғыс кемелеріне орнатылды.

Құрылыс және алғашқы мансап

АҚШ Әскери-теңіз күштері 9 қыркүйекте 1935 жылы «Хелена» кемесін салуға Нью-Йорк Әскери-теңіз кеме жасаушылығына келісім-шарт берді, ал жаңа кеменің қадағасы 9 желтоқсанда 1936 жылы салынды. Кеменің толық корпусы 28 тамызда 1938 жылы суға жіберілді және 18 қыркүйекте 1939 жылы CL 50 борты номерімен қолданысқа берілді. Сол жылдың қыркүйек айында Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, бірақ сол кезде АҚШ бейтараптығын сақтады. Қызметке түскеннен кейін кеме теңіз сынақтарымен және алғашқы оқуларымен айналысты, содан кейін 27 желтоқсанда Оңтүстік Америка суларына бағытталған үлкен сынақ сапарына шықты. 1940 жылдың 22 қаңтарында Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласына жеткенше, Кубадағы американдық жалдамадағы Гуантанамо шығанағында тоқтады. Одан кейін 29 қаңтарда Уругвайдың Монтевидео қаласына жол тартты. Соңғы портта экипаж өткен айдағы Плата өзені шайқасынан кейін жақында батырылған неміс ауыр крейсері «Адмирал Граф Шпее» кемесінің қираған қалдықтарын тексерді. «Хелена» ақпан айының ортасында АҚШ-қа қайта оралу үшін қайтадан жолға шықты, қайтадан Гуантанамо шығанағы арқылы өтті. Қайтып келгеннен кейін 2 наурыздан 14 шілдеге дейін жөндеу үшін құрғақ докқа қойылды. Келесі бірнеше ай бойы, қыркүйекке дейін оқу-жаттығулар мен теңіз сынақтарына қатысты, содан кейін Тынық мұхиты флотына ауыстырылды. Айдың соңында Панама каналы арқылы өтіп, 3 қазанда Сан-Педроға (Калифорния) келді. Одан кейін 21 қазанда Перл-Харборға (Гавайи) флоттың қалған бөлігіне қосылу үшін жол тартты. Келесі жыл бойы флот оқу-жаттығулар мен атыс жаттығуларын өткізуге жұмсалды, Жапониямен Қытайға қарсы соғысқа байланысты шиеленіс күшейді. 1941 жылдың 14 шілдесінен 16 қыркүйегіне дейін кеме Калифорниядағы Маре-Айленд Әскери кеме жасаушылығында техникалық қызмет көрсету үшін құрғақ докқа қойылды; осы кезеңде кеме 1,1 дюймдік зеңбіректерді алды. «Хелена» кемесін 1941 жылдың желтоқсан айында тағы да мерзімдік жөндеуге құрғақ докқа қою жоспарланған, және 6 желтоқсанда «Оглала» мина тартушысымен бірге портта тұрып, кемежайда өз кезегін күтті. Кемелер әдетте «Пенсильвания» соғыс кемесіне арналған тұраққа орналасқан, ол сол кезде құрғақ докта болды. Сол кезде кеме командирі капитан Роберт Генри Инглиш болды.

Перл-Харборға шабуыл

7 желтоқсанның таңында жапондықтар американдық флотқа күтпеген шабуыл жасады. Бірінші толқын қырық «Накадзима B5N» торпедалық бомбалаушы, елу бір «Айчи D3A» пикируші бомбалаушы және елу «B5N» жоғары биіктіктегі бомбалаушы, сонымен қатар қырық үш «Мицубиси A6M Zero» истребительдерімен бірге келді. Жапондықтар «Пенсильвания» кемесінің әдеттегі орнында тұрғанын күтті. 07:55-те басталған шабуылдың үшінші минутында «B5N» торпедалық бомбалаушы ұшқышы шайқас кемесі деп ойлаған жерге торпедасын тастады. Торпеда «Оглала»ның астынан өтіп, «Хелена» кемесінің оң жақ қанатына, шамамен орта тұсына тиді. Жарылыс корпуста тесік жасап, оң жақ қозғалтқыш және қазандық бөлімшелерін су басты, сондай-ақ бас және қосалқы артиллерияның сымдарын үзіп тастады. Кеме экипажы шайқасқа дайындық позицияларына асықты, ал торпеда соққаннан кейін екі минут өткен соң қосалқы алдыңғы дизель генераторы қосылып, артиллерияға қуатты қалпына келтірді. «Оглала» «Хеленаға» қарағанда аз ғана бақытты болды, себебі жарылыс әсерінен мина тартушы кеменің корпустық пластиналары босап, кеме аударылып кетті. Бірінші ұшқыш күннің сәулесінде екі кеменің бір-біріне шағылысқан силуэттерін «Пенсильвания» деп жаңылыстырды. Екінші торпедалық бомбалаушы толқыннан «Хелена» мен «Оглалаға» жақындағанда, ұшқыш бірінші ұшқыштың қатесін байқап, шабуылдан бас тартып, тағы екі ұшқышты да солай істеуге мәжбүр етті. Төрт басқа ұшқыш шабуылдарын жалғастырды, бірақ олардың барлық торпедалары өткізіп жіберді. Осы кезде кеменің зениттік артиллериясы жапондық шабуылшыларға қарсы атыла бастады, біреуін торпедасын идеалды ұшыру позициясына жетпей тастауға мәжбүр етті. Бір торпеда қанатын шығып, трансформатор станциясына тиді, ал қалған үшеуі терең суға батып, портың түбіне сіңді. Осы шабуылдар кезінде бір истребитель кемеге оқ жауды, бірақ көп зиян келтірмеді. Бірінші толқын шабуылдарын бастаған кезде жапондық авианосецтер сексен бір пикируші бомбалаушы, елу төрт жоғары биіктіктегі бомбалаушы және отыз алты истребительден тұратын екінші толқынды ұшырды. «Хеленаның» зениттік артиллериясы әрекетке кіріскенде, олар екінші шабуыл толқынының одан әрі шабуылдарын тойтаруға көмектесті, ал басқалары кеменің көптеген су өткізбейтін люктерін жауып, су тасқынын бақылауға тырысты. Күшті зениттік атыс бірнеше жапондық бомбалаушылардың нысанасын бұзды, олар кемеге төрт рет жақын тиді. Олардың бірі кеме айлағына тисе, қалған үшеуі кеменің оң жағына суға түсті. «Хеленаның» зениттік батареясы шабуыл кезінде көп мөлшерде атыс жүргізді: 5 дюймдік пушкаларынан шамамен 375 снаряд, 1,1 дюймдік пушкаларынан шамамен 3000 снаряд және .50 калибрлі пушкаларынан шамамен 5000 снаряд атты. Олар жапондық алты ұшақты атып түсірді, рейдте атылып түсірілген жиырма тоғыз ұшақтың ішінде. Алғашқы шабуылда 26 адам қаза тауып, тағы бесеуі жараларынан қайтыс болды, ал тағы алпыс алты адам жарақат алды, бірақ жазылып кетті. Құрбандардың көп бөлігі торпеда соққаннан, ал қалғандары жақын тиген бомбалардан болды. Шабуылдан екі күн өткен соң «Хелена» кемесі Перл-Харбордағы №2 құрғақ докқа тексеру және уақытша жөндеу жұмыстары үшін ауыстырылды, бұл оған АҚШ-тың батыс жағалауына оралуға мүмкіндік берді. Торпеда тесігінің үстіне болат пластиналар дәнекерленді, ал 31 желтоқсанда «Хелена» қайтадан суға шығарылды. 1942 жылдың 5 қаңтарында ол Калифорнияға баратын конвоймен бірге тұрақты жөндеулер мен модификацияларға арналған Маре аралына жолға шықты. Кеме 13 қаңтарда кемежайға келді және алты күннен кейін құрғақ докқа орналасты. Жөндеу жұмыстары 4 шілдеде аяқталды, алғашқы теңіз сынақтары 3-4 шілдеде өтті, тек 40 мм-лік пушкалардың директорлары орнатылуға қалды. Директорлар көп ұзамай келді және 10 шілдеде орнатылды. Содан кейін «Хелена» 15 шілдеге дейін созылған қысқа оқудан өтті, одан кейін SG радарларын орнату үшін Маре аралына оралды. Ол сол айдың соңында Маре аралынан шығып, Сан-Францискоға көшіп барды, онда ол Оңтүстік Тынық мұхиты бағытындағы алты көліктік кемеге қосылды. Көліктік кемелер Эспириту Сантоға теңізшілер контингентін тасыды. Ол жерде «Хелена» 64-ші жедел топқа (TF) қосылды, ол кезде Гуадалканал маңындағы шайқастардың ортасында болды.

Гуадалканал жорығы

Келесі екі айдың ішінде Хелена және TF 64-тің қалған бөлігі Гуадалканалдағы теңіз жауынгерлеріне көмек беру үшін күшейту конвойларын сүйемелдеумен және аймақтағы авиациялық топтарды эскорттаумен айналысты. 15 қыркүйекте Хелена «Уасп» авиатасымалдағышымен бірге жұмыс істеп тұрғанда, жапондық суасты қайығы флотқа шабуыл жасап, «Уаспқа» үш торпедамен соққы берді, осының салдарынан кеме қирады. Хелена «Уасптан» шамамен төрт жүз адамды құтқарып, оларды Эспириту-Сантоға жеткізді. Одан кейін кемеге капитан Гилберт С. Хувер келіп, Инглиштің орнына басшылыққа келді. Осы кезде топқа Хелена, оның серігі Бойз, ауыр крейсерлер Сан-Франциско және Солт-Лейк-Сити, сондай-ақ эсминецтер Фаренхольт, Дункан, Бьюкенен, МакКалла және Лаффи кірді. Қыркүйек айының соңы мен қазан айының басында Матаникау маңындағы шайқастардан кейін, аралға қосымша күштер жіберу туралы шешім қабылданды. Сондықтан Америка дивизиясының 164-ші жаяу әскер полкі екі эсминецке көтерілді; TF 64 кемелерге жақыннан сүйемелдеді және жапондық күштердің тосқауылдауына жол бермеу үшін батысқа қарай күзеттік қызмет атқарды. Осы кезде бөлімге контр-адмирал (RADM) Норман Скотт басшылық етті, ол операцияға кіріспес бұрын 8 қазанда кемелерімен бір түндік жаттығулар өткізді. Кемелер 9 және 10 қазанда Рабаулда орналасқан жапондық ұшақтардың қашықтығынан тыс, оңтүстікке қарай патрульдеді. Скотт күн сайын сағат 12:00-де кемелерін Реннелл аралына солтүстікке қарай алып барды, онда олар Саво аралына жетіп, жапондық эскадрильяны тоқтатуға дайын болар еді, егер олар әуеден анықталғанда. 11 қазанда американдық әуе барлауы жапондық кемелердің аралға өз күштерін жеткізіп жатқанын анықтады, содан кейін Скотт оларды ұстап алуға тырысуды шешті.

Эсперанс түбегі шайқасы

Скоттке белгісіз, жапондықтар Гуадалканалдағы американдық гарнизонды бомбалауға крейсерлер мен эсминстер тобын жіберді; Контр-адмирал Аритомо Готоның басқаруындағы бұл бөлім ауыр крейсерлер – жапон крейсері Аоба, жапон крейсері Кинугаса және жапон крейсері Фурутака, сондай-ақ эсминстерден тұрды. Екі эскадрилья 11 қазан күні сағат 22:00-ден бұрын Слоттың оңтүстік жағында қараңғыда жақындасқанда, төрт американдық крейсердің үшеуі өздерінің суағындарын ұшырды, бірақ Хелена Скотттың флагманы Сан-Францискодан нұсқау алмады, сондықтан оның экипажы ұшақты шайқас кезінде өрт қаупін азайту үшін суға тастады. 22:23-те американдық кемелер Farenholt, Duncan, Laffey, San Francisco, Boise, Salt Lake City, Helena, Buchanan және McCalla ретінде тізімге тұрды; бұл Хелена мен Бойз екеуінде де SG радары болғандықтан мүмкін болды, ол басқа кемелердегі SC жиынтықтарынан әлдеқайда тиімді болды. Ай батып қалғандықтан, көріну нашар болды, қоршаған ортада жарық болмады және теңіз көкжиегі көрінбеді. Хеленаның радар операторлары 23:25-те жапон эскадрильясын анықтады және олардың орнын 23:32-де белгіледі. Хелена жапондықтарды алғаш байқағаннан кейін Скотт кемелерінің бағытын өзгертті, Готоның кемелері Скотттың бағытына перпендикуляр жүзіп кеткендіктен, оңтүстік-батысқа қарай жүзіп кетті. Бұл американдық эскадрильяны жапондық формацияның «Т»-сін кесіп өтуге мүмкіндік берді. Хеленадағы офицерлер Скотттың бағытын өзгерткенін ескеріп, оның байланыс туралы білетінін болжады. 23:45-те американдық флагманның артиллериялық радары жапондықтарды бар болғаны 15 км қашықтықта анықтады, бұл американдық кемелердегі бақылаушылармен расталды. Хувер Скотттан оқ атуға рұқсат сұрады, және оң жауап алғаннан кейін 23:46-да оқ атуға бұйрық берді. Эскадрильяның басқа кемелері де Хеленаның үлгісін еріп, тез арада оқ атуға кірісті. Гото сол кезде американдықтардың бар екенін білмеді және оның кемелері Саво аралы шайқасынан кейін американдық теңіз күштері түнгі уақытта жапондық әскери кемелеріне қарсы шықпайды деп есептегендіктен, шайқасқа дайын болмады. Алғашқы оқтар Аобаға ауыр зақым келтіріп, Готоны жаралады, жапондық кемелерде шатасу туды. Бір минуттан кейін Скотт кемелеріне оқ атуды тоқтатуды бұйырды, өйткені олар бағытты өзгерткен кезде формациядан шығып қалған эсминстердің алдыңғы үштігіне қателесіп атқан деп ойлады. Американдық кемелерден атыс тоқтаған жоқ, және ол кемелерінің орнын нақтылағаннан кейін TF 64-ке 23:51-де оқ атуды қайта бастауға бұйрық берді. Осы кезеңде Фурутака капитаны американдықтардың қатты атысынан құтылу үшін солға бұрылды, бірақ 23:49-да Аобаға көмекке келу үшін бағытын өзгертті. Бұл маневр Фурутакаға Хеленаны қоса алғанда, бірнеше соғыс кемелерінен көптеген снарядтарды әкелді, олардың кем дегенде бірі палубадағы торпедаларды жарып, үлкен өрт тудырды. Кинугаса да дереу солға бұрылды, бірақ Фурутакадан айырмашылығы, оның капитаны Хатсуюкимен бірге кемесін зақымдаудан сақтап, кері шегінуді жалғастырды. Фубуки американдық эскадрильямен қатар бағытқа бұрылды; бастапқыда Сан-Франциско мен Бойзеге қарсы және өртке ұшырады, содан кейін Фубуки басқа кемелердің көпшілігінен қатты атысқа түсті. Шатасқан, жақын арадағы шайқаста Хелена немесе Бойз (алты дюймдік пушкалармен қаруланған жалғыз кемелер) Фаренхольтке кездейсоқ соққы беріп, су басуға және отынның ағып кетуіне себеп болды, осылайша оны шайқастан шығаруға мәжбүр етті. Түн ортасында Скотт жапондық кемелерін тиімді қуып шығу үшін эскадрильясын қайта ұйымдастыруға тырысты; ол кемелеріне жауынгерлік жарықтарын көрсетуге және формацияға оралуға бұйрық берді. 00:06-да Хелена мен Бойз кемелерінің бақылаушылары Кинугаса шегініп бара жатқанда атқан торпедалардың іздерін байқады. Көп ұзамай Кинугаса өзінің негізгі батареясынан оқ атып, Бойске ауыр зақым келтірді. Кинугаса мен Солтүстік көл қаласы арасындағы қысқаша жекпе-жектен кейін Скотт жапондықтар солтүстік-шығысқа қарай қашуды жалғастырғандықтан шайқасты тоқтатты. Қырықтан астам соққыға ұшыраған Аоба шайқаста аман қалды, бірақ Фурутака және Фубуки ақырында қарқынды су басудан көз жұмды; Хелена екі кеменің де жойылуына себепкер болды. Жапондық бомбалау күшін жеңгеніне қарамастан, Скотт Гуадалканалға күш-жабдықтар алып бара жатқан соғыс кемелерінің екінші тобын жіберіп алды, олар өз адамдарын және жабдықтарын оқиғасыз жеткізе алды. Шайқастан кейін жаңа жылдамдығы бар Вашингтон соғыс кемесі TF 64-ке берілді, енді ол RADM Уиллис Лидің басқаруына көшті. Осы кезде бөлімге Хелена, Сан-Франциско, жеңіл крейсер Атланта және алты эсминец кірді. 20 қазанда Хелена Эспириту Санто мен Сан-Кристобал арасында патрульдеу кезінде жапондық суасты қайығының шабуылына ұшырады, бірақ торпедалар өткен. 21-24 қазан аралығында жапондық құрлықтағы барлау ұшақтары TF 64-ке жапондық флот аймаққа жақындағанда бірнеше рет байланыс жасады, бірақ 25 күні басталған Санта-Круз аралдары шайқасында жапондықтар өзінің әуе шабуылдарын TF 17 және 61 американдық авиатасымалдағыштарына шоғырландырды және Лидің кемелері шайқасқа қатыспады. 4 қарашада Хелена Коли-Пойнт шайқасы кезінде Гуадалканалға оттық қолдау көрсету үшін қайтадан келді. Хелена, Сан-Франциско және эсминец Стеррет 164-ші жұмысшы полкінің және 8-ші теңізшілер полкінің шабуылына ұшыраған жапондық позицияларын бомбалады, 9 қарашаға дейін жапондық қорғаушыларды толығымен жойды.

Гуадалканал теңіз шайқасы

Қарашаның басында екі жақ та Гуадалканал және оның маңындағы күштерін қайта жабдықтауға дайындық бастады. 5500 сарбаз бен жабдықтарды тасымалдайтын американдық конвой ұйымдастырылды, оны TF 16 қорғайды, оның негізгі күші – «Энтерпрайз» авиатасымалдағышы; «Вашингтон» TF 64-тен бөлініп, қорғау күшін күшейту үшін жіберілді, ал крейсерлік бөлім TF 67.4 болып қайта ұйымдастырылып, жақын эскорт ретінде тағайындалды. RADM Дэниел Дж. Каллаган басқаратын бөлімге «Хеленадан» басқа, «Сан-Франциско» және «Портленд» ауыр крейсерлері, «Атланта» және «Джуно» жеңіл крейсерлері, сондай-ақ «Кушинг», «Лаффи», «Стеретт», «О’Бэннон», «Аарон Уорд», «Бартон», «Монсен» және «Флетчер» эсминецтері кірді. Жалпы басқару RADM Ричмонд К. Тернерге жүктелді. Осы уақытта жапондықтар Гуадалканалдағы армияға 7000 сарбаз бен жабдықтарды тасымалдайтын өз конвойларын жинады; оны екі жылдам линкор, жеңіл крейсер және он бір эсминецтен тұратын бомбалау күші қолдайтын болды. Конвойді қорғау үшін барлығы төрт ауыр және бір жеңіл крейсер, алты эсминец жұмылдырылды. 12 қарашада Каллаганның кемелері мен көлік кемелері Гуадалканалға жетті, ал олар жүк түсірген кезде жапондық артиллериялық батарея көліктерге оқ ашты. «Хелена» және кейбір эсминецтер жауап ретінде оқ атып, жапондық артиллерияны басып тастады. Жапондық әуе шабуылы жұмысты тоқтатты; екі кеме зақымдалды, бірақ «Хелена» зардап шекпеді. Барлау ұшақтары жапондық бомбалау күшінің, конвойдың және бөлінген эсминецтер тобының жақындап келе жатқанын анықтады. Тернер жапондықтар сол түні конвойды шабуылдауға немесе Гуадалканалдағы американдықтарды бомбалауға ниеттенгенін болжады; ол Каллаганның бөлімшесін Гуадалканалдан алып тастап, конвойды үш эсминец пен екі эсминец-мина тастаушысының эскортымен жіберуге шешім қабылдады, өйткені TF 16 аталған аймаққа жету үшін тым оңтүстікке кеткен еді. Каллаган конвойды Ленго каналы арқылы алып өтіп, батысқа бұрылып, кемелерін жапондық эскадрилья мен Гуадалканал гарнизоны арасында орналастырды. Жапондық күштер Әбе Хироакидің басқаруымен «Хейи» және «Кирисима» линкорларын орталыққа алып келді. Каллаган кемелерін Эсперанс мүйісінде Скотт істегендей, бір бағанға орналастырды және SG радарын жабдықталған кемелердің берген артықшылығын түсінбей, «Сан-Францисконы» алға шығарды. Скотт «Атлантаға» ауысты, ол SG радарына ие болған жоқ, бірақ оны алдыңғы крейсер ретінде орналастырды. 13 қарашада сағат 01:25 шамасында Әбенің кемелері Эсперанс мүйісіне жетті, сол кезде нашар ауа райы көрінуді қиындатқандықтан кемелері шатастыққа түсті. Ол өзінің алдынан бақылап отыр деп ойлаған эсминецтер шын мәнінде орнынан шығып кеткен. Әбе Каллаганның күні бұрын Гуадалканалға келгенін білген, бірақ оның қазіргі орналасқан жерін білмеген. Сағат 01:30-да ол Лунга нүктесінің маңында американдық кемелер жоқ екені туралы хабар алды, бұл оны кемелеріне бомбалауға дайындық беруге бұйрық берді. Осы уақытқа дейін «Хелена» Әбенің кемелерін Каллаган білмейтін қашықтықта алты минут бұрын анықтаған, өйткені «Сан-Франциско» жапондықтарды әлі анықтамаған еді. Екі жақтың эсминецтері сағат 01:42-де кездесті; Каллаганның шатасуы екі күш соқтығысқан кезде американдық эскадрильяны шатастырған қарама-қайшы бұйрықтарға әкелді. Ол «жеке кемелер оң жаққа, жұп кемелер сол жаққа атуын» бұйырды, бірақ ол алдын ала нөмірлеу жүйесін белгілемеген. Әбе өзінің эсминецтерінен толық емес есептер алды, бұл оны 01:48-де кемелеріне оқ атуға бұйрық беруден бұрын қысқа уақытқа тоқтатты. Америка және жапондық кемелер шайқасқанда, «Хелена» бастапқыда «Акацуки» жапондық эсминцін ұрып-соғып, оның іздеу шамдарын өшірді, бірақ оған елеусіз зиян келтіретін кері оқтар тиді. Бірнеше басқа кемелердің бомбалауынан кейін «Акацуки» қатты оқтың астында жарылып, тез батып кетті. Содан кейін «Хелена» 02:04-те «Аматсуказе» жапондық эсминціне атуды ауыстырды, бірақ «Сан-Франциско» екі кеме арасынан өткен кезде атуды тоқтатуға мәжбүр болды. Дегенмен, «Хелена» бірнеше рет соққы беріп, «Аматсуказеге» қарсы шығуға мәжбүр етті. Жапондық эсминецті «Асагумо», «Мурасаме» және «Самидаре» жапондық эсминецтерінің шабуылы ғана құтқарып қалды, бұл «Хеленаны» олармен шайқасуға мәжбүр етті. «Мурасаме» бір қазандық бөлмесін жарамсыз етіп, оны да кері қашуға мәжбүр етті, ал «Самидареге» от қойылды. Осы кезеңде оның 40 мм-лік бір пулеметі «Нагара» жапондық крейсеріне қарсы бағытта жүргенде атып тастады. Содан кейін «Хелена» екі жақтың өртенген кемелері арасында маневр жасап, шегініп келе жатқан жапондық кемелерге оқ жаудырды. «Хейидан» қатты зақым алған «Сан-Франциско» шайқас арқылы өте бергенде, «Хелена» оны одан әрі зақымданудан қорғауға тырысып, оны ұстап алды. 38 минуттық шайқас барысында американдық эскадрилья қатты зақымдалды, ал Каллаган мен Скотт шатасқан шайқаста қаза тапты, соңғысы «Сан-Францискодан» туындаған достық оттан қаза тапты. «Хелена» салыстырмалы түрде зардап шекпеді, бес оқ тиді, олар елеусіз зиян келтірді және бір адамды өлтірді. Екі американдық эсминец батып, үш эсминец зақымдалды, сондай-ақ екі крейсер де зақымдалды. Қайта, «Хейи» қатты зақымдалды және келесі күні американдық әуе шабуылдары оны кері қайтарудан алғандықтан, кейіннен суға батырылды; бір эсминец батып, екіншісі қатты зақымдалды. Ең бастысы, Каллаганның кемелері Әбені Гуадалканалдағы әуежайды бомбалаудан алдын алды. Американдық эскадрильядағы қирағандардың арасында аман қалған аға офицер Гувер сағат 02:26-да әлі де шайқаста болған барлық кемелерді оңтүстік-шығысқа кері шегінуге бұйрық берді, ал жапондықтар кері бағытта шегінді. Гувер «Сан-Францисконы», «Джуноны», «Стеретті» және «О’Бэннонны» жинап, оларды оңтүстікке қарай эскорттады. Сағат 11:00-де жапондық «I 26» теңіздік қайығы «Сан-Францискоға» торпедалар таратып, өткізіп алды, бірақ біреуі «Джуноға» тиді. Торпеда кеменің бір магазинін жарып, алдыңғы күні алған зақымдарымен бірге, оның тез батуына себеп болды. Гувер «Хелена» өте құнды екенін, болжаған аз ғана құтқарушыларды іздеуге тәуекел етуге болмайтынын шешті, ал топтағы басқа кемелер де тоқтауға шамасы жетпеді. Оның орнына ол өтіп бара жатқан B 17 бомбалаушысына сигнал берді, бірақ «Джуноның» тағдыры туралы есеп уақытында жеткізілмеді, бұл басқа кемелердің құтқару операцияларын жүргізуіне кедергі келтірді. Әскери теңіз күштерінің адмиралы Уильям Халси кейіннен Гуверді қызметтен шеттету туралы шешім қабылдады, суға батқан кеме туралы дереу хабарламау, теңіздік қайыққа шабуыл жасамауы және құтқару операцияларын жүргізбеуіне байланысты. Соғыстан кейін Халси осы эпизодқа өкініш білдірді, Гувердің алдыңғы күні шайқастан шаршағанын және кемесі мен уақытша бағыныштылығындағы адамдарды сақтау қажеттілігімен жетекшілік еткенін атап өтті. Капитан Чарльз П. Сесил Гуверді кеменің командирі ретінде алмастырды.

1943 жылғы операциялар

1943 жылдың қаңтарынан бастап, Елена жоспарланған Жаңа Джорджия науқанына дайындық ретінде Жаңа Джорджия аралындағы жапондық позицияларға бірнеше шабуылға қатысты. Бірінші шабуыл 1-4 қаңтар аралығында болды, онда Елена (әлі TF 67 құрамында) 25-ші жұмысшы дивизиясының бөлімдерін тасымалдаған жеті тасымалдау кемесін Гуадалканалға дейін сүйемелдеді. Бұл бөлімге тағы алты крейсер мен бес эсминец кірді, оған РАДМ Уолден Л. Эйнсворт басшылық етті. Эйнсворт 4-і күні конвойді қорғау үшін төрт крейсер мен үш эсминецті қалдырды, ал 5 қаңтарда таңертең Мунданы бомбалау үшін Еленаны, оның әпкелері Сент-Луис пен Нэшвиллді және екі эсминецті алып кетті. Кемелер барлығы 4000-ге жуық снаряд атты, бірақ жапондық әуеайлағына айтарлықтай зиян келтірмеді. Кемелер 09:00-де Гуадалканалға оралды және жапондық әуе шабуылы келіп, басқа екі крейсерге зақым келтірген кезде барлау ұшақтарын қалпына келтіре бастады, бірақ Елена нысанаға алынбады. Кемеге 5 дюймдік жаңа снарядтар мен жақын арада жарылатын VT сақтандырғыштары орнатылды, және оның қолданылуы олардың жауынгерлік жағдайда сәтті қолданылған алғашқы реті болды. Содан кейін Елена және оның бөлімшесінің қалған бөлігі 22 қаңтар күні таңертеңге дейін Эспириту Сантоға отын құю және оқ-дәрілерді толықтыру үшін оралды. Халси Эйнсвортқа ондағы әуеайлақты бейтараптандыру үшін Коломангара аралындағы Вилаға шабуыл жасауға бұйрық берді, ал 23 қаңтарда ол өзінің кемелеріне қарсы түнгі торпедалық шабуылдар жасауы мүмкін жапон ұшақтарын жаңылыстыру үшін Мундаға қарай жасампаздық шабуыл жасады. Мундадағыдай, Эйнсворт екі крейсер мен үш эсминецті қашықтықтан қолдау көрсету үшін қалдырды, ал Елена, Нэшвилл және төрт эсминецті Кула шығанағына алып барып, әуеайлақты бомбалады. "Black Cat" PBY Catalina барлау көмегін көрсетті, ал екі крейсер негізгі және қосалқы оқ-дәрілерден шамамен 3500 оқ атып, әуеайлақ пен жабдыққа елеулі зақым келтірді. Жапондықтар он бір флоттасты Айнсворттың крейсерлерін барлау үшін жіберді, ал екінші топ отыз Мицубиси G4M бомбалаушыларын жіберді, бірақ американдық кемелер флоттастыдан қашу үшін жаңбырды пайдаланды, сонымен қатар ұшақты аулақ ұстауға SC және FD радарлары бағыттаған 5 дюймдік ұзын қашықтықтан атылды. Таң атқанда бес P-38 истребителі кемені соғыс қайықтарымен бірге алып жүруге келді. 25 қаңтарда Елена мен эскадрильяның қалған бөлігі Эспириту Сантоға оралды. Елена TF 67 құрамында жұмыс істеуді жалғастырды, жапондық кемелерді іздеп, Гуадалканалға конвойларды сүйемелдеді, өйткені науқан ақпанға дейін жалғасты. Ол 29-30 қаңтардағы Реннелл аралы шайқасында конвой операциясының алыстан қолдау көрсетуіне қатысты, бірақ TF 64 іс-әрекет кезінде TF 18-ге көмек көрсетуге тым алыс болды. 11 ақпанда жапондық I-18 су асты кемесі Эспириту Сантодан жүзіп бара жатқанда Еленаны торпедамен атқылауға тырысты, бірақ крейсердің эскорттық эсминдері Флетчер мен О'Бэннон, Еленаның бір Сейгуль ұшағының көмегімен, су асты кемесін батты. Содан кейін 28 ақпанда Сиднейге (Австралия) барып, 6 наурызда жөндеуден өтті. 15 наурызда оны екі күндік жөндеу жұмыстары үшін Кокату аралы кемежайының Сазерленд докына алып барды. Содан кейін 26 наурызда ол солтүстікке, Эспириту Сантоға қайтып, жаңа Джорджияға қарсы бомбалау операцияларын жалғастыру үшін, қазір TF 68 деп аталатын бөлімге қосылды. Елена 30 наурызда Эспириту Сантоға келіп, Эйнсворттың бөлімшесіне қосылды. Жаңа Джорджия науқанына дайындық күшейген сайын, кемелер Слотқа қайта-қайта патрульдік сапарға шықты. Эйнсворттың крейсерлері алдағы операцияларға арналған жаттығулармен де айналысты. Гуадалканолда танкерден жанармай құю кезінде Елена радарда жапондық әуе шабуылының үлкен бөлігі байқалғандықтан, мүмкіндігінше тез жүзуге нұсқау алды. Ол және крейсерлік бөлімнің қалған бөлігі рейдтен қашу үшін Саво аралының солтүстік-батысына қарай жүзіп кетті; олар зақымданудан құтылды, бірақ шабуыл американдықтарды сол түнде жоспарланған крейсерлік патрульді тоқтатуға мәжбүр етті. 12-13 мамыр түнінде Эйнсворт крейсерлерін алып, Вила мен Мундаға шабуыл жасады. Еленаға біріншісін бомбалау міндеті жүктелді және ол шабуыл кезінде аралға барлығы 1000 снаряд атты. Жаңа Джорджияға шабуыл 30 маусымда басталды; Елена және TF 68-нің қалған бөлігі Коралл теңізінің солтүстік шетінде патрульдік сапармен жүрді; сол кезде ол Сент-Луис, Гонолулу және О'Бэннон, Николас, Шевалье және Стронгтан тұратын олардың эсминец экранымен бірге жүрді. 1 шілдеде кемелер Жаңа Джорджияның оңтүстігінде болды, ал 3 шілдеде олар Тулагиге жетті, онда жапондық әуе шабуылы туралы жалған хабар кемелердің экипаждарын қысқа уақытқа соғыс станцияларына жіберді. Достасқандардың жоспары аралдың солтүстік-шығыс жағындағы Кула шығанағында екінші десант жасауды көздеді. Мұндай десант жапондық күштердің аралдағы жабдықталу жолын тоқтатып, олар жеңілген жағдайда, Гуадалканалдағыдай, шығанақты пайдаланып қашу мүмкіндігінен айырылар еді.

Райс Анкориджге қону

Бірнеше рет Кула шығанағы маңындағы жапондық позицияларына шабуыл жасаған Эйнсворт, жапондықтардың Жаңа Джорджия кампаниясы басталғанда тағы шабуылдар күтетінін білді. Ол крейсер командирлеріне жапондық теңіз күштерінің араласуын күтуді, зақымдалған кемелерді эвакуациялауға және қажет болған жағдайда, ауыр зақымдалған кемелерді Райс-Анкорейдждегі жағаға тіреуге дайын болуды бұйырды. 4 шілдеде американдық шабуыл күштері – жойғыш көліктерге тиелген шабуыл тобы – сағат 15:47-де Тулагиден шықты, алдында Гонолулу, одан кейін Сент-Луис және Хелена. Төрт жойғыш суасты қайықтарын анықтау үшін олардың төңірегінде орналасты, ал жойғыш көліктер өздігінен жүзіп кетті. Сонымен қатар, үш жапондық эсминец – Ниидзуки, Юнаги және Нагацуки – 1300 сарбаздық контингентпен бірге Бугенвильден Жаңа Джорджиядағы гарнизонды нығайту үшін кетті. Николас және Стронг Кула шығанағына бірінші болып жетіп, аймақта жапондық соғыс кемелері бар-жоғын анықтау үшін радарларымен және сонарларымен сканерледі. Крейсерлер мен тағы екі жойғыш Виладағы жапондық позицияларын бомбалауға дайындалу үшін шығанаққа кірді. 5 шілдеде сағат 00:26-да Гонолулу бірінші болып атып, Сесил Хеленаның артиллериялықтарына 90 секундтан кейін соған ере тұруды бұйырды. Жоғарыда айналып ұшқан «Қара мысықтар» кемелердің атысын үйлестірді. Басқа кемелер де тез арада бомбалауға қосылды, ол шамамен 14 минутқа созылды, содан кейін американдық колонна шығысқа бұрылып, Райс-Анкорейджге нысаналарды атқылау үшін бет алды. Алты минут атып тұрғаннан кейін кемелер кетіп қалды, Хелена екі бомбалау кезінде 6 және 5 дюймдік снарядтардан мыңнан астам оқ атқан. Соңғы кезеңде Хелена экипажы кемеге жақын жапондық артиллериялық батареяларынан снарядтардың жарылғанын байқады, бірақ американдық кемелердің ешқайсысына зақым келмеді. Америкалықтар үш жапондық эсминецтің әлі де атыс жүргізіп жатқан кезде шығанаққа келгенін білмеді. Оқтардың жарқырауы жапондықтарға американдық кемелерді жылдам анықтауға мүмкіндік берді. Содан кейін көлік тобы шығанаққа кірді және Айнсворттың эскадрильясымен араласуды болдырмау үшін жағаға жақын жүзіп кетті, ол шығанақтан шығу үшін 12:39-да солтүстікке бұрылды. Қарулы күштерді нығайту операциясына жауапты эсминец командирі капитан Канаока Кунизо, сарбаздары мен жабдықтарымен жүктелген кемелерімен басым күштермен қақтығысудан аулақ болу үшін де кері шегінуге шешім қабылдады. Радары бар жалғыз эсминец Ниидзуки барлық үш кеменің мақсатын басқарды және барлығы 14 «Ұзын найза» торпедасын ұшырып, Бугенвильге қайтып қашу үшін жоғары жылдамдықпен шегінді. Осы торпедалардың бірі күзетшілік міндетін атқарып тұрған Стронгке тиді. Жойғыш қатты зақымдалды, бірақ шабуыл Эйнсвортқа аймақта жапондық соғыс кемелері бар екенін хабарлады. О'Бэннон мен Шевалье аман қалғандарды алуға жіберілді, ал Эйнсворт жауапты деп санайтын суасты кемесін іздеуге дайындалды, өйткені оның ешбір кемесі үш жапондық эсминецті радарларында анықтамаған. Стронг сағат 01:22-де батып кетті, оның экипажының 239 адамын басқа жойғыштар алып кетті, бірақ қараңғыда тағы бірнеше аман қалғандар жоғалып кетті және кейінірек оларды көлік тобы жинады. Эйнсворттың кемелері сағат 02:15-те Тулагиге қайту үшін круиздік формациясын қайтадан бастады. Бомбалау кезінде 5-мұнарадағы сол жақ оқ-дәрілік лифтісі бұзылды, ал 2-мұнарадағы қозғалтқыш жабықтары бірнеше рет істемей қалды. Кемелер Тулагиге қайтып оралғанда, мұнараларды жөндеу жұмыстары бірден басталды. Оқ-дәрілік лифті тез арада жөнделді, бірақ 2-мұнарадағы қаруды жөндеуге бес сағаттан астам уақыт кетті, содан кейін жабық қысқа жабықпен ауыстырылды, бұл қарудағы оқты атуға мүмкіндік берді және оны қалыпты пайдалануға дайындады. Сағат 07:00-де Дженкинс эсминеці эскадрильяға қосылды және ол түстен кейін Тулагиге жетті, онда кемелер дереу жанармай құюды бастады. Көп ұзамай Эйнсворт Халсиден Кула шығанағына оралуға бұйрық алды, өйткені барлау ұшақтары Бугенвильден жапондық эсминецтердің шығып келе жатқанын байқады, ол түнгі күні бұзылған күшейту операциясын орындауға тырысады. Эйнсворт эсминецтерді тосқауылдап, жапондық күштердің аралға түсуіне жол бермеуі керек. Ол кемелерге жанармай құюды тоқтатып, жолға шығуға дайындық жасауды бұйырды; Дженкинс Стронгты алмастырды, ал суға батып бара жатқан Стронгпен кездейсоқ соқтығысқан Шевальенің орнын Радфорд эсминеці басты.

Кула шығанағы шайқасы

Алдыңғы түнгі күштерді жеткізу операциясы тоқтатылғандықтан, жапондықтар келесі түнде үлкен күш салу үшін он эсминецтен тұратын топты жинады. Ниидзуки (қазіргі контр-адмирал Теруо Акияманың флагманы), жапон эсминецтері Сузуказе және Таниказе, қалған жеті эсминецке – Нагацуки, жапон эсминецтері Мочицуки, Микадзуки, Хамаказе, Амагири, Хацуюки және Сацукиге – ілесіп жүрді. Олар 2400 сарбаз бен жабдықты тасымалдады. Темірқасып американдық күштері олардың жолын кесу үшін 19:30-ға қарай жиналып, Слотқа кері бет алды. Америкалықтар Кула шығанағына қарай жүзіп бара жатқанда, экипаждар кемелерін шайқасқа дайындады: су басу қаупін азайту үшін барлық герметик есіктерді жапты және жапондықтардың байқауына жол бермеу үшін барлық шамдарды сөндірді. Американдық эскадрилья 6 шілдеде таңертең шығанақтың кіреберісіндегі Визувису нүктесінен өтті, содан кейін кемелер жылдамдығын азайтты. Көріну нашар болды, себебі ауа райы бұлтты болды. Эйнсворт жапондық күштердің нақты құрамы мен орналасқан жері туралы ешқандай ақпаратқа ие болған жоқ, ал қара мысықтар (ұшақтар) оларды осы жағдайда анықтай алмады. Жапон эсминецтері бұғазға кіріп, жүктерін түсіре бастады; Ниидзуки 01:06-да американдық кемелерді радарында анықтады, ал Акияма өзінің флагманы Сузуказе және Таниказемен 01:43-те американдықтарды бақылауға алды, ал қалған эсминецтер сарбаздар мен жабдықты түсіруді жалғастырды. Сол кезде Эйнсворттың кемелері Коломбангарадан үш кемені 01:36-да анықтады. Екі тараптың да жақындасуымен Акияма қалған эсминецтерге шабуылға өтуге бұйрық берді. Американдық кемелер желіге тұрды, Николас пен О'Бэннон крейсерлердің алдында болды. Жапондық кемелерге қашықтықты қысқарту үшін солға бұрылып, содан кейін тиімді ату позициясына қарай оңға бұрылды. Американдық радарлар Акияманың эскорт тобын және оған қосылуға асығысқан тағы бір эсминецтер тобын анықтады. Эйнсворт бірінші топқа шабуыл жасап, содан кейін екінші топқа қарсы шабуылға өтуге шешім қабылдады. 1:57 шамасында американдық кемелер радарлық бағыттағы жылдам атыспен шабуылға көшті. Үш крейсердің барлығы 5 минут ішінде 6 дюймдік зеңбіректерден 1500-ге жуық оқ атты. Хелена өткен түнгі бомбалаудан қалған жарылғышсыз оқ-дәрілерді тез жұмсады, содан кейін түтінсіз оқ-дәріге көшті, ол атылған сайын үлкен жарылыстар тудырды. Хелена бастапқыда негізгі зеңбіректермен Ниидзуки эсминецін нысанаға алды, ал 5 дюймдік зеңбіректер келе жатқан кемеге шабуыл жасады. Ниидзуки басқа американдық кемелерден де ауыр атыс алды және тез батып, Акияманы өзімен бірге алып кетті. Содан кейін Хелена ең жақын кемеге от жіберді, бірақ сол кезде Сузуказе мен Таниказе американдық желіге сегіз торпеда атқан болатын. Олар солтүстік-батысқа қарай қашып, өздерін жасыру үшін густой түтін пайдаланды, ал экипаждар торпеда түтіктерін қайта толтырды. Екі эсминец те уақытша шегінген кезде жеңіл зақымдар алды, бірақ қатты зақымдалған жоқ. Эйнсворт кемелеріне екінші топқа қарсы шабуыл жасау үшін сағат 02:03-те оңға бұрылуға бұйрық берді, бірақ көп ұзамай үш Сузуказе немесе Таниказе торпедасы Хеленаны сол жағынан қатты зақымдады. Бірінші торпеда су сызығынан 1,52 метр төмен, тақтан 45,72 метр қашықтықта соқты. Бұл жарылыс оқ-дәрі қоймасы жарылғаннан туындаған болуы мүмкін. Жарылыс бірінші мұнараны жойды, корпустың қабырғасын кеме табанына дейін жарып, алдыңғы бөлігін қалған корпустан бөліп алды. Жарылыс күшімен екінші мұнараның астындағы бөлімдер суға батып, корпустың қалған бөлігі су баса бастады. Бірақ бірінші торпедадан болған ауыр зақымдарға қарамастан, артқы негізгі зеңбіректер оқ атуды жалғастырды және кеме әлі де өлімге ұшырамаған еді. Ол соққының күшіне қарамастан 25 түйін жылдамдықпен жүзуге қабілетті болды. Бірінші торпеда соққаннан екі минут өткен соң, екінші және үшінші торпедалар кемені тез арада, бірінші торпеда соққан жерден әлдеқайда төмен, су сызығынан 4,57 метрдей төмен соқты. Бұл кеме корпусының бронясы зақымды азайтатын жерден төмен болды. Бұл соққылар машина бөлімдерінің артқы жағына соқты, кемені сындырып, алдыңғы қозғалтқыш және қазандық бөлмелерін су басты, ал артқы қозғалтқыш бөлмесіне су кіретін бөлімдерді бұзды. Су тасқыны кеменің қозғалтқыштарын бұзды, оны қозғалмайтын және электр қуатысыз қалдырды. Кеме корпусына тағы бір үлкен тесік ашылды, бұл бірінші соққыдан туған су тасқынын одан әрі күшейтті. Хеленаның осы соққылардан аман қалуы мүмкін емес екені тез анықталды, және үшінші торпеда соққаннан екі минут өткен соң, Сесил кемені тастауға бұйрық берді. Ол сигнал беруге тырысқан сигналшымен бірге көпірде қалды, бірақ сәттілік болмады. Содан кейін Сесил басқа бір адамға құпия құжаттарды теңізге тастауға бұйрық берді, содан кейін көпірде қалғандарды эвакуациялауға бұйрық берді. Екінші және үшінші торпедалардың соққысынан кеме табаны сынғандықтан, корпустың құрылымын қолдаған тіреулер бүгіліп, орталық бөлігі құлап, кемені екіге бөліп жіберді. Кеменің ортаңғы бөлігі тез батып кетті, бірақ алдыңғы және артқы бөліктері суға батқанша біраз уақыт бойы су бетінде қалды. Эйнсворт пен басқа кемелердің капитандары Хеленаның мүгедек болғанын дереу білмеді, себебі кеме бағытын өзгерткеніне, шайқас кезіндегі густой түтін мен оқтан туған жалпы жағдайға және ең бастысы, назардың екінші жапондық эсминецтер тобына ауысқанына байланысты. Соңғы шайқаста бірнеше жапондық эсминецтер зақымданып, шегінуге мәжбүр болды, содан кейін Эйнсворт шамамен 02:30-да күштерін қайта ұйымдастыруға тырысты. Ол Хелена радио хабарламаларға жауап бермейтінін тез байқады және кемелерге жоғалған крейсерді іздеуді бұйрық берді. 03:13-те Радфордтың радары шамамен алыс жерде бір нысанды анықтады. Эсминец оған жақындап, ол Хеленаның судан көтерілген алдыңғы бөлігі екенін растады.

Тірі қалғандар

Эйнсворт Радфордка аман қалғандарды іздеуді дереу бастауға бұйрық берді, ал көп ұзамай Николасқа құтқару операциясына қосылуға нұсқау берді. Эйнсворт жапондық ұшақтардың шабуылдауынан қашу үшін эсминецтерге таңертең Рассел аралдарына баруға бұйырды. Қалған екі эсминец Гонолулу мен Сент-Луисті кері шегінген кезде, жаудың қарсы шабуылына ұшырамау үшін қоршап тұрды. Мыңға жуық адам суға түсіп, құтқару салдарына ілігіп, эсминецтердің оларды алып кетуін күтіп отырды, олар 03:41-де адамдарға жетті. Кейбір адамдар Хеленадан кеткен кезде өздерінің орнын көрсету үшін фонарьларды алып келді. Эсминецтер орналасқанда, олардың экипаждары тірі қалғандардың көтерілуі үшін жағаларға торларды іліп қойды. Бірақ құтқару жұмыстары басталғаннан кейін көп ұзамай Николас радиолокациялық операторлары жоғары жылдамдықпен жақындап келе жатқан нысанды анықтады; ол да, Радфорд та құтқару операциясын тоқтатып, Сузуказе мен Таниказеге қарсы тұруға дайындалды, екеуі де Хеленаны торпедалағаннан кейін құбырларын қайта толтыру үшін солтүстік-батысқа бұрылды. Олар Ниидзукиді іздеу үшін оңтүстік-шығысқа оралды, бірақ оны таба алмағаннан кейін Николасқа жақындап, кері шегінді. Жапондық эсминецтер кеткеннен кейін Николас пен Радфорд 04:15-те құтқару жұмыстарын қайта бастау үшін оралды. Эсминецтер аман қалғандарды іздеуге көмектесу үшін балық аулайтын қайықтарын суға түсірді. 05:15-те эсминецтердің радарлары Амагиридің жақындағанын байқады; соңғысы да Ниидзукиді іздеп жүргенде, қарауылдар екі американдық эсминецті байқады. Амагири Николас пен Радфордқа шабуыл жасаған кезде бұрылды. Николас пен Амагири бір-біріне торпеда атып, Амагири бөлініп, батысқа қарай бұрылмас бұрын, қақпаны жауып, қарумен шабуылға түсті. Ұзаққа созылмаған шайқас кезінде балық аулайтын қайықтар Хеленадан аман қалғандарды іздеуді жалғастырды. Сағат 06:00-де эсминецтер қайта оралды, бірақ тағы бір радарлық сигнал – "Мочизуки" олардың кетуіне себеп болды. Ұзақ қашықтықтан болған қысқаша шайқас құтқару жұмыстарын одан әрі кешіктіруден басқа нәтиже бермеді. Эйнсворттың жапондық ұшақтармен ұсталмайтындай бұйрығын ескеріп, күннің жарығы тез жақындаған кезде Николас пен Радфорд кері шегінді, төрт кит қайығын қалдырып, Нью-Джорджиядағы американдық позицияларға адамдарды тасымалдауға көмектесті. Түнгі операция барысында Николас 291 адамды, ал Радфорд 444 адамды құтқарып алды. Сесил, батып кеткеннен аман қалған және эсминецке мінгізуден бас тартқан, қалған кит қайықтарының командалығын алды. Ол үш қайықты жүктеп алуды қадағалады (төртіншісі рульін сындырып, пайдасы болмады), олардың ешқайсысы тым көп жүктелмей, айналып кетпеуін қамтамасыз етіп, шығанақтан шығу бағытын көрсетті. Әр кит қайығы бір-бір сал тартты. Сесил флотилияны жапондықтар басып алған Коломангарадан алыс алып кетуге тырысты, жаудың отына түспеу үшін. Бір күн бойы жүзіп жүріп, ақыры американдықтардың шекарасына жақын жағаға жетті. Олар Нью-Джорджияның солтүстік-батыс жағында орналасқан, американдық шекарадан солтүстікке қарай 11 шақырым жерде орналасқан, шағын жарым арал – Менакасапаға қонды. Адамдар түнде сол жерде қалды, өйткені тығыз джунгли арқылы өту үшін бұл тым кеш болды. Осы арада, 6 шілде күні таңертең Кула шығанағына тағы екі эсминец – Вудворт пен Гвин келді, Хеленадан аман қалғандарды іздестіру үшін. Олар шығанақтың аузындағы суларды қарастырып, эсминецтегі бақылаушылар жағалаудағы адамдарды байқады. Гвин жағажайға мүмкіндігінше жақын араға 07:45-те жетті, ал Вудворт оның жақындауын қамтыды. Кит қайықтарына от жағудан кейін, Хеленадан аман қалған 88 адамды Гвин жинап алды және сол күні сағат 15:20-да Тулагиге оралды. Көптеген адамдар әлі де суда болды; кейбір құтқару салдары сол жерде қалды, ал бірқатар адамдар әлі де жүзетін апаттан қалған бөлшектерге жабысып қалды. "Б-24 Либератор" ауыр бомбалаушысы аман қалғандарды іздеу үшін төменгі биіктіктегі аймақтан өтті және оның ұшқышы суда басқа топтармен бірге жүзетін қақпаққа көтерілген адамдарды көргенін хабарлады. Бомбалаушы үш құтқару салларын түсірді, олардың бірі суға батып кетті. Теңізде аман қалғандар өте қиын жағдайға тап болды: азық-түлік аз, күннің аптабынан бас сауғалайтын жері жоқ, түнде ауа температурасы төмендеп, суық болды. Күннің ыстығымен 50 шақты адам екі салға мініп, Коломангараға жетуге тырысты, бірақ ағымның күштілігі олардың күшінен асып түсті. Күн батқан сайын адамдардың топтары біртіндеп шашырап кетті; салдың біріндегі адамдар Велла-Лавеллаға жету үшін импровизацияланған желкен жасады, Коломангараның батысындағы келесі арал. Басқа топтар ағыммен сол жерге тартылды; 8 шілдеде аралды қоршаған маржан рифіне жеткенде, жергілікті тұрғындар оларға жағаға жетіп, жағалау күзет станциясымен байланысқа түсуге көмектесті. Жағалау күзетшілері аман қалғандарды жапондық гарнизон мен жағалау аймақтарын жүйелі түрде қарап шығатын күзеттен қашып, құтқару операциясын ұйымдастырып, оларды ішке алып кетті. Соломон аралдарының тұрғындары 7 шілдесінің соңынан 8 шілдесінің басына дейін жағаға келген топтарды жинады және олардың 104-ін аралдың ішкі бөлігіндегі қытай саудагерінің үйіне алып кетті. Басқалары жапондықтардан жасыру үшін аралдағы екі түрлі жерде жиналды, олардың саны 50 және 11 адамды құрады. Жағалау күзетшілері Гуадалканалдағы жоғары тұрған офицерлерімен байланысқа шығып, аралдағы жағдай туралы хабарлады. Ондағы Тернердің штабы жау басып алған аралдан адамдарды эвакуациялау жоспарларын жасауды дереу бастады, бірақ суасты қайығы немесе моторлы қайық сияқты әдеттегі әдістер Велла-Лавелладағы 165 адамды қабылдай алмайды. Олар адамдарды эвакуациялау үшін екі эсминец транспортын, оларды эскорттау үшін сегіз эсминецті пайдалануға келісті. Одақтас теңіз күштері наурыз барысында Велла-Лавеллаға дейін жетпеген, бұл оларды жапондық теңіз және әуе күштеріне қауіпті жақындыққа әкелді. Жоспар бойынша, екі кіші топ, екеуі де негізгі топтан солтүстікке қарай орналасқан, ішке кездесіп, күтіп тұрған транспорттарға сигнал беру үшін жағалауға баруы керек еді. Аман қалғандардың негізгі тобы басқа эвакуациялық нүктеге баруы керек еді. Операция бастапқыда 12 шілдеге жоспарланған, бірақ аймақта жапондық кемелердің жүргені туралы хабарламалар оны 15 шілде түнге дейін кейінге жылдырды (және екінші Кула шығанағы шайқасына әкелді). Төрт эсминец жапондық күштердің шабуылына жол бермеу үшін солтүстік-батысқа қорғаныс позициясын алды, ал қалған күш Коломангараның оңтүстігіне, содан кейін Велла шығанағы арқылы солтүстікке бағытталды. 16 шілдеде сағат 01:55-те адамдар күтіп тұрған транспорттарға танылу сигналын берді, олар үш Хиггинс қайығын төмендетіп, адамдарды кемелерге тасымалдады. Хеленадан аман қалғандармен қатар, қайықтар құлаған американдық ұшқышты және тұтқынға алынған жапондық ұшқышты эвакуациялады, содан кейін бөлімдер оңтүстікке қарай басқа эвакуациялық нүктеге бағытталды. Тағы да Хиггинс қайықтары топты транспорттарға тасымалдады, сонымен қатар бірнеше қытай саудагерлері мен олардың отбасыларын да алып кетті. Флотилия сол күні Тулагиге оралды және аман қалғандарды түсірді, олар Францияның Жаңа Каледония колониясына жеткізілді, онда батып кеткен түні судан тартылған адамдармен кездесті. Шамамен 1200 адамнан тұратын экипаждан 168 адам шайқас кезінде немесе суға түсіп, ағысқа тап болғанда қаза тапты.

Салдары

Монтана штатының Хелена қаласында CL-50 және Хелена деп аталған екі крейсерді еске алу үшін ескерткіш орнатылды, онда екі кемеден де алынған артефакттар бар. 2018 жылдың 11 сәуірінде Пол Аллен басқаратын RV Petrel зерттеу кемесі Соломон аралдарындағы шайқастарда батып кеткен соғыс кемелерінің қираған қалдықтарын іздеу экспедициясы барысында осы қираған кемені тапты. Аллен кеменің корпусының нөмірі әлі де кормасында көрініп тұрғанын арқасында кеменің кім екенін растады. Кеме қираған жердің тереңдігі шамамен .