Кіріспе

Emil Dominik Josef Hácha (12 шілде 1872 – 27 маусым 1945) – чех саяхатшысы, заңгер. 1938 жылдың қарашасынан 1939 жылдың наурызына дейін Чехословакия президенті болды. 1939 жылдың наурыз айында Чехословакияның тарауынан кейін, Хача Богемия және Моравияның жаңадан жарияланған неміс протекторатының номиналды президенті болды.

Ерте өмір және заңгерлік мансап

Эмиль Хача 1872 жылы 12 шілдеде Оңтүстік Богемияның Трхове-Свинь қаласында дүниеге келген. Ол Будвейстегі орта мектепті бітіріп, Прага университетінің заң факультетіне түсуге өтініш берді. 1896 жылы оқуын аяқтағаннан кейін (JUDr.) Прагадағы Богемия Корольдігінің Елдік Комитетінде (өзін-өзі басқару органы, бірақ өкілеттігі шектеулі болған) жұмыс істеді. 1902 жылы Хача Мария Хаховаға үйленді, Клаус (17 сәуір 1873 жылы Прагада туған, 6 ақпан 1938 жылы Прагада қайтыс болған). Олардың Милада есімді қызы болды. Мария Хача президент болғаннан он ай бұрын қайтыс болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол Венадағы Жоғарғы әкімшілік сотының судьясы болды (сот Cisleithania аймағына жауапты болды). Ол Фердинанд Пантучекпен танысты. Версаль келісімінен кейін Пантучек Прагадағы Чехословакия Республикасының Жоғарғы әкімшілік сотының президенті болды, ал Хача 1918 жылы судья, 1919 жылы вице-президент болып тағайындалды. 1925 жылы Пантучек қайтыс болғаннан кейін, Т. Г. Масарик оны ізбасары етіп таңдады, ол Жоғарғы әкімшілік сотының бірінші президенті болды. Ол ағылшын ортақ құқығы және халықаралық құқық саласындағы маман еді. Сонымен қатар, ол ағылшын әдебиетін аударған (әсіресе Джером К. Джеромның «Кішке мінген үш адам» шығармасын), өнер жинаған және ақындық өнермен айналысқан. Оның «Омилы а přeludy» (Қателер мен іллюзиялар) атты кітабы 1939 жылы анонимді түрде, ал кейін 2001 жылы өз атымен жарық көрді. Ол сондай-ақ Заң шығарушы кеңестің мүшесі болды.

Екінші Чехословакия Республикасы

Мюнхен келісімінен кейін Хаха 1938 жылғы 30 қарашада Эдвард Бенеш орнына Чехословакия президенті болып тағайындалды. Хаха алғаш рет Берлинге келгенде, Гитлермен кездесуге дейін Германияның сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентроппен кездесті. Фон Риббентроп Нюрнберг процесінде осы кездесуде Хаханың «Чех мемлекетінің тағдырын Фюрердің қолына тапсырғым келеді» дегенін айтты. 1939 жылғы 14 наурызда Гитлер президент Хаханы Берлиндегі Рейх канцеляриясына шақырды. Вильгельм Кейтель естеліктерінде Хаха келген кезде Гитлердің «қарт кісіге екі сағат демалып, күш жинауға мүмкіндік беретінін» айтқанын, бұл Кейтельге түсініксіз болғанын жазды. Ақырында, 1939 жылғы 15 наурызда сағат 1:30-да Гитлер президентпен кездесті. Ол Хахаға олар сөйлесіп тұрғанда неміс әскері Чехословакияға шабуылға дайын екенін мәлімдеді. Әңгімелер протоколында Хаха үшін бұл өміріндегі ең қиын шешім болғаны, бірақ бірнеше жылдан кейін бұл шешім түсінікті болады және 50 жылдан кейін мүмкін, құт-берекелі деп есептелетіні айтылды. Жоахим Фесттің сөзінше, Герингтің астананы бомбалау туралы угрозасынан Хаха жүрек талмасына ұшырады және сағат төртке қарай Прагаға хабарласып, Чехословакияны Германияға «тапсырды». Геринг британ елшісі Невил Хендерсонға бұл қатерді мойындады, бірақ бұл ескерту ретінде жасалғанын, өйткені чех үкіметі неміс оккупациясына келіскеннен кейін, чех әскері алға жылжып келе жатқан немістерге оқ атпайтынына кепілдік бере алмады. Алайда Геринг Хаханың оның қатерінен жүрек ауруына шалдыққанын айтпады. Француз елшісі Роберт Кулондрдің мәлімдемесіне сәйкес, Кулондрдің сенімді деп санайтын анонимді дерек көзінен мәлім болғандай, сағат төрттен жартыға дейін Хаха «толық құлдырау күйінде болды және тек инъекциялардың көмегімен ғана өмір сүре алды». Кулондр Рейх канцеляриясындағы көріністі былай сипаттады: «Германия министрлері [Геринг пен Риббентроп] жаны аямайтын. Олар доктор Хаха мен мырза Чвальковскийді құжаттар жатқан үстелдің айналасында қуалай берді, оларды үнемі алдарына итеріп, қолына қаламдарды тығып, егер олар бас тартуын жалғастырса, екі сағат ішінде Праганың жартысы бомбалаудан қирап кетеді және бұл тек басы ғана болады деп қайта-қайта айтты. Жүздеген бомбалаушылар ұшуға бұйрық күтіп тұрды, егер қол қоюлар болмаса, олар оны таңғы сағат алтыда алады». Алайда, кездесуде болған Гитлердің аудармашысы Пол Шмидт естеліктерінде Чехословакия президентімен мұндай дүрбелеңді көріністер болғанын жоққа шығарды. Америкалық тарихшы Жан Ансел Шмидттың естеліктерінің сенімді ақпарат көзі емес екенін атап өтті, өйткені ол нацистік режимнің қылмыстық саясатын және оның өзінің осындағы рөлін үнемі азайтып, елемеді.

Богемия және Моравия протектораты

16 наурызда Чехословакияның қалған бөліктерін басып алғаннан кейін Хаха президенттік лауазымын сақтап қалды, бірақ Гитлерге адал болуға ант беруге мәжбүр болды, ол Константин фон Нейратты Богемия және Моравияның қорғаушысы етіп тағайындады. Протекторат президенті ретінде Хаха нацистік Нюрнберг заңдары үлгісіндегі, чех еврейлерін кемсіткен заңдарға қол қойды. Ол парламентті таратып, оның орнына Ұлттық Бірлестікті құрды. Хаханың жағдайы 1941 жылдың 29 қыркүйегінде Рейнхард Гейдрихтің Богемия және Моравияның орынбасар қорғаушысы болып тағайындалуымен өзгерді, себебі Гитлер Нейратты жеткілікті қиындықпен қарады. Хаха өз елінің саяси істеріне деген барлық қалған ықпалын жоғалтып, қуыршаққа айналды. Оның көптеген әріптестері мен достары тұтқындалды (соның ішінде премьер-министр Алоис Элиаш) және атып тасталды немесе нацилік концлагерлерге жіберілді. Гейдрихтің қазасынан кейін жаңа орынбасар қорғаушы Курт Далуге болды. Гитлер бастапқыда Гейдрихтің өліміне жаза ретінде 10 мың чехті өлтіруді жоспарлаған және егер мұндай оқиға тағы орын алса, "біз бүкіл чех халқын депортациялауды қарастыруға тиіміз" деп Хахаға ескертті. Бұл қаулы Гейдрихтің жерлеу рәсімінде айтылды.

Тұтқындау, азаптау және өлім

1945 жылы 9 мамырда Прага Қызыл Армия тарапынан Прага шабуылы барысында басып алынды. Хаха 13 мамырда НКВД агенттері тарапынан қатыгез ұрып-сапалап, тұтқындалды және дереу Панкрац түрмесіне ауыстырылды. Ол 1945 жылы 27 маусымда түрмеде түсініксіз жағдайда қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін ол бастапқыда Винограды зиратында белгісіз қабірге жерленді (бірақ қазір оның қабірінде белгі орнатылған).