Кіріспе

Шығыс Тимордың президенті 2022 жылдан бері Хосе Мануэль Рамос Хорта GCL GColIH (ʒuˈzɛ ˈʁɐ̃muz ˈɔɾtɐ; 1949 жылдың 26 желтоқсанында туған) – Шығыс Тимор саясаткері. Ол 2022 жылдан бері Шығыс Тимордың президенті қызметін атқарып келеді, ал бұрын 2007 жылдың 20 мамырынан 2012 жылдың 20 мамырына дейін де осы лауазымды иеленген. Бұрын ол 2002-2006 жылдары Сыртқы істер министрі, 2006-2007 жылдары Премьер-министр болды. Ол 1996 жылы Карлос Филипе Хименес Беломен бірге «Шығыс Тимордағы қақтығыстың әділ және бейбіт шешіміне қол жеткізу үшін» атқарған еңбегі үшін Нобель бейбітшілік сыйлығының иегері атанды. Фретилиннің негізін қалаушы және бұрынғы мүшесі ретінде Рамос Хорта Индонезияның Шығыс Тиморды басып алу кезеңінде (1975–1999) Шығыс Тимор қарсыласының эмиграциядағы өкілі болды. Фретилинмен ынтымақтастығын жалғастырса да, 1988 жылы партиядан шығып, тәуелсіз саясаткер атанды. 2002 жылы Шығыс Тимор тәуелсіздік алғаннан кейін Рамос Хорта елдің алғашқы Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Ол саяси жағдайдың ушығуына байланысты 2006 жылдың 25 маусымында отставкаға дейін осы лауазымда қызмет етті. 2006 жылдың 26 маусымында Премьер-министр Мари Алкатири отставкаға кеткеннен кейін Рамос Хорта президент Ксанана Гусмао тарапынан Премьер-министр міндетін атқарушы болып тағайындалды. Екі аптадан кейін, 2006 жылдың 10 шілдесінде ол Шығыс Тимордың екінші Премьер-министрі болып ант берді. 2007 жылы президент сайланды. 2008 жылдың 11 ақпанында оған жасалған қастандыққа байланысты оқ жараланды. 2012 жылы президенттік лауазымнан кеткеннен кейін Рамос Хорта 2013 жылдың 2 қаңтарында Біріккен Ұлттар Ұйымының Гвинея-Бисаудағы Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік құру жөніндегі кеңсесінің (UNIOGBIS) Арнайы өкілі және басшысы болып тағайындалды. Ол 2022 жылы президенттікке қайта сайланды.

Ерте тарихы және отбасы

Рамос Хорта 1949 жылы Шығыс Тимордың астанасы Дилиде дүниеге келген. Ол метис ұлтынан, португалдық әке мен португалдық тиморлық анадан туған. Әкесі (Франсиско Хорта) және анасының әкесі (Арсенио Хосе Филипе) португалдық билік тарапынан Тиморға жер аударылған. Ол кішкентай Сойбада ауылындағы католик миссиясында білім алған, кейіннен Индонезияның басып алуынан кейін Фретилин бұл жерді өз штаб-пәтері ретінде таңдады. Оның он бір бауыр-қарындасының төртеуі Индонезия әскері тарапынан өлтірілді. Рамос Хорта 1983 жылы Гаага халықаралық құқық академиясында және Огайо штатының Йеллоу Спрингс қаласындағы Антиохия университетінде халықаралық қоғамдық құқықты оқыды, сондай-ақ 1984 жылдың желтоқсанында бейбітшілік саласындағы жекеленген магистр дәрежесін алды, мамандығы – халықаралық қоғамдық құқық және халықаралық қатынастар. Ол 1983 жылы Страсбургтегі Халықаралық адам құқықтары институтында адам құқықтары заңнамасы бойынша оқытылды. 1983 жылы Колумбия университетінде американдық сыртқы саясат бойынша аспирантураны бітірді. 1987 жылдан бері Оксфорд университетінің Сент-Антони колледжінің аға мүшесі болып табылады және бес тілді еркін меңгереді: португал, ағылшын, француз, испан және Шығыс Тимордың ең көп таралған тілі – тетум. Рамос Хорта Шығыс Тимордың мемлекеттік және ішкі істер министрі Ана Пессоа Пинтодан ажырасқан, олардың Мозамбикте дүниеге келген Лоро Хорта есімді ұлы бар.

Саяси мансап

Рамос Хорта Португалиялық Тимордағы саяси сананың қалыптасуына белсенді қатысты, осының нәтижесінде 1970-1971 жылдары Португалиялық Шығыс Африкаға екі жылға жер аударылды. Оның атасы бұрын Португалиядан Азор аралдарына, содан кейін Кабо-Вердеге, Португалия Гвинеясына және, ақырында, Португалиялық Тиморға айдалған болатын. Тәуелсіздікке ұмтылған топтардың басшылығындағы Тимор ұлтшылдығының орташа өкілі Рамос Хорта 1975 жылдың қараша айында жарияланған «Шығыс Тимор Демократиялық Республикасы» үкіметінде Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Рамос Хорта министр болып тағайындалған кезде 25 жасқа толыпты. Индонезия әскерлерінің басып кіруіне үш күн қалғанда Рамос Хорта Шығыс Тимордан БҰҰ алдында тиморлықтардың мәселесін қозғау үшін кетіп қалды. Рамос Хорта Нью-Йоркке келіп, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне сөз сөйлеп, Индонезияның оккупациясына қарсы шаралар қабылдауға шақырды, оның салдарынан шамамен 102 000 Шығыс Тимор азаматының қаза табатыны болжанып отыр. Рамос Хорта келесі он жыл бойы БҰҰ-да Фретилиннің тұрақты өкілі болды. Сол кездегі достары оның АҚШ-қа бар-жоғы 25 доллармен келгенін айтқан. Оның қаржылық жағдайы сол кезеңде көбінесе тұрақсыз болды. Ол саясатына және нық қадамдарына риза болған американдықтардың көмегімен күш таба алды. Сонымен қатар, ол партиясының позициясын түсіндіру үшін әлемдік саяхаттар жасауға мәжбүр болды. 1993 жылы Рафто сыйлығы Шығыс Тимор халқына табыс етілді. Сүргіннен келген Сыртқы істер министрі Рамос Хорта сыйлық беру салтанатында ұлттық делегацияның құрамында болды. 1994 жылдың мамыр айында Филиппин президенті Фидель Рамос (қандастық қатысы жоқ), Джакартаның қысымына ыңғайласып, Манила қаласында Шығыс Тимор тақырыбындағы халықаралық конференцияны өткізуге тыйым салмаққа тырысты және Рамос Хортаны қара тізімге енгізді, ал Тай үкіметі сол жылы оны «персона нон грата» деп жариялады. 1996 жылдың желтоқсан айында Рамос Хорта Тиморлық епископ Хименес Беломен бірге Нобель бейбіт сыйлығын бөлісті. Нобель комитеті екі лауреатты «кішкентай халықты қысымға алуға қарсы үздіксіз күш-жігер жұмсағандары үшін» марапаттады, сондай-ақ бұл сыйлық Шығыс Тимордың халықтың өзін-өзі анықтау құқығына негізделген қақтығысты дипломатиялық жолмен шешуге бағытталған күш-жігерді ынталандырады деп үміттенеді. Комитет Рамос Хортаны «1975 жылдан бері Шығыс Тимордың мүддесін халықаралық аренада қорғайтын жетекші тұлға» деп есептеді. Рамос Хорта тәуелсіздікке қадам жасайтын институционалдық негіздерді келіссөздер арқылы дамытуда маңызды рөл атқарды. Ол 2000 жылдың 1 наурызында БҰҰТАЭТ-пен бірлескен маңызды семинарда Тиморлық делегацияны басқарды, жаңа стратегияны анықтау және институционалдық қажеттіліктерді қарастыру үшін. Нәтижесінде, Ұлттық қайта құру жөніндегі Тимор конгресінің (CNRT) басшыларын қоса алғанда, атқарушы билікке ие бірлескен әкімшілікке келісім жасалды. Қосымша мәліметтер 2000 жылдың мамыр айында өткен конференцияда талқыланды. БҰҰ Бас хатшысының Шығыс Тимордағы арнайы өкілі Серджио Виейра де Мелло жаңа жоспарды 2000 жылдың 22 маусымында Лиссабондағы донорлар конференциясында және 2000 жылдың 27 маусымында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде ұсынды. 2000 жылдың 12 шілдесінде ҰКК төрт Шығыс Тимор және төрт БҰҰТАЭТ өкілінен тұратын Уақытша кабинет құру туралы қаулы қабылдады. Жаңадан құрылған бірлескен әкімшілік тәуелсіздікке институционалдық негіздерді сәтті қалады, ал 2002 жылдың 27 қыркүйегінде Шығыс Тимор Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылды. Рамос Хорта оның алғашқы Сыртқы істер министрі болды.

Премьер-министр қызметі (2006-2007)

2006 жылдың 3 маусымында Рамос Хорта бұрынғы министрдің отставкасынан кейін, Сыртқы істер министрі қызметін атқарып тұрғанда, Қорғаныс министрінің міндетін уақытша қосымша алды. Ол 2006 жылдың 25 маусымында Сыртқы істер және Қорғаныс министрі лауазымынан "Мен қазіргі үкіметпен немесе Алкатири қатысатын кез келген үкіметпен байланыста болғым келмейді" деп мәлімдеп, отставкаға кетті. Премьер-министр Алкатири президент Ксанана Гусмаоның орнына отставкаға кететініне қысым көрсетілді, бірақ 25 маусымдағы кеңесте Фретилин партиясының жетекшілері Алкатириді премьер-министр ретінде қалдыруға келісті; Рамос Хорта осы шешімнен кейін дереу отставкасын берді. Австралияның Сыртқы істер министрі Александр Даунер Рамос Хортаның отставкасына өкініш білдірді. 26 маусымда Алкатири отставкаға кеткеннен кейін, Рамос Хорта премьер-министрлікке үміткер болу үшін отставкасын кері алып, Алкатириге жаңа премьер-министр тағайындалғанша уақытша қызмет етті. 2006 жылдың 8 шілдесінде президент Гусмао Рамос Хортаны премьер-министр етіп тағайындады. Ол 10 шілдеде қызметке кірісті. Премьер-министр болып тағайындалғанға дейін Рамос Хорта Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннанның орнын басатын мүмкін үміткер ретінде қарастырылды. Ол Шығыс Тимордың премьер-министрі болу үшін бұл мүмкіндіктен бас тартты, бірақ болашақта БҰҰ Бас хатшысы лауазымына үміткер болатынын айтты: "Егер мен 2012 жылы бұл жұмысқа шынымен қызығушылық танытсам, бес жыл күте аламын. Мен оған қызығушылық танытар едім".

Бірінші президент сайлауы (2007)

2007 жылғы 22 ақпанда «Аль-Жазира» телеарнасына берген сұхбатында Рамос Хорта 2007 жылғы сәуір айында өтетін президент сайлауына қатысатынын мәлімдеді. 2007 жылғы 25 ақпанда Рамос Хорта өзінің кандидатурасын ресми түрде жариялады. Ол қайта сайлануға ниет білдірмеген Гусмаоның қолдауын алды. Global South Development Magazine журналына берген сұхбатында Рамос Хорта Махатма Гандиді өзінің ең ұлы батыры деп атады. 9 сәуірде өткен сайлаудың бірінші турында Рамос Хорта 21,81% дауыспен екінші орынға ие болды; ол және бірінші орын алған Фретилин үміткері Франсиско Гутерриш мамыр айында өткен сайлаудың екінші кезеңіне қатысты. Сайлаудың екінші кезеңінің толық нәтижелерін 11 мамырда Шығыс Тимордың Ұлттық сайлау комиссиясының өкілі Мария Анжелина Сарменто жариялады. Рамос Хорта 69,18% дауыспен жеңіске жетті. Ол 2007 жылғы 20 мамырда Дилидегі парламент ғимаратында өткен салтанатты шарада Шығыс Тимордың президенті қызметіне кірісті. Ол премьер-министр лауазымынан бір күн бұрын қанағаттамасын білдіріп, оның орнын Эстанислау да Силва басты.

Адам өлтіруге әрекеті

2008 жылдың 11 ақпанында Рамос Хортаға қастандық жасауға тырысып, оқ жарып жаралады. Оқ атысы кезінде оның күзетшілерінің бірі жараланды, ал екі көтерілісші сарбаз, соның ішінде көтерілісшілердің жетекшісі Альфредо Реинадо қаза тапты. Рамос Хорта Дилидегі Aspen Medical басқаратын Австралия қорғаныс күштерінің ауруханасында емделді, содан кейін қосымша емделу үшін Aspen Medical әуе жедел жәрдем көлігімен Австралиядағы Корольдік Дарвин ауруханасына жеткізілді. Дәрігерлер оның екі-үш рет оқталғанын, ең ауыр жарақаты оң өкпесіне тигенін хабарлады. Оның жағдайы ауыр, бірақ тұрақты деп бағаланды. Ол толыққанды өмір тіршілігін сақтау аппаратына қосылып, комаға енгізілді және 21 ақпанда есін жинады. 12 наурызда Дарвинде сауығып жатқан Рамос Хортаның үндеуі таратылды. Үндеуінде ол қолдау көрсеткендеріне және Австралияға алғыс айтып, "өзін жақсы күткендерін" мәлімдеді. Оның өкілі жағдайының жақсарып келе жатқанын және оның денсаулықты нығайту үшін күнделікті қысқа серуендер жасап бастағанын хабарлады. Рамос Хорта 19 наурызда Корольдік Дарвин ауруханасынан шықты, бірақ физиотерапиядан өту үшін "бірнеше аптаға" Австралияда қалатынын айтты. Сондай-ақ, ол оқиға кезінде есін жоймағанын және "барлық егжей-тегжейін есінде сақтайтынын" айтып, оны емдеуге қалай жеткізгенін сипаттады. 17 сәуірде ол Дарвиннен Дилиге оралды. Әуежайда өткізген баспасөз конференциясында тауларда қалған көтерілісшілерді капитуляциялауға шақырды.

2012 жылғы президенттікке үміткер

2012 жылғы президент сайлауының бірінші турында, 17 наурызда өткен сайлауда президенттікке екінші және соңғы мерзімге үміткер болған Рамос Хорта 19,43% дауыс алып үшінші орынға түсті. Франсиско Гутерриш 27,28% және Таур Матан Руак 24,17% дауыс жинады. Ол жеңілісін мойындады, ал оның президенттік өкілеттігі 19 мамырда Таур Матан Руактың іске кірісуімен аяқталды.

Президентті екінші рет сайлау (2022)

Рамос Хорта зейнеттен қайтып, қазіргі президент Франсиско "Лу Оло" Гутеррестің конституцияны бұзғанын мәлімдеді. Ол президент сайлауында жеңіске жеткен жағдайда парламентті таратып, жаңа сайлау шақыруға ниеттенгенін айтты. Оның сайлау кампаниясын "Шығыс Тимордың патшасы" атанған Ксанана Гусмао қолдады. Рамос Хорта кедейлікті азайту, аналар мен балаларға медициналық қызметтерді ұлғайту, сондай-ақ жұмыс орындарын көбейту платформасымен бақ сынасты. Сайлаудың екінші турында Рамос Хорта мен қазіргі президент Франсиско Гутерреш бақ сынасты. Екінші турда Рамос Хорта 62,10% дауыс алып, Гутерресті қатты басып озып, жеңіске жетті, ол 37,90% дауысқа ие болды. Жарнамалық митингде сөз сөйлеген Рамос Хорта: "Біздің халқымыздан, ұлтымыздан осы мандатты алдым, бұл халқымыздың демократияға деген беріктігін көрсетеді" деп мәлімдеді. Ол жеңіске жеткеннен кейін Гутеррешпен жеке сөйлеспегенін, бірақ сайлаудан кейін билікті тапсыру мәселесін талқылау үшін Гутеррештің кеңсесінен шақыру алғанын қосты. Оның жеңісіне Португалия президенті Марсело Ребело де Суза да құттықтады, "Шығыс Тимор Республикасының президенті болып сайлануымен шын жүректен құттықтаймын" деді.

Басқа қызмет түрлері

2012 жылғы Гвинея-Бисаудағы төңкерістен кейін ол қақтығысқа делдалдық етуді ұсынды. Ол сондай-ақ елдегі БҰҰ-ның арнайы елшісі қызметін атқарды. Ол «Тығырыққа толы замандағы үміт сөздері» атты кітаптың авторы. Рамос Хорта 2000 жылдан бері бейбітшілік және адам құқықтарына арналған веб-сайт «TheCommunity.com» кеңесінің төрағасы болып табылады. 2001 жылы ол веб-сайтта 28 Нобель сыйлығының лауреаттарының 11 қыркүйектен кейінгі мәлімдемелерін жинады және Нобель сыйлығының басқа лауреаттарымен бірге бірнеше бейбітшілік бастамаларын жүзеге асырды. Рамос Хорта АҚШ-тың Иракқа басып кіруі мен оккупациясын қолдады және оның қарсыластарының антиамерикандық көзқарасын «екі жүзділік» деп айыптады. 1990 жылдары ол Ирактағы күрд халқының мүддесін қолдады. 2009 жылдың мамыр айында Рамос Хорта Мьянмадағы биліктегі хунта Нобель сыйлығының лауреаты Аун Сан Су Чжиді ұстауды жалғастырса, Халықаралық қылмыстық сотқа тергеу жүргізуді сұрайтынын мәлімдеді. Алайда 2010 жылдың тамызына қарай ол Мьянмаға қатысты көзқарасын жұмсартты, Мьянманың сыртқы істер министрі Ньян Винды жылы күтіп алды және Мьянмамен қарым-қатынасты жақсартуға және мықты сауда байланыстарын орнатуға ниеттенгенін айтты. 2006 жылы Рамос Хорта жаһандық мәселелерді шешудегі әдеттегі тұйықталуды жоюға бағытталған Халықаралық бір мезгілдегі саясатқа (SIMPOL) қолдау көрсетуге уәде берді. 2009 жылдың 5 тамызында Филиппиннің бұрынғы президенті Корасон Акиноның қосылу рәсіміне қатысты. Ол бұл шараға келген жалғыз шетелдік мемлекет басшысы болды. 2010 жылдың 30 маусымында Филиппиннің 15-ші президенті Бениньо С. Акино III-нің инаугурациясына қатысты. Ол тағы да инаугурацияға қатысқан жалғыз мемлекет басшысы және инаугурацияға Филиппинге келген алғашқы жоғары лауазымды тұлға болды. Рамос Хорта – демократиялық басшылықты қолдау, делдалдық арқылы қақтығыстарды алдын алу және шешу, сондай-ақ демократиялық институттар, ашық нарықтар, адам құқықтары және заң үстемдігі арқылы жақсы басқаруды ілгерілету үшін жұмыс істейтін «Global Leadership Foundation» ұйымының мүшесі. Ол бұрынғы басшылардың тәжірибесін бүгінгі ұлттық басшыларға құпия және сенімді түрде ұсыну арқылы осы мақсатқа жетеді. Бұл коммерциялық емес ұйым, оны бұрынғы үкімет басшылары, жоғары мемлекеттік және халықаралық ұйымдардың қызметкерлері құрайды, олар үкімет басшыларымен оларды алаңдататын басқаруға қатысты мәселелер бойынша тығыз жұмыс істейді. 2017 жылдың тамызында Рамос Хорта бастаған он Нобель сыйлығының лауреаттары Сауд Арабиясын 2011-2012 жылғы Сауд Арабиясының наразылықтарына қатысқан 14 жас адамды өлім жазасына кесуді тоқтатуға шақырды. Ол сондай-ақ Radio Televisão Timor Leste телеарнасында «Horta Show» бағдарламасын жүргізеді. 2021 жылы Рамос Хорта «әлемдегі адамзаттың бауырластығы құндылықтарын ілгерілету және 2019 жылы Папа Франциск пен Аль-Азхардың Бас имамы профессор Ахмед Әл-Тейб қол қойған Адамзат бауырластығы туралы құжаттың ұмтылыстарын орындау үшін» құрылған жыл сайынғы сыйлық – «Адам бауырластығы үшін Зайед» сыйлығының төрелік комитетіне қосылды. Комитеттің алғашқы отырысы 2021 жылдың 6 қазанында Ватиканда Папа Францискпен бірге өтті.

Нобель сыйлығы

Шығыс Тимордың Рим-католик епискобы Хименес Бело мен Рамос Хорта 1996 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығына бірлесіп ие болды.

Фильмдердегі бейнелер

2000 жылы Том Зубрицки түсірген "Дипломат" деректі фильмі Рамос Хортаның 1998 жылдан бастап 2000 жылы Шығыс Тиморға қайтқанға дейінгі кезеңін көрсетеді. 2009 жылғы "Балибо" фильмінде Рамос Хорта рөлін Оскар Исаак сомдады. Фильм "Балибо бесі" тарихын және Индонезияның Шығыс Тиморды басып алуына дейінгі оқиғаларды айтады.