Кіріспе

Флорида лагунасы

Бискейн шығанағы – Оңтүстік Флориданың Атлант мұхитының жағалауында орналасқан, сағаның сипаттамаларына ие лагуна. Лагунаның солтүстік жағы Майами қалалық аймағының тығыз дамыған орталығымен қоршалған, ал оңтүстік жағының көп бөлігі дамытылмаған, лагунаның үлкен бөлігі Бискейн ұлттық паркінің құрамына кіреді. Дәстүрлі түрде "Бискейн шығанағы" деп аталатын лагунаның бөлігі шамамен 56 километр (35 миль) ұзындықта және 13 километрге (8 миль) дейін енді, оның бетінің ауданы 572 шаршы километр (221 шаршы миль) құрайды. Әртүрлі анықтамалар Dumfoundling шығанағын, Card Sound және Barnes Sound-ты да 97 километр (60 миль) ұзындығы бар және шамамен 702 шаршы километр (271 шаршы миль) бетіне ие үлкен "Бискейн шығанағына" қосуы мүмкін.

Этимология

Эрнандо де Эскаланте Фонтанеда 16 ғасырда Бискай шығанағынан келген Вискайно немесе Бискайно аталған теңізшінің кемесі апатқа ұшырағаннан кейін Флориданың төменгі шығыс жағалауында біраз уақыт өмір сүргенін айтқан. 17 ғасырдағы картада Кейо де Бискайнхос белгіленген, бұл атаудың Кей Бискейнге қатысы болуы мүмкін. Лагуна 19 ғасырда "Кей Бискейн шығанағы" деп белгілі болды, ал 19 ғасырдың соңында "Бискейн шығанағы" деп қысқартылды.

Басқа атаулары

Бұл лагуна бірнеше атаумен белгілі болған. Хуан Понсе де Леон 1513 жылы оны Чекеша деп атады, ал Педро Менендес де Авилес 1565 жылы Текеста деп атады. Бұл атаулар – сол кезде лагуна маңында тұрған Текеста тайпасының атының әртүрлі жазылулары. Флориданы оккупациялаған британдықтар (1763–1783) лагунаны «Кейп-Ривер», «Дартмут шығанағы» және «Сэндвич шығанағы» деп атады.

География

Бискейн шығанағы – Майами-Дейд округінің көп бөлігін алып жатқан, Солтүстік Майами Бичтен Флориданың жоғарғы кілстеріне дейін созылатын жартылай немесе субтропикалық лагуна. Қатаң мағынада, Бискейн шығанағы Солтүстік Майами Бич пен Санни Айлс Бич арасындағы нүктеден оңтүстікке қарай Арсеникер-Кейз және осы аралдардың шығысындағы Кэттер Бэнкке дейін созылады. Лагуна туралы көптеген пікірталастар Бискейн шығанағының бір бөлігі ретінде Солтүстік Майами Бичтің солтүстігіндегі кішкентай лагуна – Дэмфундлинг шығанағын, сондай-ақ Ки-Ларгоға жақын орналасқан Оңтүстік Майами-Дейд округінің Кард Саунд және Барнс Саундтарын қамтиды. Лагунаның батысы Флорида материгімен шектеседі, ал шығысы Атлант мұхитынан лагунаның солтүстік бөлігіндегі кедергілі аралдар тізбегі, орталық бөлігіндегі үлкен саздық және оңтүстіктегі Флорида кілстерінің ең солтүстік бөлігі арқылы бөлінеді. Лагуна Дэмфундлинг шығанағынан (25° 58′ Солтүстік ендік, Солтүстік Майами Бичтің солтүстігінде) Кард Саундқа дейін созылып, егер Кард Саунд пен Барнс Саунд лагунаға қосылса, тағы да Jewfish Creek-ке (25° 24′ Солтүстік ендік) дейін жетеді. Лагуна ең кең жерінде шамамен … км-ге жетеді. Дэмфундлинг шығанағынан Арсеникер-Кейзге дейінгі лагунаның беткі ауданы шамамен … м², ал Кард Саунд пен Барнс Саундты қоса алғанда, беткі ауданы шамамен … м² құрайды. Орташа тереңдігі … метрді құрайды, ал арналар қазылмаған жерлерде максималды тереңдігі … метрге жетеді. Лагунаның шығыс жағасы шамамен 100 000 жыл бұрын Флорида платформасының оңтүстік-шығыс жиегінде болған ежелгі коралл рифтеріне негізделген. Висконсин мұз дәуірі теңіз деңгейін төмендетіп, рифті судан жоғары қалдырды. Өлі риф фоссилдесіп, Кей Ларго әктасын (әдетте «коралл тасы» деп аталады) құрады. Кей Ларго әктасы кедергілі аралдардың шығыс жағалауында және лагунаның солтүстік және орталық бөлігіндегі саздықтарда (Safety Valve) жатыр. Ол Safety Valve-дің ортасындағы Солдат Киде қысқаша көрінеді және оңтүстікке қарай теңіз деңгейінен жоғары көтеріліп, Флориданың жоғарғы кілстерін құрайды. Бұғаздың батыс жағында 16 су жолы бар, олардың ең үлкені – Майами өзені. Барлық су жолдары тұщы судың ішкі ағынын шектейтін және лагунаға тәтті судың ағынын реттейтін тұщы судың кіруін бақылайтын құрылымдармен жабдықталған. Бискейн су қоймасынан жер асты сулары ағып келіп, лагунаға тәтті су қосымша түседі. Лагунаның ежелгі рифтің батысындағы және оған іргелес материктің астындағы барлық тау жыныстары Майами әктасынан тұрады – бұл ежелгі рифтің артындағы лагунада пайда болған және Кей Ларго әктасымен бірдей жасқа ие оолиттік әктас. Лагунаның әк тасты түбі … қалыңдықтағы құммен, карбонатты лаймен және коралл сынықтарымен жабылып жатыр. Талқылау және талдау мақсатында Бискейн шығанағы көбінесе үш бөлікке бөлінеді: Солтүстік шығанағы, Орталық шығанағы және Оңтүстік шығанағы.

Орталық шығанағы

Орталық шығанақ – шығанақтың ең үлкен бөлігі. Ол Рикенбакер көпірінен және Вирджиния кілтінен солтүстікке қарай, Блэк-Пойнттан Бока-Чита кілтіне дейін шығанақты кесіп өтетін Featherbed Bank-ке дейін созылады. Оны Атлант мұхитынан Кей-Бискейн, Safety Valve және Флорида кілтінің ең солтүстік бөлігі – Ragged Keys бөліп тұрады. Батыс жағалауында Майами, Корал-Гейблс, Пальметто-Бей, Катлер-Бей қалалары және Майами-Дейд округінің бір бөлігі орналасқан. Кей-Бискейн аралдың ортаңғы үштен бір бөлігін Орталық шығанақтың шығыс жағында алып жатыр. Орталық шығанақтың тұщы су көздеріне Корал-Гейблс су жолы және Снаппер сағасы жатады. Орталық шығанақ пен мұхит арасындағы су ағыны Вирджиния-Кей мен Кей-Бискейн арасындағы Bear Cut және Safety Valve арқылы жүзеге асырылады. Солтүстік шығанақты өзгерткен даму Орталық шығанақтың солтүстік жағалауының көп бөлігіне тарады. Майами Seaquarium және Майами университетінің теңіз, атмосфера және жер ғылымдарының Розенстиль мектебі Вирджиния кілтінің оңтүстік шетінде орналасқан, бұл аралдың Орталық шығанақпен шектесетін жалғыз бөлігі. Гров аралы, Майамидің Коконат-Гров ауданына жақын орналасқан, Орталық шығанақтағы жасанды арал. Диннер-Кейдегі үлкен марина да Коконат-Гровте орналасқан. Орталық шығанаққа, негізінен, бөгеттер, каналдар арқылы төгілетін қалалық ағынды сулар және табиғи тұщы су ағынының жоғалуы кері әсер етеді.

Оңтүстік шығанағы

Оңтүстік шығанағы Орталық шығанаққа шамамен тең және ол Featherbed Bank-тен Arsenicker Keys-ке дейін, немесе Arsenicker Keys-тің шығысында орналасқан Cutter Bank-ке дейін созылады. (Браун және басқалар South Bay-ді Card Sound және Barnes Sound-тан тұратын деп анықтайды.) Ол Флорида аралдарының ең солтүстігінде, Бока Чита аралынан Олд Родс аралына дейін мұхиттан бөлінеді. Оңтүстік шығанағының тұщы су көздері: Блэк Крик, Гулдс каналы, Солтүстік каналы, Флорида Сити каналы және Модель Лэнд каналы. Теңізбен су алмасуы Sands Cut, Caesar's Creek және Broad Creek арқылы жүзеге асады. Бока Чита, Эллиотт және Олд Родс аралдарының барлығы 20-шы ғасырдың бірінші жартысында қазба жұмыстары арқылы кеңейтілген. Бока Чита аралы 20-ғасырдың басында құрылыс алаңы болған. Марк С. Ханивелл 1937 жылы бұл аралды сатып алып, онда 20 метрлік жалған маяк қоса алғанда, үлкен демалыс орнын салған. Оңтүстік шығанағы адам қызметінен ең аз зардап шегеді, бірақ табиғи тұщы су ағынының азаюынан да зардап көреді. Түркия мүшесі ядролық электр станциясы материктік жағалауда маңызды орынға ие.

Кард және Барнс дыбыстары

Кард саунды – Бискейн шығанағының Оңтүстік шығанағының оңтүстігіндегі кеңейтімі. Кішкентай Кард саунды одан әрі оңтүстікке қарай орналасқан, ал Кард саундыдан Кард Банкі бөліп тұрады. Кард саунд көпірінің тас жолы қазір Барнс саундыны Кішкентай Кард саундының оңтүстігінен бөліп тұрады. Манати шығанағы Барнс саундының батысында жатыр. Кард саунды мен Барнс саунды шығыстан Ки-Ларгомен шектеседі. Оңтүстік Бискейн шығанағы кейде Кард саунды мен Барнс саундыны қамтиды деп анықталады. Барнс саунды Флорида шығанағымен бірнеше шағын арналар арқылы байланысты. Манати шығанағы Шорт-Кей және Мейн-Кей аралдары арқылы Барнс саундыдан жартылай бөлінген. 1994 жылы ол Флорида-Кис аралдарындағы ең бұзылмаған орта бірі деп сипатталды. Ашық мұхиттан алыс орналасқандығы және Бискейн шығанағының басқа бөліктері арасындағы тар өткелдердің болуы Манати шығанағындағы тасқын су алмасуын азайтады, ал C 197 каналы C 111 каналынан Манати шығанағына тұщы судың ағып түсуіне мүмкіндік береді. Манати шығанағындағы тұздылық деңгейі 14 мыңнан (ppt) 45 мыңға (теңіз суының орташа тұздылығы 35 ppt) дейін жетеді. 2023 жылдың шілдесінде бұл шығанақтағы су температурасы рекордтық деңгейге жетті.

Қауіпсіздік клапаны

"Қауіпсіздік клапаны" – теңіз суының ағысымен бөлінген, сайлау жазықтықтардың тізбегі. Ол Бискейн аралының оңтүстік жағынан Флорида аралдарының солтүстігіндегі Раггд-Кейз аймағына дейін шамамен 8 мильге (13 км) созылады. Бұл жазықтықтарға "қауіпсіздік клапаны" деген атауды Ральф Мунроу берген. Ол Бискейн аралын Раггд-Кейз және одан әрі байланыстыратын жартастар мен көпірлер салуға қарсы болды, себебі мұндай құрылыс шығанақтан теңізге қарай дауыл толқындарының еркін ағынын тоқтатуы мүмкін еді. Ол бұл аймақ дауыл толқындарының шығанаққа тигізетін зиянын азайтады деп саналады. Флориданың Атлантикалық жағалауындағы құмның ұзақ бойға қарай оңтүстікке жылжуы "Қауіпсіздік клапаны" аймағында аяқталады. "Қауіпсіздік клапанының" құрылымы кем дегенде соңғы ғасыр бойында өзгермеген. (Бұл аймақ испан Флоридасы кезеңінде испан карталарында және теңізшілердің нұсқаулықтарында Бокас-де-Мигель-де-Мора деп белгіленген.) Стилтсвилл – "Қауіпсіздік клапанының" солтүстік жағындағы бірнеше құмдық жазықтықтарда орналасқан ғимараттардың жиынтығы.

Тарих

Қазіргі Бискейн шығанағы 4000 жыл бұрын тұщы сулы бассейн болған. Теңіз деңгейі көтерілген сайын, мұхит суы бассейнге еніп, оны сағаға / лагунаға айналдырды. 20 ғасырдан бұрын, шығанақтың батысында және оған параллель жағалаудағы қырқаның арқасында, қырқаның батысындағы жер асты суларының көп бөлігі Эверглейдс пен Флорида шығанағына қарай ағып, ал қырқаның шығысындағы тар жағалау жолағындағы жер асты сулары шығанаққа ағып түсті. Шығанақтың батыс жағалауында тұщы сулы батпақтар, ал жағалау мен шығанақтың түбінде тұщы сулы бұлақтар болған. XIX ғасырдың аяғында Ральф Манроу осы шығанақтың түбіндегі бұлақтардан ауыз су алуға болатынын байқаған. Бұлақтар әлі де шығанақта бар, бірақ олардың суы енді кермекті. Қазіргі Бискейн шығанағы орналасқан жерде адамдар шығанақ пайда болғанға дейін ұзақ уақыт бойы өмір сүрген. Cutler Fossil Site-де, қазір шығанақтан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан су астында қалған жерде, 11000 жылдай бұрын жасалған адамның сүйектері, тістері мен артефакттары табылды. Еуропалықтар 16 ғасырдың басында шығанақтың айналасындағы аймақты Текеста халқы мекен еткен. Текеста 2000 жылдай уақыт бойы өмір сүрген Глэйдс мәдениетінің құрамына кірді. Текестаның басты қаласы, сондай-ақ Текеста деп аталады, шамамен 1200 жылдан бастап Майами өзенінің сағасында болды. Майами өзенінің сағасынан оңтүстікке қарай орналасқан Майами шеңбері құрылысқа арналған тесіктер ретінде ұсынылды. Бұл жер 1200 жылы, өзеннің солтүстігіндегі қала орналасқан кезде тасталып кетті. Хуан Понсе де Леон 1513 жылы Бискайн шығанағына, ал Педро Менендес де Авилес 1565 жылы да барған. Испан зерттеушілерінің ертедегі есебі Бискейн шығанағының солтүстік шетін мұхиттан бөліп тұратын ұзақ кедергілі түкіртте бір немесе бірнеше сағалардың бар екендігін көрсетті (олардың бірі "Бока Раттонес" деп аталады, ол 1770-ші жылдардағы Бернард Роман картасында пайда болды), бірақ мұндай сағалар уақыт өте келе ашылады және жабылады. 19 ғасырдың басында Форт-Лодердейлдегі Нью-Ривер сағасы мен Беар Кат арасындағы кедергілі түкірт арқылы, қазіргі Вирджиния-Кейдің оңтүстік шетінде, кіреберіс болмаған. 1835 және 1838 жылдардағы дауылдар Вирджиния кілін Майами Бичтің оңтүстік шетіндегі Фишер аралынан бөліп, Нароуз Кат (қазір Норрис Кат деп аталады) жаңа кіреберіс ашты. 1905 жылы Үкіметтік кесімнің ашылуы Фишер аралын Майами Бичтен бөлді және кедергі слюлы сәл қысқарды. Бейкердің Хауловер кіреберісінің 1925 жылы шығанақтың солтүстік шетіндегі бөгеттің үстіне құйылуы Майами Бич орналасқан бөгеттің үстіне құйылған бөлікті бөгеттік аралға айналдырды. Су жолдары арқылы тәтті су ағысының өзгеруі және ХХ ғасырда Үкіметтік кесілім мен Бейкердің Хауловер кіреберісінің ашылуы лагунаның тұздылығын арттырды. Майами портының кеме арнасы мен бұрылу бассейнінің және басқа да навигациялық арналардың, соның ішінде ішкі жағалау су жолының, дренажы Солтүстік шығанақта жасанды аралдардың пайда болуына әкелді. 1981 жылы Солтүстік шығанақтың 40% -дан астамы сумен толтырылған немесе жасанды аралдарды қалыптастыру үшін толтырылған. Солтүстік шығанақтың барлық жағалауында теңіз қабырғалары орналасқан. Өткен ғасырда шығанаққа шикі ағынды сулар, қалалардағы ағынды сулар, жағалаудағы бөгеттер, су бұру, жасанды аралдар құру және шығанаққа табиғи тұщы су ағынының жоғалуы қатты әсер етті. Алайда 1979 жылы тұрақты түрде бақылау жүргізіле бастағаннан бері су сапасы бірте-бірте жақсарып келеді. Солтүстік шығанақтың су аумағының 10% -ы ғана.

Жолдар

Бискейн шығанағы арқылы салынған алғашқы көпір – 1912 жылы Джон С. Коллинз бен оның күйеу баласы Томас Панкост құрған, 4 км (2.5 миль) ұзындығындағы ағаштан жасалған Коллинз көпірі болды. Олар Майами Бичті Жақсарту Корпорациясын құрды, ал қаржыландыруды Карл Г. Фишер және Майамидегі банкир ағайындылары Джон Н. Луммус пен Джеймс Э. Луммус жүзеге асырды. Құрылыс 1912 жылдың 22 шілдесінде басталды. Жобаның бастапқы құны 75 000 доллар болғанымен, құрылыс кешігіп, шығындар жоспардан асып кетті. Көпір 1913 жылы жартылай аяқталды. Бұл көпір «дүниедегі ең ұзын ағаштан жасалған көпір» деп жарияланды және аймақты сәнді қысқы курорт және демалыс орны ретінде дамытуға мүмкіндік берді. Көпір Карл Г. Фишер салған Дикси шоссесінде аяқталды. Көпірден өту үшін ақы төленді; 1920 жылы екі орындық автомобильдер үшін бір бағыттағы ақы 20 центтен 15 центке (ал бар-жоқ үшін 25 центке) төмендетілді. Көпір Бискейн шығанағын Жақсарту қауымдастығына сатылды, ол бес жасанды аралды – Венеция аралдарын жасады: Майамидегі Бискейн және Сан-Марко, Майами Бичтегі Сан-Марино, Ди Лидо және Риво-Альто. Көпір 1925 жылы бұзылып, келесі жылы оның орнына «күштірек» Венеция жолы салынды. Луммус ағайындылары округтік комиссиядан Майамиді Майами Бичтің тосқауыл аралдарымен байланыстыратын екінші жолды қолдауын сұрады, және 1920 жылдың 17 ақпанында округтік жол – кейіннен МакАртур жолы ашылды. 1925 жылы Майами Бичтің солтүстік жағында Бискейн Пойнт құрылды. 1929 жылы үшінші жол Нормандия аралы арқылы Бискейн шығанағын кесіп өтті, оны әзірлеуші Генри Леви бірнеше жыл бұрын Мед аралының оңтүстік жартысын құрғатып, толтырып жасаған еді. Джулия Таттл жолы 1959 жылы салынды. Басқа жолдар – Джон Ф. Кеннеди (79-шы көше) және Брод жолдары (Майами материгін байланыстырады), сондай-ақ Рикенбакер жолы (Майамиді Ки Бискайнмен байланыстырады). Кард Саунд көпірі Флорида штатының Хоумстед аймағындағы материкті Ки Ларгоның солтүстік бөлігімен байланыстырады.

Парктер мен теңіз айлақтары

Орталық шығанақтың көп бөлігі және Оңтүстік шығанақтың дерлік барлығы, сондай-ақ Қауіпсіздік клапаны және Ки-Ларгоның солтүстігіндегі Флорида кілстері Бискейн ұлттық паркінің шегінде орналасқан. Лагунаға қарап тұрған бірнеше басқа мемлекеттік және жергілікті саябақтар бар, негізінен Солтүстік шығанақта және Орталық шығанақтың солтүстік жағасында. Билл Баггс Кейп Флорида мемлекеттік паркі Ки-Бискейннің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Олета өзені мемлекеттік паркі Олета өзенінің оңтүстік жағында, ол Дамфоундлинг шығанағы мен Солтүстік шығанағын байланыстыратын Ішкі су жолының бөлігіне құятын жерде орналасқан, Солтүстік шығанаққа қарап, оңтүстікке қарай кеңейгенде. Майами-Дейд округі Бискейн шығанағына беткейі бар бірнеше саябақтарды басқарады. Хауловер паркі Бейкердің Хауловер шығанағынан солтүстікке қарай созылатын тосқауыл аралда орналасқан. Крандон паркі Ки-Бискейннің солтүстік бөлігін қамтиды. Vizcaya мұражайы мен бақтары Майамиде, Орталық шығанақтың солтүстік жиегіне жақын орналасқан. Мэтисон Хаммак паркі, Чарльз Диринг мүлігі және Чепмен Филд паркі Орталық шығанақтың батыс жағалауында орналасқан. Блэк Пойнт паркі мен маринасы және Хоумстед Бейфронт паркі Оңтүстік шығанақтың батыс жағалауында орналасқан. Блэк Пойнт, Крандон, Хауловер, Хоумстед Бейфронт және Мэтисон Хаммак саябақтарында қоғамдық мариналар бар. Округ сонымен қатар кішкентай саябақты қамтитын Пеликан Харбор маринасын да басқарады. Ол Солтүстік шығанақтағы Джон Ф. Кеннеди (79-шы көше) жолында орналасқан. Майами қаласында лагунаға қарап тұрған көптеген саябақтар бар, олардың ең маңыздылары: Бейфронт паркі, Элис Уэйнрайт паркі, Маргарет Пейс паркі, Морис А. Ферре паркі, Морнингсайд паркі және Пикок паркі. Майами қаласы басқаратын Бискейн шығанағындағы қоғамдық мариналар: Диннер-Кей маринасы, Майами теңіз стадионы маринасы және Bayside-дегі Miamarina.

Қорғалатын аумақтар

Бискейн шығанағының сулы қорығы Бискейн шығанағының көп бөлігін (кең мағынада) қамтиды, Бискейн ұлттық паркіне кірмейтін бөлігін. Бұл қорық Флорида заң шығарушы органының 1974 жылғы шешімімен құрылды және бастапқыда Олета өзенінен Кард саундтың оңтүстік шекарасына дейінгі Бискейн шығанағының барлық бөлігін қамтыды. Бискейн ұлттық ескерткіші Бискейн ұлттық паркіне айналғанда, қорық екіге бөлінді. Солтүстік бөлігі Олета өзенінің бастауынан Бискейн ұлттық паркінің солтүстік шекарасына дейін созылады, шығысында Кей Бискейннің оңтүстігіне, ал батысында Чарльз Диринг мүлігіне жататын Чикен-Кейдің оңтүстігіне дейін. Қорғаудың оңтүстік бөлігіне Кард саунд кіреді. Қорық мемлекеттік меншіктегі су астындағы жерлердің шамамен 4 миллион акр жерін қамтиды. Бискейн шығанағы Флорида мүйісінен Монро округіне дейінгі сулы қорық 1975 жылы құрылды. Бұл қорық Флорида мүйісінен Майами-Дейд округі мен Монро округінің шекарасына дейін, сондай-ақ Атлантика мұхитындағы Флориданың аумақтық суларының шегінен Бискейн шығанағындағы Ішкі су жолына дейін созылды. Бискейн ұлттық ескерткіші ұлттық парк мәртебесіне көтерілген кезде, ұлттық парктегі барлық сулар Бискейн шығанағы Флорида мүйісінен Монро округіне дейінгі сулы қорығынан алынып тасталды. Бұл қорықтың қалған бөлігі Кеи-Бискейн маңындағы су астындағы жерлерден тұрады. Екі қорық бірлесіп Бискейн шығанағының сулы қорықтары деп аталады. Кард саунд және Барнс саунд Флорида Кис Ұлттық теңіз қорығының құрамында орналасқан. Ки-Ларгодағы Крокодил көлі ұлттық жануарлар қорығы Кард саунд пен Барнс саундтың ашық суларын қамтиды. Бискейн шығанағының Кард саунд лобстер қорығында лобстерлер жыл бойы қорғалады. Қорыққа Флорида мүйісінен Матисон Хаммок округінің паркіне дейінгі сызықтан Кард саунд көпірі мен дамбасына дейінгі барлық лагуна кіреді. 2020 жылдың тамызында Бискейн шығанағының суларында еріген оттегінің азаюы балықтардың кең ауқымды қырылуына әкелді. Тұншығып қалған балықтар су бетіне көтерілді. Билік шұғыл шара ретінде суды ауамен қанау үшін өрт сөндіру кемелерін жіберіп, суды су шашыратқыштарымен биікке бүркіді.