Кіріспе
Флоридадағы су басқан шалғындықтар, АҚШ
Ай Қаңтар Ақпан Наурыз Сәуір Мамыр Маусым Шілде Тамыз Қыркүйек Қазан Қараша Желтоқсан Жыл
Орташа шөлдеу нүктесі °F 58.2 59.6 60.8 62.9 67.9 73.4 74.6 75.6 75.1 71.5 65.6 60.9 67.2
Орташа шөлдеу нүктесі °C 14.6 15.3 16.0 17.2 19.9 23.0 23.7 24.2 23.9 21.9 18.7 16.1 19.6
Дереккөз = PRISM Climate Group
Құрылыс және тәрбиелеу процестері
Эверглейдтер – өзара байланысты экожүйелердің күрделі жүйесі. Марджори Стоунмен Дуглас 1947 жылы бұл аймақты "Шөпті өзен" деп сипаттады, бірақ бұл метафора жүйенің тек бір бөлігін ғана көрсетеді. Кез келген кезеңде Эверглейдтер деп танылған аймақ, су ағызылмастан бұрын, 4000 шаршы миль (10 360 км²) көлемдегі батпақтар мен далалардың торы болды. Экожүйелер арасындағы шекаралар айқын емес немесе көзге көрінбейді. Бұл жүйелер жылдар немесе ондаған жылдар ішінде өзгеріп, өсіп, қышқалып, жойылып, немесе қайта пайда болады. Геологиялық факторлар, климат және өрттің жиілігі Эверглейдтердегі экожүйелерді құруға, сақтауға немесе жаңаруға көмектеседі.
Су
Су – Эверглейдстердегі басым күш, Оңтүстік Флоридадағы жерді, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қалыптастырады. 21 мың жыл бұрынғы соңғы мұздық максимумнан бастап, құрлықтағы мұз қабаттары шегініп, теңіз деңгейі көтерілді. Бұл Флорида түбегінің бір бөлігін суға батырып, жер асты суы деңгейінің көтерілуіне әкелді. Эверглейдстердің астындағы әктастар тұщы суға толып, оның бір бөлігі эрозияға ұшырады, соның салдарынан бұлақтар мен шұңқырлар пайда болды. Тұщы судың көп болуы жаңа өсімдіктердің тамыр жаюына жағдай жасады және булану арқылы жер үстінде конвективті дауылдардың пайда болуына себеп болды. Жаңбыр жауған сайын, сәл қышқыл жаңбыр суы әктасты ерітіп жіберді. Әктас тозығынан кейін жер асты сулары жер бетімен жанасып, кең ауқымды ылғалды жер экожүйесін құрды. Аймақ жазық сияқты көрінсе де, әктастың тозуы салдарынан кейбір жерлерде шағын аңғарлар мен үстірттер пайда болды. Бұл үстірттер бірнеше сантиметр ғана көтеріліп-төмендейді, бірақ Оңтүстік Флориданың бедері үшін бұл шағын өзгерістер су ағынына және өсімдік түрлеріне әсер етеді.
Қатты
Эверглейдтер алабының негізіндегі тас немесе әктас гидропериодқа, яғни аймақтағы аумақтың жыл бойы қанша уақыт су астында қалуына әсер етеді. Он ай немесе одан ұзақ гидропериод арақ шөптерінің өсуіне жағдай жасайды, ал алты ай немесе одан аз гидропериод перифитонның – балдырлар мен басқа микроскопиялық организмдердің – қалыптасуына көмектеседі. Эверглейдтерде топырақтың тек екі түрі бар: торф және марль. Ұзақ гидропериодтарда торф жүздеген немесе мыңдаған жылдар бойы шіріген өсімдік қалдықтарының көптеген буындарының нәтижесінде жинақталады. Перифитон өсетін жерлерде топырақ марльге айналады, ол көбінесе кальциттен тұрады. Окичбо көліне жақын ауыл шаруашылығын дамытуға жасалған алғашқы тыраштандырулар сәтті болды, бірақ торфтағы қоректік заттар тез сарқылды. Топырақ шөгу процесінде торфтың тотығуы көлемінің азаюына себеп болады. Бактериялар су астында оттегізсіз өлі арақ шөптерін баяу ыдыратады. 1920 жылдары су ағызылғанда және бактериялар оттегімен әрекеттескенде аэробтық реакция орын алды. Микроорганизмдер торфты көмірқышқыл газы мен суға түрлендірді. Жерді тазалау үшін қоныс аударушылар торфтың бір бөлігін жақты. Ертегі фермалардың аумағында салынған кейбір үйлердің негіздерін торфтың нашарлауына байланысты тіреулерге көшіруге тура келді, ал басқа аймақтарда топырақтың тереңдігі шамамен 8 футқа (2 метрге) дейін азайды.
Өрт
Өрт Эверглейдс аймағының табиғи күйін сақтаудағы маңызды элемент болып табылады. Өрттердің көп бөлігі ылғалды маусымда найзағайдың соғуынан туындайды. Олардың әсері көбінесе үстірт болады және белгілі бір өсімдіктердің өсуіне көмектеседі: қамыс судың үстінде жанады, бірақ тамырлары су астында сақталады. Қамысты батпақтардағы өрт ірі бұталар мен ағаштардың өсуін шектейді және шіріген өсімдіктерден қоректік заттарды ыдырауға қарағанда тиімдірек бөліп шығарады. Ылғалды маусымда өлі өсімдіктер мен қамыс пен ағаштардың ұштары жанып кетеді, ал құрғақ маусымда от органикалық торфпен қоректенеді және тереңге жанып, тамыр жүйесін жояды. Ғалымдар өртті себепші деп көрсетеді, сонымен қатар Эверглейдс лайының қара түсіне де себепті деп айтады. Эверглейдстің кейбір бөліктеріндегі торфта көмір қабаттары табылды, бұл аймақ бірнеше жыл бойы ауыр өрттерге ұшырағанын көрсетеді, бірақ бұл тенденция б.з.д. 940 жылдан бері азайған сияқты. 1905 жылы суды төмендету жұмыстары басталғанға дейін, су ағыны Флорида түбегінің төменгі жағының шамамен үштен бірін алып жатты. Батпақтың сулы кезеңі кем дегенде тоғыз айға созылады, тіпті одан да ұзаққа созуы мүмкін. Қамыс тығыз өскен жерде жануарлар мен өсімдіктердің әртүрлілігі аз болады, бірақ аллигаторлар осындай жерлерді ұя салу үшін таңдайды. Көбірек орын болған жерде перифитон өседі. Перифитон құстар, балықтар және бауырымен жорғалаушылар жейтін личинкалы жәндіктер мен қосмекенділерге тамақ береді. Сондай-ақ, ол судан кальцийді сіңіріп алып, марлдың кальцитті құрамына үлес қосады. Қамыстың арасында су ағып жатқан арналар – шұңқырлар пайда болады. Шұңқырлар қамысты батпақтардан шамамен 1 метрге тереңірек болады және кем дегенде 11 ай бойы су астында қалуы мүмкін, кейде бірнеше жыл қатарынан. Шұңқырларда тасбақалар, аллигаторлар, жыландар және балықтар сияқты су жануарлары жақсы тіршілік етеді, олар көбінесе су омыртқасыз жануарларымен қоректенеді. Мұнда су астында және суда жүзетін өсімдіктер өседі, мысалы, су кебегі (Utricularia), лилия (Nymphaeaceae) және сары лилия (Nuphar lutea). Эверглейдс жүйесіндегі негізгі шұңқырларға Флорида шығанағына құятын Шарк өзені шұңқыры, Үлкен Кипраспен шектесетін Лостманс өзені шұңқыры және шығыс Эверглейдстегі Тейлор шұңқыры жатады. Ылғалды далалар қамысты батпақтар сияқты сәл көтеріңкі, бірақ өсімдіктердің әртүрлілігі жоғары. Жер беті жылдың үш-жеті айында ғана сумен жабылады, ал су орташа есеппен шамалы тереңдікте болады. Су басылғанда марл әртүрлі су өсімдіктерін қолдай алады. Әк тастың тозған терең шұңқырлары – ерітінді шұңқырлары далалар құрғақ болған кезде де су астында қалуы мүмкін және олар раковиналар мен шаяндар сияқты су омыртқасыз жануарларын және жас құстарды тамақтандыратын личинкалық қосмекенділерді қолдайды. Бұл аймақтар шұңқырлар мен қамысты батпақтардың арасында орналасқан. Аллигаторлар ылғалды далаларда өз орнын тапқан. Олар тырнақтары мен мұрындықтарымен төменгі жерлерді қазып, құрғақ маусымда су астында қалатын өсімдіксіз тоғандарды жасайды. Аллигаторлардың шұңқырлары су омыртқасыз жануарларының, тасбақалардың, балықтардың, ұсақ сүтқоректілердің және құстардың ұзақ құрғақшылық кезеңдерінде тірі қалуы үшін маңызды. Аллигаторлар содан кейін шұңқырға келген жануарлардың кейбіреулерін жеп қояды.
Тропикалық қатты ағаштан жасалған аспа
Тұщы сулы саздықтар мен далаларда 1 футтан (0 м) 3 футқа (1 м) дейін көтерілген жерде өсетін ағаштардың шағын аралдары тропикалық қатты ағаш гамактары деп аталады. Олардың ауданы бір (4,000 м2) акрдан он (40,000 м2) акрға дейін болуы мүмкін және тұщы сулы саздықтарда, пилограсс шалғындыларында немесе қыратты жерлерде кездеседі. Гамактар айналадағы торфтан бірнеше дюйм жоғары көтерілген әктасты платоларда орналасқан, немесе терең торф өрттерінен зардап көрмеген жерде өседі. Қатты ағаш гамактарында Оңтүстік тірі емен (Quercus virginiana), гумбо лимбо (Bursera simaruba), патша пальмасы (Roystonea) және өте тығыз топтамаларда өсетін бастық (Dipholis salicifolia) сияқты субтропикалық және қатты ағаш ағаштарының қоспасы кездеседі. Гамактардың төменгі бөлігінде өткір пішінді пальмалар (Serenoa repens) гүлдейді, бұл адамдар үшін гамактарға енуді қиын жасайды, бірақ кішкентай сүтқоректілер, жорғалаушылар және қосмекенділер үшін бұл аралдар өте қолайлы орта болып табылады. Саздықтардағы су аралдардың айналасымен ағып, шұңқырлар құрайды. Кейбір экожүйелер отпен сақталып, дамытылса да, гамактардың қалпына келуіне ондаған жылдар немесе ғасырлар қажет болуы мүмкін. Гамактардың айналасындағы шұңқырлар ағаштарды қорғайды. Ағаштардың биіктігі қырау, молния және жел сияқты ауа-райы факторларымен шектеледі; гамактардағы ағаштардың көпшілігі 55 футтан (17 м) аспайды.
Қыршақ
Эверглейдтердегі ең құрғақ жерлердің бірі – сулы кезеңі аз немесе мүлдем жоқ, Эверглейдтердің ең биік бөлігінде орналасқан қарағайлы (қарағайлы тасты) экожүйе. Дегенмен, кейбір жерлерде бірнеше айға дейін ерітінді шұңқырлары немесе су тобырлары кездесуі мүмкін. Оңтүстік Флориданың қарағайының (Pinus elliottii) жалғыз түрі – қарағайлы жердің ең маңызды ерекшелігі. Қарағайлы алқаптарды сақтау үшін от қажет, ал ағаштар отты бірден ынталандыратын және оған төзімді болатын қасиеттерге ие. Қарағай орманының құмды топырағы тез тұтанатын құрғақ қарағай инелерімен жабылған. Оңтүстік Флорида қарағайлары қабығы арқылы жылудан қорғалады. От ормандағы бәсекелес өсімдіктерді жояды және қарағай конустарын тұқымдардың өнуіне ашады. Оттың ұзақ болмауы қарағайлы алқаптарды қатты ағаштардан тұратын шатырлы ормандарға айналдырады, себебі үлкен ағаштар қарағайларды басып озады. Қарағайлы тасты жерлерде өсетін бұталар – отқа төзімді пил пальмасы (Serenoa repens), капуста пальмасы (Sabal palmetto) және Батыс Үндістандың лилак түсі (Tetrazygia bicolor). Қарағайлы қоғамдастықтағы ең көп түрлі өсімдіктер – шөптер, олардың жиырмадан астам түрі бар. Бұл өсімдіктерде күйгеннен кейін тез өсіп шығатын түбірсақтар және басқа да механизмдер бар. Оңтүстік Флорида аймағының қалалық дамуына дейін қарағайлы тасты жерлер Майами-Дейд округінде шамамен қамтыған. Эверглейдс Ұлттық паркі ішінде қарағай ормандарының қорғалған, бірақ парк сыртында 1990 жылғы мәліметтер бойынша қарағайлы қоғамдастықтардың қалдығы орташа есеппен құрады.
Кипарис
Кипарис батпақтары Эверглейдс аймағында кеңінен таралған, бірақ ең ірісі Коллиер округінің көп бөлігін жабады. Үлкен Кипарис батпағы пішенді шөп далалары мен суарттардың батысында орналасқан және көбінесе "Үлкен Кипарис" деп аталады. Атауы ағаштардың биіктігіне немесе диаметріне емес, оның ауданына сілтеме жасайды; ең консервативті бағалау бойынша, батпақтың ауданы 1200 шаршы миль (3,108 км²) құрайды, бірақ Үлкен Кипаристің гидрологиялық шекарасы 2400 шаршы мильден (6,216 км²) асады деп есептелуде. Үлкен Кипаристің көп бөлігі әктаспен жабылған тау жынысының үстінде орналасқан. Үлкен Кипарис астындағы әктаста кварц бар, ол құмды топырақ жасайды, онда Эверглейдстің басқа аймақтарында кездеспейтін әртүрлі өсімдіктер өседі. Үлкен Кипарис Оңтүстік Флоридадағы кипарис батпақтарының ең үлкен тобы болғанымен, кипарис батпақтары Атлант жағалауының төбесіне жақын және Окичоби көлі мен Шығыс жазықтары арасында, сондай-ақ пішенді шөп батпақтарында да кездеседі. Кипаристер – жапырағын қысқа түсетін қылқан жапырақты ағаштар, олар су басқан жағдайларда өркендеуге бейімделген, тіректері мен судан шығып тұратын тамырлары бар, олар "тізелер" деп аталады. Ең биік және ең жуан діңдер терең торфқа тамыр жайған. Торф қабаты жұқаратын жерде кипаристер кішірейіп, жұқарады, бұл кішкентай орманға сырттан дөңгелек пішін береді. Олар сонымен қатар әктас тізбегінде, екі жағынан суарттармен шектелген, сәл көтеріңкі жерде де өседі. Кипарис тобында қызыл клен, батпақты шұбаты мен попел шырша сияқты басқа да қатты ағаштар кездеседі. Егер кипаристер алынса, қатты ағаштар басымдық алады және экожүйе аралас батпақты орман ретінде жіктеледі.
Мангро және жағалаулық дала
Ақырында Окичоби көлі мен Үлкен Кипрастың суы мұхитқа жетеді. Мангровелер тұщы және тұзды судың араласқан, өтпелі аймағына жақсы бейімделген. Он мың аралдың эстуарлық экожүйесі, негізінен мангроу орманнан тұрады. Мангроу деп саналатын үш түрлі ағаш бар: қызыл (Rhizophora mangle), қара (Avicennia germinans) және ақ (Laguncularia racemosa), бірақ олардың барлығы әртүрлі тұқымдастарға жатады. Олардың барлығы оттегі аз топырақта өседі, су деңгейінің күрт өзгеруіне төтеп бере алады және тұзды, тұщы және аралас суға төзімді. Мангроудың үш түрі де қатысу дауыл кезінде жағалауды қорғауда маңызды рөл атқарады. Қызыл мангроулардың тамырлары ең шалқақтап өседі, дауылдардан кейін және арасында жағалауды құруға көмектесетін шөгінділерді ұстап тұрады. Бұл үш түрлі ағаш та толқындар мен дауылдық толқудың күшін жұтады. Эверглейдс мангролары қабықшалылар мен балықтарға өркендеу ортасы, ал құстарға ұялау орындары болып табылады. Аймақ Тортуга қызыл креветкасы (Farfantepenaeus duorarum) және тас крабы (Menippe mercenaria) өндірісін қолдайды; Флориданың тұзды суларындағы коммерциялық мақсатта жиналған қабықшалылардың 80-90 пайызы Эверглейдс маңында туылады немесе уақыт өткізеді.
There are three species of trees that are considered mangroves: red (Rhizophora mangle), black (Avicennia germinans), and white (Laguncularia racemosa), although all are from different families. All grow in oxygen poor soil, can survive drastic water level changes, and are tolerant of salt, brackish, and fresh water. All three mangrove species are integral to coastline protection during severe storms. Red mangroves have the farthest reaching roots, trapping sediments that help build coastlines after and between storms. All three types of trees absorb the energy of waves and storm surges. Everglades mangroves also serve as nurseries for crustaceans and fish, and rookeries for birds. The region supports Tortugas pink shrimp (Farfantepenaeus duorarum) and stone crab (Menippe mercenaria) industries; between 80 and 90 percent of commercially harvested crustacean species in Florida's salt waters are born or spend time near the Everglades.
Флорида шығанағы
Жағалаудың және ішкі сағалардың көп бөлігі мангрлардан құралған; жағалау батпақтары мен шығанақтың арасында шекара жоқ. Сондықтан Флорида шығанағындағы теңіздік экожүйелер Эверглейдс су алабының бір бөлігі және Эверглейдспен байланысты және оның әсеріне ұшырайтын экожүйелердің бірі саналады. Флорида шығанағының 800 шаршы милінен (2072 км²) астам аумағы Эверглейдс ұлттық паркімен қорғалған, бұл парктің шегіндегі ең ірі су кеңістігін құрайды. Флорида шығанағында шамамен 100 арал бар, олардың көпшілігі мангр ормандарынан тұрады. Эверглейдстен Флорида шығанағына келіп құйылатын тұщы су, шығанақтағы жануарлар өмірінің негізін құрайтын кең аумақты теңіз шөбі мен балдырлардың өсуіне қолайлы жағдай жасайды. Теңіз тасбақалары мен манаттар шөппен қоректенеді, ал құрттар, моллюскалар және басқа да омыртқасыз жануарлар балдырларды және микроскопиялық планктонды жейді. Аналық теңіз тасбақалары жыл сайын жағаға жұмыртқа салу үшін оралады, ал манаттар қыс айларын шығанақтың жылы суларында өткізеді. Теңіз шөптері толқындардың энергиясын сіңіріп, теңіз түбін тұрақтандыруға және жағалауларды эрозиядан қорғауға да көмектеседі.
Америка тумасы
Адамдар Флорида түбегіне шамамен 15 000 жыл бұрын келген. Палеоиндейлер Флоридаға, әдетте, алып жалқаулар, қылыш тісті мысықтар және көзілдірік аюлар сияқты ірі жануарларды қуа келіпті. Олар шөлге бейімделген өсімдіктер мен жануарлар өмір сүретін құрғақ жерді тапты. Бірақ, 6 500 жыл бұрын климаттың өзгеруі салдарынан ылғалды жағдай орнады; Флоридада ірі жануарлар жойылып, палеоиндейлер бірте-бірте бейімделіп, архаикалық халыққа айналды. Олар қоршаған ортаның өзгеруіне ыңғайласып, қолда бар түрлі ресурстардан көптеген құралдар жасады. Архаикалық кезеңнің соңында климат тағы да ылғалды болды, шамамен б.з.д. 3000 жылы жер асты суларының көтерілуі халық санының және мәдени өмірдің дамуына жағдай жасады. Флорида үндістері үш ерекше, бірақ ұқсас мәдениетке жетті, олар орналасқан жерлеріндегі су көздерінің аттарымен аталады: Окичоби, Калуосахатчи және Глэйдс.
Калуса мен Текеста
Глэйдс халықтарынан осы аймақта екі ірі халық пайда болды: Калуса және Текеста. Калуса Оңтүстік Флоридадағы ең ірі және ең күшті халық болды. Олар Флориданың батыс жағалауында, Окичоби көлінің маңында және Флорида-Кейз аралдарында орналасқан елу ауылды бақылады. Калуса ауылдарының көпшілігі өзендердің сағаларында немесе кіші аралдарда орналасқан. Калусалар кішкентай жануарлар, балықтар, тасбақалар, аллигаторлар, моллюскалар және түрлі өсімдіктермен күнескен аңшы-жинақшылар болды. Олардың құралдарының көпшілігі сүйек немесе тіснен жасалған, бірақ өткір қамыстың да аң ауруға немесе соғысқа пайдасы болды. Калуса қаруларына садақ-жебе, атлатл және найза кірді. Көлік үшін каноэлер қолданылды, Оңтүстік Флорида тайпалары жиі Эверглейдстер арқылы каноэмен саяхаттайтын, бірақ оларда тұрақтамайтын. Кубаға каноэмен саяхаттау да кең таралған. Испанияның басып алуының бастапқы кезеңінде Калусаның саны 4000-нан 7000-ға дейін бағаланды. Халықтың саны мен күші азайды; 1697 жылы олардың саны шамамен 1000-ға жуық деп есептелді. Оңтүстік Флоридадағы Калусадан кейін күш пен саны жағынан екінші орында Текеста тұрды. Олар қазіргі Дейд және Бровард округтеріндегі төменгі жартыаралдың оңтүстік-шығыс бөлігін мекендеді. Калуса сияқты, Текеста да өзендердің сағаларында қоныстанды. Олардың негізгі ауылы Майами немесе Литтл-Риверде орналасқан болуы мүмкін. Испан суреттерінде Текестаның теңізшілерге үлкен қорқыныш тудырғаны, кеме апатынан аман қалғандарды азаптап өлтіретіні айтылған. Оңтүстік Флоридада еуропалықтардың ықпалы күшейген кезде, Кейс аралдары мен басқа аймақтардан келген үндістер Кубаға сапарларын көбейтіп, 1704 жылы Куба билігінен Флоридадан көшіп келуге ресми рұқсат алды. 1743 жылы испан миссионерлері миссия құруға тырысты, бірақ Текеста көрші тайпаның шабуылына ұшырағанын байқады. Тек 30 адам қалғанда, олар Гаванаға көшірілді. 1770 жылы британдық геодезист Текесталардың бұрынғы қоныстарында көптеген тастап кетілген ауылдарды сипаттады. 1820 жылға дейін Флоридадағы үндістерді сипаттағанда көбінесе тек "Семинол" термині қолданылды.
Семинолдар
Калуса мен Теквеста тайпаларының құрылуынан кейін 1740 жылдары Флориданың оңтүстігіндегі үндістер Испаниямен жақсы қарым-қатынаста болғандықтан «испандық үндістер» деп аталды. Криктер Флорида түбегіне шабуыл жасады; олар Колумбқа дейінгі қоғамдардың қалдықтарын жаулап алып, Крик конфедерациясына біріктірді. Қалған үндістер оларға қосылып, этногенез процесі арқылы Семинол тайпасын құрды. Семинолдар бастапқыда аумақтың солтүстік бөлігінде қоныстанды. Сонымен қатар, бос афроамерикандықтар мен қашқан құлдар Флоридаға келді, онда Испания католиктік дінге өткен және Испанияға адалдық серт берген құлдарға бостандық пен қару ұсыныпты. Бұл афроамерикандықтар Семинол тайпасының жанында қауымдастар құрып, «Қара Семинолдар» деп аталды. Бұл топтар одақтас болды. 1817 жылы Эндрю Джексон Флоридаға басып кірді, оның мақсаты – оны АҚШ-қа қосып алуды жеделдету болды, бұл оқиға Бірінші Семинол соғысы ретінде танылды. Флорида 1821 жылы АҚШ-тың құрамына енгеннен кейін, жерді иеленуге тырысқан қоныс аударушылар мен Семинол тайпасы арасындағы қақтығыстар күшейді. Екінші Семинол соғысы 1835 жылдан 1842 жылға дейін созылды, одан кейін АҚШ шамамен 3000 Семинол мен 800 Қара Семинолды Миссисипи өзенінен батысқа қарай орналасқан Үнділер аумағына (қазіргі Оклахома штаты) күштеп көшірді. Көптеген адамдар соғыста қаза тапты. Үшінші Семинол соғысы 1855 жылдан 1859 жылға дейін қайтадан басталды, онда бірнеше жүз Семинол Эверглейдс батпақтарынан АҚШ әскерлерін күшпен ығыстырып шығарды. АҚШ оларды жалғыз қалдыруға шешім қабылдады, себебі оларды осы созылған және қымбат соғыстан кейін де жеңе алмады. 1913 жылы Эверглейдстегі Семинолдардың саны 325-тен аспады. Семинолдар ауылдарын қатты ағаштардан жасалған тіректері бар ормандарда немесе қарағайлы жерлерде салған, омарталық және қарағай тамырлары, балық, тасбақа, бұғы және ұсақ жануарлармен қоректенген. Олардың ауылдары кішкентай болды, себебі тіректерінің көлемі шектеулі болды. Соңғы Семинол соғысы аяқталғаннан кейін 1930 жылға дейін халық көпшілік мәдениеттен салыстырмалы түрде оқшау өмір сүрді. 1928 жылы басталып, Тампадан Майамиге дейінгі аймақты қамтыған Тамиами жолының салынысы олардың өмір салтын өзгертті. Кейбіреулері жергілікті фермаларда, мал шаруашылықтарында және сувенирлік дүкендерде жұмыс істей бастады. Еуропалық америкалықтармен көбірек байланыс жасаған адамдар 1940 жылдары резервацияларға көшіп баруды бастады. Бұл олардың үкіметін қайта ұйымдастыруына мүмкіндік берді және 1957 жылы олар Флорида Семинол тайпасы ретінде федералдық деңгейде танылды. Дәстүрлі өмір салтын сақтаған адамдар Тамиами жолының бойында қоныстар құрып, Микасуки тілінде сөйледі. Кейіннен 1962 жылы олар Флорида Микосуки тайпасы ретінде федералдық деңгейде танылды. Оңтүстік Флоридадағы қалалар өсе бастағанда, екі тайпа да Эверглейдспен тығыз байланысты болды. Олар туристерді тарту арқылы жеке өмірін сақтап қалуға тырысты. Олар аллигаторлармен күресіп, қолөнер бұйымдарын сату арқылы ақша тапты. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, Флорида Семинол тайпасының бес резервациясы болды, ал Микосуки тайпасының жерлері алтыншы резервация ретінде қарастырылды. Екі тайпа да қолдау, қызмет көрсету және экономикалық даму үшін кіріс табу мақсатында өздерінің кейбір жерлерінде казино ойын бизнесін дамытты.
Барлау
Флориданың оңтүстігіне әскери кірісу елдің нашар түсінілген және көбінесе беймәлім бөлігін картаға түсіруге мүмкіндік берді. 1840 жылы Эверглейдс айманына жасалған экспедиция Эверглейдс туралы алғашқы басылған мәліметтерді жалпы оқырмандарға жеткізді. Анонимді автор партияның өтіп жатқан жерін былай сипаттады: Мен естіген ешбір ел осыған ұқсамайды; бұл шөп пен жасыл ағаштарға толы алып теңіз сияқты, және ақ адамдар оларды қуғысы келмейтін, алаяк үндістердің панасы ретінде арнайы жасалғандай. Бұл жер қызығушылық пен жек көру сезімдерін бірдей оятуға шақырды. Екінші Семинол соғысы кезіндегі әскери хирург: «Шындығында, бұл өмір сүру үшін ең қорқынышты аймақ, индейлер, аллигаторлар, жыландар, бақалар және басқа да барлық жиренішті жорғалаушылар үшін нағыз жұмақ» деп жазды. 1892 жылы теміржол басшысы Джеймс Эдмундсон Инграхам басқарған экспедициялық топ аймақты зерттеді. 1897 жылы зерттеуші Хью Уиллоуби Харни өзенінің сағасынан Майами өзеніне дейін каноэмен сегіз күн саяхаттады. Ол өз байқауларын «Нью-Орлеанс Таймс-Демократ» газетіне жіберді. Уиллоуби судың пайдалы және сау екенін, көптеген бұлақтары бар екенін және Окихоби көлінде 10 000-нан астам аллигатордың «көп-аздап» бар екенін айтты. Олар Шарк өзені маңында мыңдаған құстарды кездестіріп, «жүздеген құстарды өлтірді, бірақ олар қайта оралды». Уиллоуби Флориданың осы бөлігінен басқа елдің көп бөлігі зерттелгенін және картаға түсірілгенін атап өтті, «бізде Африканың жүрегі сияқты ақ адамға беймәлім, ұзындығы жүз отыз шақырым, ені жетпіс шақырым жер бар» деп жазды.
No country that I have ever heard of bears any resemblance to it; it seems like a vast sea filled with grass and green trees, and expressly intended as a retreat for the rascally Indian, from which the white man would never seek to drive them. The land seemed to inspire extreme reactions of both wonder or hatred. During the Second Seminole War an army surgeon wrote, "It is in fact a most hideous region to live in, a perfect paradise for Indians, alligators, serpents, frogs, and every other kind of loathsome reptile." A survey team led by railroad executive James Edmundson Ingraham explored the area in 1892. In 1897, explorer Hugh Willoughby spent eight days canoeing with a party from the mouth of the Harney River to the Miami River. He sent his observations to the New Orleans Times Democrat. Willoughby described the water as healthy and wholesome, with numerous springs, and 10,000 alligators "more or less" in Lake Okeechobee. The party encountered thousands of birds near the Shark River, "killing hundreds, but they continued to return". Willoughby pointed out that much of the rest of the country had been explored and mapped except for this part of Florida, writing, "(w)e have a tract of land one hundred and thirty miles long and seventy miles wide that is as much unknown to the white man as the heart of Africa."
Су бұру
Америка Құрама Штаттарында 19 ғасырдың соңында кеңею мен прогресске ұмтылыс күшейді, бұл Эверглейдстің ауыл шаруашылығына пайдалану үшін кептіруіне қызығушылық тудырды. Тарихшылардың айтуынша, "19 ғасырдың ортасынан 20 ғасырдың ортасына дейін АҚШ ылғалды жерлерді жою мәселесін сөзсіз қабылдаған кезеңді бастан өткерді. Керісінше, бұл дұрыс іс деп есептелді". Эверглейдсті кептіру туралы алғашқы ұсыныстар 1837 жылы жасалды, ал 1842 жылы Конгресте қабылданған резолюция Қазынашылық министрі Роберт Дж. Уокерді Эверглейдс тәжірибесі бар адамдардан кептіру мүмкіндігі туралы пікір сұрауға итермеледі. Семинол соғыстарында қызмет еткен көптеген офицерлер бұл идеяны қолдады. Флорида жылдамдатылған гранттарды біріктіру үшін комиссия құрды, бірақ Азамат соғысы мен Қайта құру 1877 жылға дейін ілгерілеуді тоқтатты. Азамат соғысынан кейін Флориданың жолдарын, каналдарын және теміржол желілерін жақсартуға бағытталған Ішкі жақсарту қоры (IIF) мемлекеттік мекемесінің қарызға батқандығы анықталды. IIF Пенсильваниялық жылжымайтын мүлік дамытушысы Гамильтон Дистонмен кездесті, ол жерді ауыл шаруашылығы үшін кептіру жоспарларын іске асыруға қызығушылық танытты. Дистон 1881 жылы 1 миллион долларға жер сатып алып, Сент-Клаудқа жақын жерде каналдар салуды бастады. Бастапқыда каналдар өзендерді қоршаған ылғалды жерлердегі су деңгейін төмендетуге көмектескендей болды. Олар жер асты суларын тиімді түрде төмендетті, бірақ жауын-шашын маусымында олардың сыйымдылығы жеткіліксіз екені анық болды. Дистонның каналдары жақсы кептірмесе де, оның сатып алуы Флорида экономикасын жандандырды. Бұл жаңалықтарға айналып, туристер мен жер сатып алушыларды тартты. Төрт жыл ішінде жылжымайтын мүліктің құны екі есеге өсті, ал халық саны айтарлықтай артты. Ол курорттық қонақүйлер салып, аумақтық бекеттерді туристік орындарға айналдырды. Теміржолдың жанындағы жерлер цитрус шаруашылықтары ретінде дамыды. 1896 жылы теміржол Бискейн шығанағына дейін созылды. Бірінші пойыз келгеннен кейін үш ай өткен соң Майами тұрғындары қаланы қосымша құруға дауыс берді. "Royal Palm" қонақ үйі ашылғаннан кейін Майами өте бай адамдар үшін танымал бағытқа айналды. 1904 жылғы губернаторлық сайлаудағы ең күшті үміткер, Дуваль округының популистік демократы Наполеон Бонапарт Бровард Эверглейдсті кептіруді жақтады. Ол Оңтүстік Флориданың болашағын "Эверглейдс империясы" деп атады. Сайлауда жеңіске жеткеннен кейін ол көп ұзамай "жаман, індетпен толған батпақты кептіру" жұмысын бастады және Флорида заң шығарушы органына су басудан қалған жерлерді қайта жаңартуды қадағалау үшін комиссия құруға итермеледі. 1907 жылы олар Эверглейдс дренаждық округін құрып, ең тиімді каналдарды қалай салу және оларды қалай қаржыландыруды зерттеуге кірісті. Осы уақытта Генри Флаглер қалалардағы теміржол станцияларын халық санына қарай салуын жалғастырды. Бастапқыда егістер тез өсіп, гүлденсе де, олар себепсіз тез кеуіп, өліп қалды. Эверглейдс маңындағы қалалардағы халық санының өсуі осы аймақта аң аулауға әкелді. Ракун мен сусарлар терілері үшін кеңінен ауланды. Окихоби көлінде бір аңшы 250 аллигатор мен 172 сусарды өлтірді. Олар көбінесе көктемде, жұптасу және ұя салу үшін қауырсындары боялған кезде атып тасталатын. 1915 жылы бір унциясы 32 долларға сатылатын қауырсын, немесе эгреттер, деп аталатын бұл өнімдер шляп жасау өнеркәсібінде жоғары бағаланды. Жылдық 17 миллион долларлық өндіріспен шляп жасаушылар эгреттер мен түрлі-түсті құстардың ұяларын күзетіп, ата-аналарын ұсақ мылтықпен атып, балапандарды аштықтан өлімге қалдыратын. Ром контрабандашылары тыйым салынған кезеңде Эверглейдсті жасыру орыны ретінде пайдаланды; ол өте кең болғандықтан, оны бақылауға жеткілікті құқық қорғау органдары болған жоқ. Теміржолдың пайда болуы және мыс сияқты микроэлементтерді қосудың егістердің тез өсуі мен өлуіне шешім болғаны анықталғаннан кейін халық санының өсуі күшейді. Мур-Хейвен, Клевстон және Белл-Глейд сияқты жаңа қалалар егістер сияқты өсіп шықты. 1925 жылы Майами газеттері жылжымайтын мүлік жарнамасынан тұратын 100 мыңнан астам таралымды басып шығарды. Су жағалауындағы жерлер ең қымбат бағаланды. Мангр ағаштары кесіліп, көріністі жақсарту үшін пальма ағаштарымен ауыстырылды. Оңтүстік Флоридадағы қарағай ормандарының кең аумағы кесілді. Кейбір қарағайлар ағаш өңдеуге пайдаланылды, бірақ Дейд округындағы қарағай ормандарының көп бөлігі құрылыс үшін тазартылды. 1930-1937 жылдар аралығында көлдің оңтүстік жиегі бойында 106 километрлік бөгет салынды. Гувер бөгеті мен Окихоби көлінің суларын басқару федералдық билікке жүктелді: АҚШ көлдің заңды шектерін белгіледі. Гувер бөгетінің әсері бірден байқалды. 1930 жылдардағы ұзақ құрғақшылықта бөгет Окихоби көлінен судың кетуіне кедеріс келтірді және каналдар мен арналар басқа суды алып тастады, нәтижесінде Эверглейдс құрғап қалды. Торф шаңға айналды. Тұзды теңіз суы Майамидің құдықтарына енді; қала сарапшыны шақырғанда, ол Эверглейдс суы аймақтың жер асты суы екенін анықтады - мұнда ол бетке шықты. 1939 жылы 4000 шаршы километрлік Эверглейдс өртке түсті, торф пен қамыс өрттерінен шыққан қара бұлттар Майамидің үстінен төгілді. Кептіру алдында топырақ үлгілерін алған ғалымдар торф пен лайдың органикалық құрамының құрғағанда топырақ шөгуіне бейім екенін ескермеді. Эверглейдс торфы мен лайындағы табиғи бактериялар су астындағы ыдырау процесіне көмектеседі, бұл әдетте жақсы демделген оттегінің төмен деңгейіне байланысты өте баяу болады. Су деңгейі төмендегенде торф пен лай бетке шығып, бактериялар ауадағы оттегінің жоғары деңгейімен әрекеттесіп, топырақтың жылдам ыдырауына себеп болды. Кейбір жерлерде үйлерді қадауға көшіруге тура келді және 2 метрдей топырақ жоғалды. Парк ашылуынан бір ай бұрын "The Miami Herald" газетінің бұрынғы редакторы және тілшісі Марджори Стоунмен Дуглас "The Everglades: River of Grass" атты алғашқы кітабын жариялады. Аймақты бес жыл зерттегеннен кейін ол Оңтүстік Флориданың тарихын және экологиясын егжей-тегжейлі сипаттады. Ол Эверглейдсті тұншықтырған батпақ емес, өзен ретінде сипаттады. Соңғы тарау "Соңғы сағат" деп аталды және Эверглейдс өліп бара жатқанын, бірақ оны өзгертуге болатынын ескертті.
Immediately, the effects of the Hoover Dike were seen. An extended drought occurred in the 1930s; with the wall preventing water from leaving Lake Okeechobee and canals and ditches removing other water, the Everglades became parched. Peat turned to dust. Salt ocean water intruded into Miami's wells; when the city brought in an expert to explain why, he discovered that the water in the Everglades was the area's groundwater—here, it appeared on the surface. In 1939, a million acres (4,000 km2) of Everglades burned, and the black clouds of peat and sawgrass fires hung over Miami. Scientists who took soil samples before draining did not take into account that the organic composition of peat and muck in the Everglades make it prone to soil subsidence when it becomes dry. Naturally occurring bacteria in Everglades peat and muck assist with the process of decomposition under water, which is generally very slow, partially due to the low levels of dissolved oxygen. When water levels became so low that peat and muck were at the surface, the bacteria interacted with much higher levels of oxygen in the air, rapidly breaking down the soil. In some places, homes had to be moved to stilts and 8 feet (2 m) of soil was lost. One month before the dedication of the park, a former editor from The Miami Herald and freelance writer named Marjory Stoneman Douglas released her first book titled The Everglades: River of Grass. After researching the region for five years, she described the history and ecology of South Florida in great detail. She characterized the Everglades as a river instead of a stagnant swamp. The last chapter was titled "The Eleventh Hour" and warned that the Everglades were dying, although it could be reversed.
Орталық және Оңтүстік Флоридадағы су тасқынын бақылау жобасы
Парк ашылған жылы екі дауыл және жауын-шашын маусымы Оңтүстік Флоридаға құйрылды. Адам шығыны болмаса да, ауыл шаруашылығы саласы шамамен 59 миллион доллар (1949 жылғы 59 доллардың қазіргі шамамен <есептелген сома> миллион долларға тең құны) көлеміндегі зиянға ұшырады. 1948 жылы Конгресс Еверглейдсті бассейнге бөлу және басқа да мақсаттар үшін Орталық және Оңтүстік Флорида жобасын (C&SF) бекітті. Солтүстік Эверглейдсте Суды сақтау аймақтары (Water Conservation Areas, WCA) және Окичоби көліне шектес Эверглейдс ауыл шаруашылығы аймағы (Everglades Agricultural Area, EAA) орналасты. Оңтүстік Эверглейдсте Эверглейдс ұлттық паркі болды. Әр WCA-ны бөгеттер мен сорғы станциялары қоршап тұрды, құрғақ кездесуде су жіберіп, ал су тасқыны кезінде оны алып, мұхитқа сорғылап жіберді. WCA-лар бастапқы Эверглейдстің шамамен 37 пайызын құрады. C&SF үш онжылдық ішінде 1000 миль (1609 км) канал, жүздеген сорғы станциялары мен бөгеттер салды. 1950-1960 жылдары Майами қаласы елдің қалған бөлігінен төрт есе жылдам өсті. 1940-1965 жылдар аралығында 6 миллион адам Оңтүстік Флоридаға көшіп келді: әр апта сайын Майамиге 1000 адам қоныстанды. 1950 жылдардың ортасынан 1960 жылдардың соңына дейін дамыған аумақтар төрт есеге ұлғайды. Эверглейдстен алынған судың көп бөлігі жаңадан дамыған аймақтарға бағытталды.
Эверглейдс ауыл шаруашылығы аумағы
C&SF Эверглейдс ауыл шаруашылығы аймағы құрылды, ол Эверглейдстің 27 пайызын құрады – дамудан бұрынғы көрсеткіш. 1920 жылдардың соңындағы ауыл шаруашылығы тәжірибелері Эверглейдс шөгіндісіне марганец сульфатының көп мөлшерін қосу көкөністерге мол өнім беруге мүмкіндік беретінін көрсетті. ЕАА-дағы негізгі ақшалық дақыл – қант қамысы, бірақ шөп, бұршақ, салат, сельдерей және күріш те өсіріледі. ЕАА-дағы егістіктер әдетте екі жағынан каналдармен шектеледі, олар үлкен каналдарға қосылған, онда су егіннің қажеттілігіне қарай сорғыланады немесе шығарылады. Көкөністерге қолданылатын тыңайтқыштар, сондай-ақ қант қамысын өндіру үшін қажетті топырақтың ыдырауынан туындаған азот пен фосфордың жоғары концентрациясы, ЕАА-ның оңтүстігіндегі WCА-ларға құйылды. Бұл химиялық заттардың көп мөлшерде енгізілуі Эверглейдсте экзотикалық өсімдіктердің орналасуына жағдай жасады. Табиғи Эверглейдс экологиясының ерекшелігі – ол қоректік заттарға кедей ортада өзін-өзі қамтамасыз ете алуы, ал тыңайтқыштардың енгізілуі аймақтың өсімдік әлемін өзгерте бастады.
Әуежай ұсынысы
Маями халықаралық әуежайының сыйымдылығын асып түсуінен кейін, 1960 жылдардың соңында кеңейтілген әуежай құрылысы туралы ұсыныс Эверглейдстің дамуындағы шешуші кезең болды. Жаңа реактивтік әуежай О’Хара, Даллес, JFK және LAX әуежайларының барлығынан ірілеу жоспарланған, ал таңдалған орны Эверглейдс ұлттық паркінен солтүстікке қарай 6 миль (10 км) жерде орналасқан еді. АҚШ Ішкі істер министрлігінің реактивтік әуежайдың қоршаған ортаға тигізер әсерін зерттеуінің бірінші сөйлемінде: «Ұсынылған реактивтік әуежай мен оған ілеспе жабдықтардың салынуы Оңтүстік Флориданың экожүйесін, соның ішінде Эверглейдс ұлттық паркін қайтымсыз жояды» делінген. Зерттеулер көрсеткендей, жоспарланған реактивтік әуежай күніне тонналармен шикі суларды және жылына реактивтік қозғалтқыштардан шығатын ластаушы заттарды бөліп шығарады, бұл жобаға қарсы күшті оппозиция тудырды. «Нью-Йорк Таймс» газеті оны «апат жоспары» деп атады, ал Висконсин штатының сенаторы Гейлорд Нельсон президент Ричард Никсонға хат жазып, қарсылығын білдірді: «Бұл елде қоршаған ортаны қорғауға шынайы бейілдіміз бе, жоқ па, соны тексеруге арналған сынақ». Губернатор Клод Кирк жобаны қолдаудан бас тартты, ал 79 жастағы Марджори Стоунмен Дуглас оған қарсы жүздеген сөз сөйлеу үшін турға шықты. Никсон оның орнына Үлкен Кипрес ұлттық қорығын құруды ұсынды және оны 1972 жылғы Экологиялық бағдарламаны баяндайтын Конгреске арналған арнайы хабарламада жариялады. Тек бір ұшу-қону жолағының құрылысы аяқталғанымен, Эверглейдс реактивтік әуежайының қалдықтары кейінірек Дейд-Коллиер оқу және көшу әуежайы ретінде ашылды және кейде авиациялық оқу орталығы ретінде пайдаланылады.
Қалпына келтіру
Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Дүниежүзілік мұра туралы көзқарасы Эверглейдс ұлттық паркінің 2020 жылғы қорғау көзқарасын «Критикалық» деп бағалады. Ағымдағы тенденцияларға жасалған бағалау экожүйенің жалпы денсаулығына «өте жоғары қауіп» тудыратын «нашарлау» деңгейін көрсетті. Өкінішке орай, кейбір экологиялық ерекшеліктер, біржола жоғалғандықтан, ондаған жылдардан ғасырларға дейін дамыған бастапқы күйінде қалпына келтірілмейді. Қалған экологиялық ерекшеліктерді қорғау өте маңызды, себебі олар Флорида штатының және әлемнің басқа еш жерде кездеспейтін, бірегей қасиеттерінің тікелей қолдауын қамтамасыз етеді және ғылымның көптеген салалары үшін құнды зерттеулерге мүмкіндік береді. Бұл құлдырауға себеп болатын негізгі факторлар: судың сапасы (қоректік заттармен ластану), мөлшері (су ағынының азаюы), таралуы және уақыты; жаттық түрлер; климаттың өзгеруі (теңіз деңгейінің көтерілуі және т.б.); мұхиттардың қышқылдануы; және дауылдар. Эверглейдсті қалпына келтіру және сақтауға қатысты тағы бір маңызды қауіп – логистикалық және заңнамалық шаралардың кешігуі. Флориданың басқа аймақтарындағы қалпына келтіру жобалары (мысалы, Тамами Трейл Next Steps, Окичоби көлінің оңтүстігінде суды сақтау және тазарту, т.б.) және әртүрлі басқару аумақтарының бөлінуі, сондай-ақ экожүйенің жоғары жағында орналасқан судың сапасы мен мөлшеріне қатысты аймақтық шаралар жеткілікті назар алмады, бірақ одан әрі жоғалтудың алдын алу үшін маңызды. Жалпы алғанда, C&SF жобалары болашақ салдарларын ескермейтін, миллиардтаған долларлар жұмсалатын, бірақ мәңгілікке созылатын уақытша шешімдер ретінде сынға ұшырады. 1983 жылы губернатор Боб Грэм «Эверглейдсті сақтау» науқанын бастағаннан кейін, каналдың бірінші бөлігі 1986 жылы толтырылды. Грэм 2000 жылға қарай Эверглейдстің суарудан бұрынғы жағдайына мүмкіндігінше жақын қалпына келтірілетінін мәлімдеді. Киссимми өзенін қалпына келтіру жобасы 1992 жылы Конгресс тарапынан мақұлданды. Тек 35 шақырымдық (22 миль) каналды қайта құруға 578 миллион доллар жұмсалуы күтілуде. Жобаның толық аяқталуы 2011 жылға жоспарланған, бірақ 2017 жылдың өзінде жоба «жартысынан астам бөлігі аяқталды» және жаңа аяқталу мерзімі 2020 жыл деп белгіленді.
Су сапасы
1986 жылы Окихоби көлінің бес бөлігінің бірінде үлкен балдыр гүлдеуі орын алып, қоршаған ортамен байланысты жаңа мәселелер туды. Осы жылы Локсахатчи ұлттық жануарлар қорығындағы қамыс батпақтарын қамыштар басып алғаны анықталды. Ғалымдар ЭАА-да тыңайтқыш ретінде қолданылатын фосфордың арналарға ағызылып, көлге қайта соғылатынын анықтады. Көл тартылғанда, фосфор батпақ суларына еніп, қоректік заттардың деңгейін өзгертті. Бұл Эверглейдстің екі топырағының бірі – марлдың қалыптасуына кедергі келтірді. Фосфордың пайда болуы қамыштардың жылдам таралуына жағдай жасады. Қамыштар тым қалың болып өсіп, құстар мен аллигаторларға ұя салуға мүмкіндік бермеді. Сондай-ақ, ол топырақтағы оттегінің мөлшерін азайтып, балдырлардың өсуіне ықпал етті және азық тізбегінің төменгі буынындағы омыртқасыз жануарлардың өсуіне тосқауыл қойды. Осымен қатар, жергілікті балықтарда сынаптың деңгейі соншалықты жоғары болды, балық аулаушыларға балықты жеуге қатысты ескертулер жарияланды. Флорида пантерасы өлген күйде табылды, оның денесінде адамды өлтіруге жететін мөлшерде сынап болды. Ғалымдар электр станциялары мен қалдықтарды өртеу орындарының атмосфераға сынап шығаратынын анықтады, ол құрғақшылық кезінде жаңбыр немесе шаң ретінде жауады. Эверглейдс экожүйесінде күкіртті азайтатын табиғи бактериялар сынапты метил сынапқа айналдырып, оның азық тізбегінде жиналуына себеп болды. SFWMD қант плантацияларының жанында шөл суды тазарту аймақтарын (STА) салған, онда EAA-дан шыққан сулар әк тасты және торф және әктасты перифитон қабаттарымен қапталған тоғандарға құйылады. Тәжірибелер көрсеткендей, бұл әдіс күтілгеннен гөрі тиімдірек болып шықты, сынап деңгейін 80 ппб-дан 10 ппб-ға дейін төмендетті.
Инвазивті түрлер
АҚШ, Кариб теңізі және Оңтүстік Америка арасындағы сауда мен саяхат орталығы ретінде Оңтүстік Флорида, ерекше түрде инвазивті түрлерге – Эверглейдстердегі жағдайларға агрессивті бейімделетін өсімдіктер мен жануарларға осал. Бұл оларға туған жерлеріндегідей емес, тезірек көбейіп, іріктеуге мүмкіндік береді. Оңтүстік Флоридадағы балықтардың, жорғалаушылардың, құстардың және сүтқоректілердің шамамен 26 пайызы экзотикалық түрлерді құрайды – бұл АҚШ-тың басқа кез келген аймағынан көп. Аймақта әлемдегі ең көп экзотикалық өсімдік түрлері де кездеседі. Оңтүстік Флоридада 6900 шаршы километрлік инвазивті түрлермен зарарланған жерді бақылауға билік органдарына жыл сайын 500 миллион доллар жұмсалады. Эверглейдстерде 1392 экзотикалық өсімдік түрі белсенді өсіп жатыр, бұл Оңтүстік Флоридада таралған 1301 түрінен асып түседі. Мелалеука ағашы (Melaleuca quinquenervia) басқа ағаштарға қарағанда көбірек су сіңіреді. Мелалеукалар Эверглейдстерде туған жері – Австралияға қарағанда биік және тығыз өседі, сондықтан кең қанатты құстар үшін ұялауға жарамсыз. Олар сондай-ақ жергілікті өсімдіктерді де жояды. Эверглейдс Ұлттық паркіне олардың енуін болдырмау үшін 2 миллион доллардан астам қаражат жұмсалды. Бразилиялық бұрыш немесе Флорида қалампыры (Schinus terebinthifolius) да Эверглейдстерге зор зиян келтірді, ол тез таралып, жергілікті өсімдік түрлерін ығыстырып, жануарлар үшін қолайсыз орта жасайды. Оны жою өте қиын, ал құстар оның кішкентай қызыл жидектерін жейді. Бразилиялық бұрыш мәселесі Эверглейдстерге ғана тән емес; Флориданың су жолдарында кең таралған су гиацинты (Eichhornia crassipes) да осы мәселеге ұшыраған, ол эндемикалық түрлерге үлкен қауіп төндіреді және оны жою қиын әрі қымбат. Ескі әлемнің лақтырылатын жапырағы (Lygodium microphyllum) қалпына келтіруге ең көп зиян келтіруі мүмкін, себебі ол аумақтарды қалың жамылғымен жауып, жануарлардың өтуін мүмкін емес етеді. Ол сондай-ақ ағаштарға өрмелеп, "өрт баспалдағын" жасайды, бұл әдетте зардап шекпес ағаштардың бөліктерінің өртенуіне әкеледі. Көптеген үй жануарлары айналасындағы қалалардан Эверглейдстерге қашып кеткен немесе жіберілген. Кейбіреулері жағдайды қолайлы деп есептейді және өзін-өзі қамтамасыз ететін популяцияларды құрды, жергілікті жануарлармен азық пен кеңістік үшін бәсекелеседі. Көптеген тропикалық балықтар босатылды, бірақ көк тилапиялар (Oreochromis aureus) үлкен ұялар салып, жергілікті жас балықтарды қорғайтын су өсімдіктерін жеп, жай су жолдары үшін зиян келтіреді. Оңтүстік Азияда өсетін бірмалық питон (Python molurus bivittatus) Эверглейдстердегі салыстырмалы түрде жаңа инвазивті түр. Бұл түрдің ұзындығы 6 метрге дейін жетеді және олар азық тізбегінің жоғарғы сатысында аллигаторлармен бәсекелеседі. Флориданың жануарлар дүниесі қызметкерлері қашып кеткен питонның олар үшін қолайлы ортада көбейе бастағанын болжайды. 2017 жылы Оңтүстік Флорида Су шаруашылығы ауданы Python Elimination бағдарламасын іске қосты, ол халықты жыландарды жоюға қатысуға шақырып, ұсталған және өлтірілген питонның әр футы үшін ақшалай сыйлық, қосымша жалақы және табылған әрбір белсенді ұя үшін 200 доллар ұсынды. Тек Эверглейдс Ұлттық паркінен ғана 2017 жылға дейін агенттер 2000-нан астам бірмалық питонды алып тастады. 2012 жылы федералды билік төрт түрлі экзотикалық жылан түрін, соның ішінде бірмалық питонды да тыйым салды. Питонның парктегі кейбір сүтқоректілердің санының күрт азаюына себепші болуы мүмкін. 2015 жылы АҚШ Геологиялық зерттеулер, Флорида Балық және жабайы табиғатты қорғау комиссиясы және Флорида университеті жүргізген зерттеуде 95 ересек батпақ қояны инвазивті питон популяциясы бар аймақтарда босатылып, қадағаланды. 11 айдан кейін, жыртқыштардың шабуылына ұшыраған қояндардың 77 пайызы питонның салдарынан болғаны анықталды. Мұндай қарым-қатынастар Флорида пантерасы сияқты жергілікті жыртқыштардың азаюына себеп болуы мүмкін, олардың саны жабайы табиғатта 500-ден аз.
Эверглейдтерді қалпына келтірудің толық жоспары
Ғалымдар судағы сынап пен фосфор деңгейін төмендетуде үлкен жетістіктерге қол жеткізсе де, Оңтүстік Флориданың табиғи ортасы 1990 жылдары нашарлап, жақын маңдағы қалалардағы өмір де осы құлдыраудың әсерін көрсетті. Майами қаласының нашарлауын жою мақсатында губернатор Лоутон Чилс аймақтың тұрақтылығын зерттейтін есеп дайындауды тапсырды. 1995 жылы Чилс комиссияның қорытындыларын жариялап, Эверглейдс экожүйесінің құлдырауы мен қалалық аймақтардағы өмір сапасының төмендеуі арасындағы байланысты көрсетті. Есепте бұрын жасалған экологиялық бұзушылықтарға тоқталды және осы мәселені шешу үшін қадамдар қабылдамау жағдайында, аумақ одан бетер нашарлап, туризм саласына 12 мың жұмыс орны мен жылына 200 миллион доллар, ал балық аулау саласына 3300 жұмыс орны мен жылына 52 миллион доллар зиян келтіретіні болжалды. Қалалық аймақтар өздігінен қамтамасыз етуге қабілеттілігінен асып кеткен. Халық тығыз қоныстанған қалалар жоғары қылмыс деңгейі, көлік кептелісі, мектептерде орын тапшылығы және мемлекеттік қызметтерге жүктеме арту сияқты мәселелермен күресіп жатты. Есепте аймақтағы жауын-шашын мөлшерін ескере отырып, су тапшылығының туындауына назар салынды. Болжам бойынша, егер шаралар қабылданбаса, Оңтүстік Флориданың барлық экожүйесі құлдырап, су тапшылығы жиі кездесіп, кейбір қалаларда жыл сайын су пайдалану шектеулері енгізіледі. Restudy жоспары қоршаған ортаның нашарлауын тоқтатуға бағытталған және бұл ұсыныс тарихтағы ең қымбат әрі жан-жақты экологиялық жөндеу жобасы болуға тиіс болды. Эверглейдстерді қалпына келтірудің кешенді жоспары (CERP) 30 жыл ішінде 60-тан астам құрылыс жобасын көздеді. Олардың мақсаты – мұхитқа ағып жатқан суды су қоймаларында, жер асты суларында және тасталған карьерлерде сақтау, төменгі Эверглейдске ағып жатқан суды сүзгілеу үшін бұрқасын суды тазарту аймақтарын құру, жергілікті су арналарына сорғы станцияларынан шығарылатын суды реттеу, Эверглейдс ұлттық паркі мен Суды сақтау аймақтарына берілетін судың сапасын жақсарту, Тамими жолын көтеру және Майами каналын жою арқылы су ағынына кедергі келтіретін факторларды жою, сондай-ақ қалалық аймақтарда сарқынды суды қайта пайдалану болды. Жоспардың жалпы құны 7,8 миллиард долларды құрады. Екі партиялық ынтымақтастықпен CERP Конгресс арқылы мақұлданып, президент Билл Клинтон 2000 жылдың 11 желтоқсанында оған қол қойды. Қол қойылғаннан бері Флорида штаты әртүрлі жобаларға 2 миллиардтан астам доллар жұмсады. Эверглейдс суларынан фосфорды сүзгілеу үшін 12000-нан астам бұрқасын суды тазарту аймақтары салынды. 2004 жылы STA кеңейтілді, бұл оны әлемдегі ең үлкен жасанды батпақ жерге айналдырды. Флорида штаты қалпына келтіру үшін қажетті жердің 55 пайызын сатып алды. Жобалардың құрылысын және қаржыландыруын жеделдету мақсатында "Acceler8" деп аталатын жоспар іске асырылды, нәтижесінде үш ірі су қоймасын қоса алғанда, сегіз ірі құрылыс жобасының алтысы бастау алды. Алайда, федералдық қаражат түспеді. CERP АҚШ үкіметі бюджетің артық болған кезде қол қойылды, бірақ содан бері дефицит жаңарып, Конгрессте CERP-тің екі маңызды қолдаушысы зейнеткерлікке шықты. "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған мәліметке сәйкес, штат қызметкерлері қалпына келтіру шаралары "федералды бюрократияның" лабиринтінде жоғалып, "талдау параличіне" ұшырады деді. CERP әлі де даулы болып отыр, себебі Acceler8 жобалары қалалық аймақтарға пайда әкеледі, ал Эверглейдс аймақтарында суға мұқтаж аймақтар әлі де назардан тыс қалды, бұл судың бұрынғыдан да көп адамдар үшін орын жасау үшін бағытталып жатқанын көрсетеді. АҚШ Ұлттық ғылыми-зерттеу кеңесінің екі жылдық есептері CERP-тің прогресін қарастырды. 2012 жылы жарық көрген серияның төртінші баяндамасында Эверглейдс экожүйесінің негізгі бөлігін қалпына келтіруде аз жетістіктерге қол жеткізілгені анықталды. Керісінше, жобаның көп бөлігі осы уақытқа дейін оның шетінде жүзеге асырылды. Есепте экожүйенің нашарлауын тоқтату үшін Эверглейдс орталығында қалпына келтіру жобаларын жеделдету және экожүйедегі судың сапасы мен мөлшерін жақсарту қажеттігі айтылды. Қазіргі қарқынды дамудың ықтимал салдарына жақсырақ түсіну үшін, баяндамада Эверглейдс экожүйесінің он атрибутының қазіргі жағдайы бағаланды, олардың ішінде фосфор жүктемесі, торфтың тереңдігі және Оңтүстік Флоридада жойылып кету қаупі төнген шашақ құстарының популяциясы қарастырылды. Көптеген атрибуттар C (нашарлаған) және D (көптеп зақымданған) бағаларын алды, ал шашақ құсы F (кері қайтарылмайтын зақымға жақын) бағасын алды. Баяндамада сонымен қатар су сапасын жақсарту, су режимін жақсарту және осы екі факторды жақсарту сияқты үш қалпына келтіру сценарийлерінде әрбір экожүйе атрибутының болашақ траекториясы бағаланды, бұл қалпына келтіру шараларының шұғыл қажеттілігін көрсетті және әрекетсіздіктің қымбат екенін дәлелдеді. Флорида шенеуніктері U.S. Sugar компаниясына қызметкерлерін босату және зауытын тарату алдында тағы алты жыл өңдеуге рұқсат беруді жоспарлап отыр. 10000 акр жерді қамтитын аймақ содан кейін қалпына келтіріліп, Лейк Окичоби көлінен су ағыны қайта жаңартылады. Жаңартылған жоспарға сын көтергендер қант құрабының Эверглейдсте кем дегенде тағы он жыл бойы өсірілетінін қамтамасыз ететінін айтады. Эверглейдсте қант құрабын өндіруді азайту және фосфордың ағып кетуін барынша азайту мақсатында қосымша зерттеулер жүргізілуде. Эверглейдсті қалпына келтіруге 2009 жылғы Американың экономикалық жаңғырту және инвестициялық актісінен 96 миллион доллар бөлінді. Стимул пакетінің нәтижесінде Эверглейдс ұлттық паркінің солтүстігінде орналасқан және оңтүстік Эверглейдске судың жетіп толуына кедеріс келтірген Тамими жолының орнына 1,6 шақырымдық көпір құрылысы 2009 жылдың желтоқсанында Армия инженерлік корпусымен басталды. Келесі айда парктің шығысында орналасқан және тарихи түрде Флорида шығанағына суды бұрған C 111 каналын қайта құру жұмыстары басталды. Губернатор Чарли Кристи сол айда штат қаражатының 50 миллион доллары Эверглейдсті қалпына келтіруге бағытталатынын жариялады. 2010 жылдың мамырында Тамими жолына 9 шақырымдық көпірлер салу ұсынылды.
Ұшақ апаттары
Кем дегенде үш ұшақ Эверглейдс батпақтарында құлады. 1963 жылдың 12 ақпанында "Норт-Уэст Эйрлайнз" әуекомпаниясының 705 рейсіндегі барлық 43 жолаушы мен экипаж мерт болды. 1972 жылдың 29 желтоқсанында "Истерн Эйр Лайнз" әуекомпаниясының 401 рейсі Флорида Эверглейдс батпақтарында құлап, 101 адам қаза тауып, 75 адам аман қалды. Апаттың себебі – ұшқыштардың қателігі. 1996 жылдың 11 мамырында "ВалуДжет" әуекомпаниясының 592 рейсі Эверглейдс батпақтарында құлап, барлық 110 жолаушы мен экипаж мерт болды. Апаттың себебі – ұшу кезінде болған жүк өрті.