Кіріспе
Daucus – мойыл тұқымдас (Apiaceae) тұқымдас гүлді өсімдіктердің дүниежүзілік туысы, оның ең танымал түрі – өрік (сәбіз). Daucus туысына шамамен 75 түр кіреді. Ең көне өрік (сәбіз) қазбасы 1,3 миллион жыл бұрын Атлант мұхитындағы Мадейра аралында табылды.
Daucus is a worldwide genus of herbaceous plants of the celery family Apiaceae of which the best known species is the cultivated carrot. Daucus has about 75 species. The oldest carrot fossil is 1.3 Ma, and was found on the island of Madeira in the Atlantic Ocean.
Сипаттама
Daucus туысының өкілдері Apiaceae тұқымдасы ішінде 2-3 қауырсынды, ұштары тар жапырақтарымен ерекшеленеді. Бұл туыс негізінен екі жылдық өсімдіктерден тұрады, бірақ сонымен қатар бір жылдық өсімдіктер мен көп жылдық шөптер де кездеседі. Барлық Daucus-тың сабақтары тікенекті. Гүлшоғыры - шатырша гүл. Гүлдері көбінесе ақ түсті, гүлқалқандары мен гүлқалқаншалары бар. Гүлшоғырлары таза ақ, қызғылт, күлгіш немесе сары болуы мүмкін. Олардың жоғарғы жағында тілімделген және үшкір, иілген бөліктері бар. Гүлжапырақтары көбінесе әртүрлі өлшемде болады, гүлшоғырының сыртқы жиегіндегі гүлжапырақтары көбінесе ірілеу келеді. Жемісі - жұмыртқа немесе эллипс тәрізді шизокарп, цилиндрлі немесе қысыңқы, кірпікшелі негізгі қабырғалары және ілмекті тікендер қатары бар екінші қабырғалары бар. Кейбір түрлерінің тамыры ақ немесе қызыл түсті, жеуге жарамды, түймедаққа ұқсас, дәмі ащы болуы мүмкін.
Экология
Daucus-тың тозаңдалуын, негізінен, жәндіктер жүзеге асырады: Lepidoptera (қанаттылар), Coleoptera (қоңырқабықтылар), Diptera (екіқанаттылар) және Hymenoptera (қабықты қанаттылар). Бұл – дүниежүзілік таралымға ие тұқымдас, көптеген континенттерде, сондай-ақ көптеген аралдарда және оқшауланған аймақтарда эндемикалық түрлері кездеседі. Тұқымдас орталығы Солтүстік Африка мен Оңтүстік-Батыс Азияда, Температуралық белдеуде орналасқан. Ұзаққа созылған құрғақ немесе суық ауа райы Daucus түрлерінің өсуін тежейді, бірақ тұқымдас жалпы алғанда осы жағдайларға эволюциялық бейімделген. Кейбір Daucus түрлері өсімдіктердің дамуына кедергі келтірмей, ірі жер асты тамырларында мол ресурстар жинақтайды. Еуропаға тән – сәбіз, оның екі кіші түрі бар: жабайы сәбіз және (subsp. carota Daucus carota) – егілген сәбіз, сондай-ақ бақша сәбізі деп те аталады. Daucus тұқымдасының төрт өкілі изоферменттік үлгілер мен пластидтік ДНК арасындағы айырмашылықтарды анықтау үшін зерттелді. Олар: Daucus carota subsp. sativus cultivar Danvers, D. carota subsp. gummifer, D. capillifolius және D. pusillus. Әр Daucus түрінде HSDH (гомосерин дегидрогеназа) тек бір түрі ғана анықталды, бірақ cv. Danvers-тен алынған HSDH-ның миграция жылдамдығы басқаларынан өзгеше болды. Әр Daucus сортында ADH-ның бірнеше изоферменттік түрлері кездесті. BamHI ферментімен кесілген пластидтік ДНК-ның эндонуклеазалық рестрикциялық фрагменттерінің үлгілерін салыстыру нәтижесінде cv. Danvers пен subsp. gummifer пластидтік ДНК-лары арасында тек шағын айырмашылықтар байқалды, ал cv. Danvers пен D. pusillus пластидтік ДНК үлгілері арасында үлкен айырмашылықтар анықталды. Сегіз түрлі рестрикциялық ферменттерді қолданып тексеру кезінде cv. Danvers пен D. capillifolius пластидтік ДНК үлгілері арасында ешқандай айырмашылық табылған жоқ. Алынған деректерге сүйенсек, нақты изоферменттер мен органеллалық ДНК-ның рестрикциялық фрагменттерінің үлгілері Daucus түрлерінің геномдарын дәл анықтау үшін пайдалы маркерлер болады.