Кіріспе
Жағалаулық ылғалды жерлер, онда тасқын су немесе өзендер шөгінділерді қалдырған. 2019 жылы жарияланған жаһандық талдау, жауын-шашынды жазықтардың экожүйелері мангрлермен салыстырылатын кең аумақты алып жатқанын, жер бетінің кем дегенде жартысын құрайтынын көрсетті. Олар шығанақтар, шағын шығанақтар, лагуналар және эстуарийлер сияқты қорғалған аймақтарда кездеседі; сонымен қатар, көптеген өзендер мен арналар құятын тұщы және тұзды көлдерде (немесе ішкі теңіздерде) де таба аласыз. Саздықтарды геологиялық тұрғыдан эстуариялық саздың ашық қабаттары ретінде қарастыруға болады, олар эстуариялық саздың, балшықтың және су жануарларының қалдықтарының жиналуынан пайда болады. Саздықтың көп бөлігі тасқын су аймағында орналасқан, сондықтан жазық күніне шамамен екі рет суға батып, ашылады. Жақында жасалған жаһандық қашықтан сезімталдық талдауы көрсеткендей, жаһандық жауын-шашынды жазықтардың шамамен 50% сегіз елде (Индонезия, Қытай, Австралия, АҚШ, Канада, Үндістан, Бразилия және Мьянма) орналасқан, ал әлемдегі жауын-шашынды жазықтардың 44% Азияда кездеседі. Бұрын жауын-шашынды жазықтар денсаулыққа зиянды, экономикалық тұрғыдан маңызсыз деп есептелген және көбінесе кептіріліп, ауыл шаруашылығы жерлеріне айналдырылған. Кейбір саздықтардан жүру өте қауіпті болуы мүмкін. Мысалы, Аляскадағы Анкориджді қоршаған саздықтар мұздық балшығынан тұрады, ол суын оңай бөліп шығармайды, сондықтан сырттан қатты көрінсе де, басып тұрғанда тез қатып, жылдам құмға айналуы мүмкін. Төрт адамның белдеріне дейін батып, толқын келгенде суға кеткені белгілі, және жыл сайын Анкоридж саздықтарынан көптеген адамдар құтқарылады. Германияның Балтық теңізі жағалауындағы саздықтар кейде тасқын судың әсерінен емес, желдің суды жағалаудан теңізге қарай қағып шығаруынан ашылады. Мұндай желдің әсерінен пайда болған саздықтар неміс тілінде Windwatt деп аталады.
Mudflats or mud flats, also known as tidal flats or, in Ireland, slob or slobs, are coastal wetlands that form in intertidal areas where sediments have been deposited by tides or rivers. A global analysis published in 2019 suggested that tidal flat ecosystems are as extensive globally as mangroves, covering at least of the Earth's surface. They are found in sheltered areas such as bays, bayous, lagoons, and estuaries; they are also seen in freshwater lakes and salty lakes (or inland seas) alike, wherein many rivers and creeks end. Mudflats may be viewed geologically as exposed layers of bay mud, resulting from deposition of estuarine silts, clays and aquatic animal detritus. Most of the sediment within a mudflat is within the intertidal zone, and thus the flat is submerged and exposed approximately twice daily. A recent global remote sensing analysis estimated that approximately 50% of the global extent of tidal flats occurs within eight countries (Indonesia, China, Australia, United States, Canada, India, Brazil, and Myanmar) and that 44% of the world's tidal flats occur within Asia
In the past tidal flats were considered unhealthy, economically unimportant areas and were often dredged and developed into agricultural land. Some mudflats can be extremely treacherous to walk on. For example, the mudflats surrounding Anchorage, Alaska, are made from fine glacial silt which does not easily separate out its water, and, although seemingly solid, can quickly gel and become like quicksand when disturbed by stepping on it. Four people are known to have become stuck up to their waists and drowned when the tide came in, and many others are rescued from the Anchorage mudflats each year. On the Baltic Sea coast of Germany in places, mudflats are exposed not by tidal action, but by wind action driving water away from the shallows into the sea. This kind of wind affected mudflat is called Windwatt in German.
Экология
Жауын-шашынды жазықтар, жауын-шашын аралық тұзды батпақтар мен мангр ормандары маңызды экожүйелер болып табылады. Олар көбінесе жабайы жануарлардың көптеген түрлерін қамтиды және солтүстік жарты шардан көбейтін жерлерінен оңтүстік жарты шарға көшкін құстардың ондаған миллиондарын көшіруге мүмкіндік беретін маңызды мекен болып табылады. Олар көшпенді құстарға, сондай-ақ шаяндардың, моллюскалардың және балықтардың белгілі бір түрлеріне өте маңызды. Ұлыбританияда лайлы жерлер Биологиялық әртүрлілік сақтау жоспарының басымдығына жататын мекен ретінде жіктелген. Лайлы жерлерді сақтау жағалау эрозиясын болдырмау үшін маңызды. Дегенмен, әлемдегі лайлы жерлер теңіз деңгейінің көтерілуі, құрылыс үшін жерді иелену, кеме жүру үшін тереңдету және химиялық ластану қаупіне тап болып отыр. 1980 жылдардың ортасынан бері әлемдегі жауын-шашынды жазықтардың 16%-ға дейін жойылған деп есептеледі. Жағалау шөгінділерінің өсуі жердің шөгу деңгейімен және шөгінділердің жиналу деңгейімен (мысалы, өзен арқылы тасымалданатын лай) және теңіз деңгейінің өзгеруімен байланысты болуы мүмкін. Өнімсіз аймақтар жауын-шашын аймағының ең төменгі бөлігінен батпақтарға дейін созылады. Жауын-шашын батпақтарының жанында құмды қабаттар басым болып келеді және жауын-шашын арналарында сазға толып барады. Кездесетін қабаттардың түрлеріне ламинатталған құм, толқынды қабаттар және сазды лай жатады. Өнімсіз аймақтарда биотурбация да кең таралған. Батпақтарда шөптесін өсімдіктер көп, ал шөгінді қабаттары жұқа құм және лай қабаттарынан тұрады. Саздың жарықтары мен толқынды қабаттар да жиі кездеседі. Батпақтарда өсімдік қалдықтарының көп болуына байланысты көмір және торф қабаттары да пайда болады. Тұзды ойпаңдар жұқа қабатталған сазды лайға ие болуымен ерекшеленеді. Лайдың негізгі көзі өзендер. Құрғаған лай және жел эрозиясы нәтижесінде лайлы төбелер пайда болады. Су тасқыны, жаңбыр немесе толқын кезінде құрғаған шөгінді қайта таралады.