Кіріспе

Жағалаулық ылғалды жерлер, онда тасқын су немесе өзендер шөгінділерді қалдырған. 2019 жылы жарияланған жаһандық талдау, жауын-шашынды жазықтардың экожүйелері мангрлермен салыстырылатын кең аумақты алып жатқанын, жер бетінің кем дегенде жартысын құрайтынын көрсетті. Олар шығанақтар, шағын шығанақтар, лагуналар және эстуарийлер сияқты қорғалған аймақтарда кездеседі; сонымен қатар, көптеген өзендер мен арналар құятын тұщы және тұзды көлдерде (немесе ішкі теңіздерде) де таба аласыз. Саздықтарды геологиялық тұрғыдан эстуариялық саздың ашық қабаттары ретінде қарастыруға болады, олар эстуариялық саздың, балшықтың және су жануарларының қалдықтарының жиналуынан пайда болады. Саздықтың көп бөлігі тасқын су аймағында орналасқан, сондықтан жазық күніне шамамен екі рет суға батып, ашылады. Жақында жасалған жаһандық қашықтан сезімталдық талдауы көрсеткендей, жаһандық жауын-шашынды жазықтардың шамамен 50% сегіз елде (Индонезия, Қытай, Австралия, АҚШ, Канада, Үндістан, Бразилия және Мьянма) орналасқан, ал әлемдегі жауын-шашынды жазықтардың 44% Азияда кездеседі. Бұрын жауын-шашынды жазықтар денсаулыққа зиянды, экономикалық тұрғыдан маңызсыз деп есептелген және көбінесе кептіріліп, ауыл шаруашылығы жерлеріне айналдырылған. Кейбір саздықтардан жүру өте қауіпті болуы мүмкін. Мысалы, Аляскадағы Анкориджді қоршаған саздықтар мұздық балшығынан тұрады, ол суын оңай бөліп шығармайды, сондықтан сырттан қатты көрінсе де, басып тұрғанда тез қатып, жылдам құмға айналуы мүмкін. Төрт адамның белдеріне дейін батып, толқын келгенде суға кеткені белгілі, және жыл сайын Анкоридж саздықтарынан көптеген адамдар құтқарылады. Германияның Балтық теңізі жағалауындағы саздықтар кейде тасқын судың әсерінен емес, желдің суды жағалаудан теңізге қарай қағып шығаруынан ашылады. Мұндай желдің әсерінен пайда болған саздықтар неміс тілінде Windwatt деп аталады.

Экология

Жауын-шашынды жазықтар, жауын-шашын аралық тұзды батпақтар мен мангр ормандары маңызды экожүйелер болып табылады. Олар көбінесе жабайы жануарлардың көптеген түрлерін қамтиды және солтүстік жарты шардан көбейтін жерлерінен оңтүстік жарты шарға көшкін құстардың ондаған миллиондарын көшіруге мүмкіндік беретін маңызды мекен болып табылады. Олар көшпенді құстарға, сондай-ақ шаяндардың, моллюскалардың және балықтардың белгілі бір түрлеріне өте маңызды. Ұлыбританияда лайлы жерлер Биологиялық әртүрлілік сақтау жоспарының басымдығына жататын мекен ретінде жіктелген. Лайлы жерлерді сақтау жағалау эрозиясын болдырмау үшін маңызды. Дегенмен, әлемдегі лайлы жерлер теңіз деңгейінің көтерілуі, құрылыс үшін жерді иелену, кеме жүру үшін тереңдету және химиялық ластану қаупіне тап болып отыр. 1980 жылдардың ортасынан бері әлемдегі жауын-шашынды жазықтардың 16%-ға дейін жойылған деп есептеледі. Жағалау шөгінділерінің өсуі жердің шөгу деңгейімен және шөгінділердің жиналу деңгейімен (мысалы, өзен арқылы тасымалданатын лай) және теңіз деңгейінің өзгеруімен байланысты болуы мүмкін. Өнімсіз аймақтар жауын-шашын аймағының ең төменгі бөлігінен батпақтарға дейін созылады. Жауын-шашын батпақтарының жанында құмды қабаттар басым болып келеді және жауын-шашын арналарында сазға толып барады. Кездесетін қабаттардың түрлеріне ламинатталған құм, толқынды қабаттар және сазды лай жатады. Өнімсіз аймақтарда биотурбация да кең таралған. Батпақтарда шөптесін өсімдіктер көп, ал шөгінді қабаттары жұқа құм және лай қабаттарынан тұрады. Саздың жарықтары мен толқынды қабаттар да жиі кездеседі. Батпақтарда өсімдік қалдықтарының көп болуына байланысты көмір және торф қабаттары да пайда болады. Тұзды ойпаңдар жұқа қабатталған сазды лайға ие болуымен ерекшеленеді. Лайдың негізгі көзі өзендер. Құрғаған лай және жел эрозиясы нәтижесінде лайлы төбелер пайда болады. Су тасқыны, жаңбыр немесе толқын кезінде құрғаған шөгінді қайта таралады.