Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лагуна – рифтер, тосқауыл аралдар, тосқауыл түлімдер немесе мойындар сияқты тар жер бедерімен үлкен су айдынынан бөлінген, терең емес су қоймасы. Лагуналар көбінесе жағалау лагуналарына (немесе тосқауыл лагуналарына) және атолл лагуналарына бөлінеді. Олар құм мен қиыршық тасты жағалауларда да кездеседі. Жағалау лагуналары және эстуарийлер арасында белгілі бір шатасушылықтар бар. Лагуналар – әлемнің көптеген аймақтарындағы кең таралған жағалау нысандары.
Shallow body of water separated from a larger one by a narrow landform
the geographical feature
A lagoon is a shallow body of water separated from a larger body of water by a narrow landform, such as reefs, barrier islands, barrier peninsulas, or isthmuses. Lagoons are commonly divided into coastal lagoons (or barrier lagoons) and atoll lagoons. They have also been identified as occurring on mixed sand and gravel coastlines. There is an overlap between bodies of water classified as coastal lagoons and bodies of water classified as estuaries. Lagoons are common coastal features around many parts of the world.
Анықтама және терминология
Лагуналар – тереңдігі аз, көбінесе сопақ су алаптары, үлкен сулардан терең емес немесе ашық жайлау, коралл рифі немесе осыған ұқсас нысанмен бөлінеді. Кейбір мамандар "лагуна" анықтамасына тұщы суды да қосады, ал басқалары "лагуна" терминін белгілі бір деңгейде тұздылығы бар сулармен шектейді. "Лагуна" мен "эстуарий" арасындағы айырмашылық та түрлі мамандарда әртүрлі. Ричард А. Дэвис кіші "лагунаны" тұщы судың ағыны аз немесе мүлдем жоқ су алаптарымен және ағынның жоқтығымен немесе азымен шектейді, ал тұщы судың үнемі ағынын қабылдайтын кез келген шығанақты "эстуарий" деп атайды. Дэвис "лагуна" және "эстуарий" терминдерінің "ғылыми әдебиетте де жиі дұрыс қолданылмайды" деп мәлімдейді. Тимоти М. Куски лагуналарды әдетте жағалауға параллель созылған деп сипаттайды, ал эстуарийлер көбінесе жағалауға перпендикуляр созылған, суға батқан өзен аңғарлары болып табылады. Жағалау лагуналары ішкі су алаптары болып саналады. Коралл рифі экожүйелерінің ерекше бөлігін қарастырғанда "лагуна" термині "арқа риф" немесе "арқа риф" терминімен мағынасы бірдей болып табылады, оны коралл рифі мамандары сол аймақты атау үшін жиі қолданады. Көптеген лагуналардың атауында "лагуна" сөзі кездеспейді. Солтүстік Каролинадағы Currituck, Albemarle және Pamlico шығанақтары, Лонг-Айленд пен Нью-Йорктегі Fire Island арасындағы Ұлы Оңтүстік шығанағы, Мэриленд штатының Оушен-Ситиді Уорстер округінің қалған бөлігінен бөліп тұратын Уайт шығанағы, Мэриленд штатының Банан өзені, АҚШ-тың Флорида штаты, Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Илаварра көлі, Австралия, Шотландиядағы Монтроз бассейні және Уэльстегі Broad Water өздерінің атауына қарамастан лагуналар деп жіктеледі. Англияда Чесил жағалауындағы Флит лагуна деп сипатталған. Кейбір тілдерде "лагуна" сөзі көлдің бір түрі ретінде қарастырылады: қытай тілінде көл – ху (湖), ал лагуна – сиху (潟湖). Француз Жерорта теңізіндегі бірнеше лагуналар этанг ("көл") деп аталады. Керісінше, басқа тілдерде мұндай су алаптарын атау үшін арнайы сөздер бар. Испан тілінде жағалау лагуналары жалпы түрде laguna costera деп аталады, бірақ Жерорта теңізі жағалауындағылар нақты albufera деп аталады. Орыс және украин тілдерінде Қара теңіздегілер лиман деп, ал жалпы атауы лагуна (Лагуна) деп аталады. Сол сияқты, Балтық теңізінде дания тілінде нақты сөз бар, ал неміс тілінде Бодден және Хафф, сондай-ақ лагунадан алынған жалпы терминдер қолданылады. Польшада бұл лагуналар zalew ("бұға") деп, Литвада marios ("лагуна, су қоймасы") деп аталады. Ютландияда бірнеше лагуналар фьорд деп танылады. Жаңа Зеландияда маори тіліндегі hapua сөзі құм мен қиыршық тас жағажайлары бар өзен сағасында пайда болған жағалау лагунасын білдіреді, ал waituna – уақытша жағалау суы, ол нағыз лагуна, көл немесе эстуарий емес. Кейбір тілдерде жағалау және атолл лагуналары арасында айырмашылық жасалады. Француз тілінде атолл лагунасын ғана білдіреді, ал жағалау лагуналары тұрақ көл немесе тоғанды білдіретін жалпы сөзбен сипатталады. Вьетнам тілінде Đầm san hô атолл лагунасын, ал Đầm phá жағалау лагунасын білдіреді. Латын Америкасында испан тіліндегі "лагуна" сөзі, лагунаға аударылатын, кішкентай өзенді кішкентай өзен ретінде қарастырған сияқты, кішкентай тұщы сулы көл үшін қолданылуы мүмкін. Алайда, кейде ол Мексикадағы Лагуна Катемако сияқты толық көлемді көлді сипаттау үшін де қолданылады, бұл елдегі аумағы бойынша үшінші үлкен көл болып табылады. Тұзды су лагунасы "жағалау лагунасы" (laguna costera) деп нақты анықталуы мүмкін. Португал тілінде де осыған ұқсас қолданыс бар: lagoa – теңіз суының тереңдігі аз немесе теңізге байланысты емес, тұщы сулы шағын көл болуы мүмкін.
Lagoons are shallow, often elongated bodies of water separated from a larger body of water by a shallow or exposed shoal, coral reef, or similar feature. Some authorities include fresh water bodies in the definition of "lagoon", while others explicitly restrict "lagoon" to bodies of water with some degree of salinity. The distinction between "lagoon" and "estuary" also varies between authorities. Richard A. Davis Jr. restricts "lagoon" to bodies of water with little or no fresh water inflow, and little or no tidal flow, and calls any bay that receives a regular flow of fresh water an "estuary". Davis does state that the terms "lagoon" and "estuary" are "often loosely applied, even in scientific literature". Timothy M. Kusky characterizes lagoons as normally being elongated parallel to the coast, while estuaries are usually drowned river valleys, elongated perpendicular to the coast. Coastal lagoons are classified as inland bodies of water. When used within the context of a distinctive portion of coral reef ecosystems, the term "lagoon" is synonymous with the term "back reef" or "backreef", which is more commonly used by coral reef scientists to refer to the same area. Many lagoons do not include "lagoon" in their common names. Currituck, Albemarle and Pamlico Sounds in North Carolina, Great South Bay between Long Island and the barrier beaches of Fire Island in New York, Isle of Wight Bay, which separates Ocean City, Maryland from the rest of Worcester County, Maryland, Banana River in Florida, US, Lake Illawarra in New South Wales, Australia, Montrose Basin in Scotland, and Broad Water in Wales have all been classified as lagoons, despite their names. In England, The Fleet at Chesil Beach has also been described as a lagoon. In some languages the word for a lagoon is simply a type of lake: In Chinese a lake is hu (湖), and a lagoon is xihu (潟湖). In the French Mediterranean several lagoons are called étang ("lake"). Contrariwise, several other languages have specific words for such bodies of water. In Spanish, coastal lagoons generically are laguna costera, but those on the Mediterranean coast are specifically called albufera. In Russian and Ukrainian, those on the Black Sea are [[Liman (landform) (лиман), while the generic word is laguna (Лагуна). Similarly, in the Baltic, Danish has the specific , and German the specifics Bodden and Haff, as well as generic terms derived from laguna. In Poland these lagoons are called zalew ("bay"), in Lithuania marios ("lagoon, reservoir"). In Jutland several lagoons are known as fjord. In New Zealand the Māori word hapua refers to a coastal lagoon formed at the mouth of a braided river where there are mixed sand and gravel beaches, while waituna, an ephemeral coastal waterbody, is neither a true lagoon, lake nor estuary. Some languages differentiate between coastal and atoll lagoons. In French, refers specifically to an atoll lagoon, while coastal lagoons are described as , the generic word for a still lake or pond. In Vietnamese, Đầm san hô refers to an atoll lagoon, whilst Đầm phá is coastal. In Latin America, the term laguna in Spanish, which lagoon translates to, may be used for a small fresh water lake in a similar way a creek is considered a small river. However, sometimes it is popularly used to describe a full sized lake, such as Laguna Catemaco in Mexico, which is actually the third largest lake by area in the country. The brackish water lagoon may be thus explicitly identified as a "coastal lagoon" (laguna costera). In Portuguese, a similar usage is found: lagoa may be a body of shallow seawater, or a small freshwater lake not linked to the sea.
Этимология
Лагуна итальян тіліндегі "лагуна" сөзінен шыққан, ол Венеция маңындағы суларды білдіреді, яғни Венеция лагунасын. "Лагуна" сөзі ағылшын тілінде кем дегенде 1612 жылдан белгілі, ал 1673 жылы "лагун" деп ағылшыншаландырылған. 1697 жылы Уильям Дампьер Мексика жағалауындағы "тұзды сулы лагуна немесе көл" туралы айтқан. 1769 жылы капитан Джеймс Кук "ортасында лагунасы бар, сопақ пішінді" аралды сипаттаған.
Lagoon is derived from the Italian laguna, which refers to the waters around Venice, the Venetian Lagoon. Laguna is attested in English by at least 1612, and had been Anglicized to "lagune" by 1673. In 1697 William Dampier referred to a "Lagune or Lake of Salt water" on the coast of Mexico. Captain James Cook described an island "of Oval form with a Lagoon in the middle" in 1769.
Атолл лагуналары
Атолл лагуналары коралл рифтерінің өсуі және оларды қоршаған аралдардың батып кетуі нәтижесінде пайдалады, соңында теңіз деңгейінен жоғары тек рифтер ғана қалады. Фрингтік рифтердің жағалау жағында пайдалатын лагуналардан айырмашылығы, атолл лагуналарында көбінесе терең (>) бөліктері кездеседі.
Atoll lagoons form as coral reefs grow upwards while the islands that the reefs surround subside, until eventually only the reefs remain above sea level. Unlike the lagoons that form shoreward of fringing reefs, atoll lagoons often contain some deep (>) portions.
Жағалаудағы лагуналар
Жағалау лагуналары, теңіз деңгейі жағалау бойындағы жерлерге қатысты көтеріліп жатқанда, жағасында бөгет аралдары немесе рифтер пайда болатын жұмсақ еңісті жағалауларда қалыптасады (теңіз деңгейінің өзінің көтерілуіне немесе жағалаудағы жердің шөгуіне байланысты). Тік немесе тасты жағалауларда немесе жабық судың жоғары-төмен қозғалысының амплитудасы артық болғанда жағалау лагуналары пайда болмайды. Жағалаудың жұмсақ еңістігіне байланысты жағалау лагуналары көлбеу болады. Теңіз деңгейінің салыстырмалы түрде төмендеуі лагунаны құрғақ қалдыруы мүмкін, ал теңіз деңгейінің көтерілуі бөгет аралдарын бұзып немесе жоюы мүмкін, сондай-ақ лагунаны қорғау үшін рифтерді тым терең суға батыруы мүмкін. Жағалау лагуналары жас және динамикалық, геологиялық тұрғыдан алғанда, қысқа ғұмырлы болуы мүмкін. Жағалау лагуналары кең таралған, әлемдік жағалаудың шамамен 15 пайызында кездеседі. АҚШ-та лагуналар Шығыс және Мексика шығанағының жағалауының 75 пайызынан астам бөлігінде табылған. Жағалау лагуналары әдетте, бөгет аралдары арасындағы сағалар арқылы ашық мұхитпен байланысады. Сағалардың саны мен мөлшері, жауын-шашын, булану және тұщы судың ағыны лагунаның сипатына әсер етеді. Ашық мұхитпен байланысы аз немесе мүлдем жоқ, тұщы судың ағыны аз немесе мүлдем жоқ және булану деңгейі жоғары лагуналар, мысалы, Оңтүстік Африкадағы Сент-Люсия көлі, өте тұзды болуы мүмкін. Ашық мұхитпен байланысы жоқ және тұщы судың көп ағыны бар лагуналар, мысалы, Флоридадағы Уорт лагунасы 19 ғасырдың ортасында толығымен тұщы сулы болуы мүмкін. Керісінше, көптеген кең сағалары бар лагуналар, мысалы, Вадден теңізі, күшті жабық су ағымдары мен араласуына ие. Жағалау лагуналары ағып келетін өзендерден, лагуна жағалауларынан ағып түсетін шөгінділерден және жабық су арқылы лагунаға әкелінетін шөгінділерден шөгінділерді жинақтайды. Дауыл толқындары бөгет аралдарын басып кеткен кезде лагунаға үлкен көлемде шөгінділер жиналуы мүмкін. Мангр және батпақ өсімдіктері лагунада шөгінділердің жиналуын жеңілдетеді. Бентостық организмдер шөгінділерді тұрақтандыруы немесе тұрақсыздандыруы мүмкін. Чилика көлі Азиядағы ең үлкен тұзды сулы лагуна және әлемдегі екінші үлкен жағалау лагунасы.
Coastal lagoons form along gently sloping coasts where barrier islands or reefs can develop offshore, and the sea level is rising relative to the land along the shore (either because of an intrinsic rise in sea level, or subsidence of the land along the coast). Coastal lagoons do not form along steep or rocky coasts, or if the range of tides is more than Due to the gentle slope of the coast, coastal lagoons are shallow. A relative drop in sea level may leave a lagoon largely dry, while a rise in sea level may let the sea breach or destroy barrier islands, and leave reefs too deep underwater to protect the lagoon. Coastal lagoons are young and dynamic, and may be short lived in geological terms. Coastal lagoons are common, occurring along nearly 15 percent of the world's shorelines. In the United States, lagoons are found along more than 75 percent of the Eastern and Gulf Coasts. Coastal lagoons are usually connected to the open ocean by inlets between barrier islands. The number and size of the inlets, precipitation, evaporation, and inflow of fresh water all affect the nature of the lagoon. Lagoons with little or no interchange with the open ocean, little or no inflow of fresh water, and high evaporation rates, such as Lake St. Lucia, in South Africa, may become highly saline. Lagoons with no connection to the open ocean and significant inflow of fresh water, such as the Lake Worth Lagoon in Florida in the middle of the 19th century, may be entirely fresh. On the other hand, lagoons with many wide inlets, such as the Wadden Sea, have strong tidal currents and mixing. Coastal lagoons tend to accumulate sediments from inflowing rivers, from runoff from the shores of the lagoon, and from sediment carried into the lagoon through inlets by the tide. Large quantities of sediment may be occasionally be deposited in a lagoon when storm waves overwash barrier islands. Mangroves and marsh plants can facilitate the accumulation of sediment in a lagoon. Benthic organisms may stabilize or destabilize sediments. Lake Chilika is the largest brackish water lagoon in Asia and the second largest coastal lagoon in the world.
Реттеу
Еуропалық Одақта жағалау лагуналарының тіршілік ортасы 92/43/ЕЭК директивасы (Тұрғын орталар туралы директива) бойынша жіктеліп, табиғи орталарды және жабайы флора мен фаунаны қорғауға жатады. Бұдан әрі, көптеген құс түрлері жағалау лагуналарында көбейеді. Осының салдарынан көптеген лагуналар 2009/147/ЕҚ директивасы (Құстар туралы директива) бойынша да қорғалады.
In the European Union, coastal lagoon habitat is classified and under Directive 92/43/EEC on the conservation of natural habitats and wild flora and fauna (Habitats Directive). Furthermore, numerous bird species breed in coastal lagoons. As a result, many lagoons are also protected under Directive 2009/147/EC on the conservation of birds (Birds Directive).