Кіріспе

Лагуна – рифтер, тосқауыл аралдар, тосқауыл түлімдер немесе мойындар сияқты тар жер бедерімен үлкен су айдынынан бөлінген, терең емес су қоймасы. Лагуналар көбінесе жағалау лагуналарына (немесе тосқауыл лагуналарына) және атолл лагуналарына бөлінеді. Олар құм мен қиыршық тасты жағалауларда да кездеседі. Жағалау лагуналары және эстуарийлер арасында белгілі бір шатасушылықтар бар. Лагуналар – әлемнің көптеген аймақтарындағы кең таралған жағалау нысандары.

Анықтама және терминология

Лагуналар – тереңдігі аз, көбінесе сопақ су алаптары, үлкен сулардан терең емес немесе ашық жайлау, коралл рифі немесе осыған ұқсас нысанмен бөлінеді. Кейбір мамандар "лагуна" анықтамасына тұщы суды да қосады, ал басқалары "лагуна" терминін белгілі бір деңгейде тұздылығы бар сулармен шектейді. "Лагуна" мен "эстуарий" арасындағы айырмашылық та түрлі мамандарда әртүрлі. Ричард А. Дэвис кіші "лагунаны" тұщы судың ағыны аз немесе мүлдем жоқ су алаптарымен және ағынның жоқтығымен немесе азымен шектейді, ал тұщы судың үнемі ағынын қабылдайтын кез келген шығанақты "эстуарий" деп атайды. Дэвис "лагуна" және "эстуарий" терминдерінің "ғылыми әдебиетте де жиі дұрыс қолданылмайды" деп мәлімдейді. Тимоти М. Куски лагуналарды әдетте жағалауға параллель созылған деп сипаттайды, ал эстуарийлер көбінесе жағалауға перпендикуляр созылған, суға батқан өзен аңғарлары болып табылады. Жағалау лагуналары ішкі су алаптары болып саналады. Коралл рифі экожүйелерінің ерекше бөлігін қарастырғанда "лагуна" термині "арқа риф" немесе "арқа риф" терминімен мағынасы бірдей болып табылады, оны коралл рифі мамандары сол аймақты атау үшін жиі қолданады. Көптеген лагуналардың атауында "лагуна" сөзі кездеспейді. Солтүстік Каролинадағы Currituck, Albemarle және Pamlico шығанақтары, Лонг-Айленд пен Нью-Йорктегі Fire Island арасындағы Ұлы Оңтүстік шығанағы, Мэриленд штатының Оушен-Ситиді Уорстер округінің қалған бөлігінен бөліп тұратын Уайт шығанағы, Мэриленд штатының Банан өзені, АҚШ-тың Флорида штаты, Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Илаварра көлі, Австралия, Шотландиядағы Монтроз бассейні және Уэльстегі Broad Water өздерінің атауына қарамастан лагуналар деп жіктеледі. Англияда Чесил жағалауындағы Флит лагуна деп сипатталған. Кейбір тілдерде "лагуна" сөзі көлдің бір түрі ретінде қарастырылады: қытай тілінде көл – ху (湖), ал лагуна – сиху (潟湖). Француз Жерорта теңізіндегі бірнеше лагуналар этанг ("көл") деп аталады. Керісінше, басқа тілдерде мұндай су алаптарын атау үшін арнайы сөздер бар. Испан тілінде жағалау лагуналары жалпы түрде laguna costera деп аталады, бірақ Жерорта теңізі жағалауындағылар нақты albufera деп аталады. Орыс және украин тілдерінде Қара теңіздегілер лиман деп, ал жалпы атауы лагуна (Лагуна) деп аталады. Сол сияқты, Балтық теңізінде дания тілінде нақты сөз бар, ал неміс тілінде Бодден және Хафф, сондай-ақ лагунадан алынған жалпы терминдер қолданылады. Польшада бұл лагуналар zalew ("бұға") деп, Литвада marios ("лагуна, су қоймасы") деп аталады. Ютландияда бірнеше лагуналар фьорд деп танылады. Жаңа Зеландияда маори тіліндегі hapua сөзі құм мен қиыршық тас жағажайлары бар өзен сағасында пайда болған жағалау лагунасын білдіреді, ал waituna – уақытша жағалау суы, ол нағыз лагуна, көл немесе эстуарий емес. Кейбір тілдерде жағалау және атолл лагуналары арасында айырмашылық жасалады. Француз тілінде атолл лагунасын ғана білдіреді, ал жағалау лагуналары тұрақ көл немесе тоғанды білдіретін жалпы сөзбен сипатталады. Вьетнам тілінде Đầm san hô атолл лагунасын, ал Đầm phá жағалау лагунасын білдіреді. Латын Америкасында испан тіліндегі "лагуна" сөзі, лагунаға аударылатын, кішкентай өзенді кішкентай өзен ретінде қарастырған сияқты, кішкентай тұщы сулы көл үшін қолданылуы мүмкін. Алайда, кейде ол Мексикадағы Лагуна Катемако сияқты толық көлемді көлді сипаттау үшін де қолданылады, бұл елдегі аумағы бойынша үшінші үлкен көл болып табылады. Тұзды су лагунасы "жағалау лагунасы" (laguna costera) деп нақты анықталуы мүмкін. Португал тілінде де осыған ұқсас қолданыс бар: lagoa – теңіз суының тереңдігі аз немесе теңізге байланысты емес, тұщы сулы шағын көл болуы мүмкін.

Этимология

Лагуна итальян тіліндегі "лагуна" сөзінен шыққан, ол Венеция маңындағы суларды білдіреді, яғни Венеция лагунасын. "Лагуна" сөзі ағылшын тілінде кем дегенде 1612 жылдан белгілі, ал 1673 жылы "лагун" деп ағылшыншаландырылған. 1697 жылы Уильям Дампьер Мексика жағалауындағы "тұзды сулы лагуна немесе көл" туралы айтқан. 1769 жылы капитан Джеймс Кук "ортасында лагунасы бар, сопақ пішінді" аралды сипаттаған.

Атолл лагуналары

Атолл лагуналары коралл рифтерінің өсуі және оларды қоршаған аралдардың батып кетуі нәтижесінде пайдалады, соңында теңіз деңгейінен жоғары тек рифтер ғана қалады. Фрингтік рифтердің жағалау жағында пайдалатын лагуналардан айырмашылығы, атолл лагуналарында көбінесе терең (>) бөліктері кездеседі.

Жағалаудағы лагуналар

Жағалау лагуналары, теңіз деңгейі жағалау бойындағы жерлерге қатысты көтеріліп жатқанда, жағасында бөгет аралдары немесе рифтер пайда болатын жұмсақ еңісті жағалауларда қалыптасады (теңіз деңгейінің өзінің көтерілуіне немесе жағалаудағы жердің шөгуіне байланысты). Тік немесе тасты жағалауларда немесе жабық судың жоғары-төмен қозғалысының амплитудасы артық болғанда жағалау лагуналары пайда болмайды. Жағалаудың жұмсақ еңістігіне байланысты жағалау лагуналары көлбеу болады. Теңіз деңгейінің салыстырмалы түрде төмендеуі лагунаны құрғақ қалдыруы мүмкін, ал теңіз деңгейінің көтерілуі бөгет аралдарын бұзып немесе жоюы мүмкін, сондай-ақ лагунаны қорғау үшін рифтерді тым терең суға батыруы мүмкін. Жағалау лагуналары жас және динамикалық, геологиялық тұрғыдан алғанда, қысқа ғұмырлы болуы мүмкін. Жағалау лагуналары кең таралған, әлемдік жағалаудың шамамен 15 пайызында кездеседі. АҚШ-та лагуналар Шығыс және Мексика шығанағының жағалауының 75 пайызынан астам бөлігінде табылған. Жағалау лагуналары әдетте, бөгет аралдары арасындағы сағалар арқылы ашық мұхитпен байланысады. Сағалардың саны мен мөлшері, жауын-шашын, булану және тұщы судың ағыны лагунаның сипатына әсер етеді. Ашық мұхитпен байланысы аз немесе мүлдем жоқ, тұщы судың ағыны аз немесе мүлдем жоқ және булану деңгейі жоғары лагуналар, мысалы, Оңтүстік Африкадағы Сент-Люсия көлі, өте тұзды болуы мүмкін. Ашық мұхитпен байланысы жоқ және тұщы судың көп ағыны бар лагуналар, мысалы, Флоридадағы Уорт лагунасы 19 ғасырдың ортасында толығымен тұщы сулы болуы мүмкін. Керісінше, көптеген кең сағалары бар лагуналар, мысалы, Вадден теңізі, күшті жабық су ағымдары мен араласуына ие. Жағалау лагуналары ағып келетін өзендерден, лагуна жағалауларынан ағып түсетін шөгінділерден және жабық су арқылы лагунаға әкелінетін шөгінділерден шөгінділерді жинақтайды. Дауыл толқындары бөгет аралдарын басып кеткен кезде лагунаға үлкен көлемде шөгінділер жиналуы мүмкін. Мангр және батпақ өсімдіктері лагунада шөгінділердің жиналуын жеңілдетеді. Бентостық организмдер шөгінділерді тұрақтандыруы немесе тұрақсыздандыруы мүмкін. Чилика көлі Азиядағы ең үлкен тұзды сулы лагуна және әлемдегі екінші үлкен жағалау лагунасы.

Реттеу

Еуропалық Одақта жағалау лагуналарының тіршілік ортасы 92/43/ЕЭК директивасы (Тұрғын орталар туралы директива) бойынша жіктеліп, табиғи орталарды және жабайы флора мен фаунаны қорғауға жатады. Бұдан әрі, көптеген құс түрлері жағалау лагуналарында көбейеді. Осының салдарынан көптеген лагуналар 2009/147/ЕҚ директивасы (Құстар туралы директива) бойынша да қорғалады.