Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тұщы және теңіз суы арасындағы тұздылығы бар су
Water with salinity between freshwater and seawater
Бракты су, кейде "брак су" деп те аталады, табиғи ортада кездесетін, тұщы судан артық, бірақ теңіз суынан кем тұздылығы бар су. Ол теңіз суының (тұзды судың) және тұщы судың араласуынан, мысалы, эстуарийлерде пайда болуы мүмкін, немесе бракты қазба сулы горизонттарда кездесуі мүмкін. Бұл сөз орта голланд тіліндегі "brak" түбірінен шыққан. Кейбір адам қызметі бракты суды тудыруы мүмкін, атап айтқанда, дикалар және тұщы су шағасын өндіру үшін жағалау батпақтарын су басу сияқты инженерлік жобалар. Бракты су тұздылық градиенті энергиясын өндіру процесінің негізгі қалдық өнімі болып табылады. Бракты су көптеген құрлық өсімдік түрлерінің өсуіне қолайсыз болғандықтан, тиісті басқарусыз қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін (шаға шаруашылықтары туралы мақаланы қараңыз). Техникалық тұрғыдан алғанда, бракты судың бір литрінде 0,5-ден 30 грамға дейін тұз болады, көбінесе мыңнан 0,5-тен 30 бөлік (‰) ретінде көрсетіледі, бұл 1,0004-тен 1,0226-ға дейінгі нақты салмаққа тең. Осылайша, бракты су тұздылық режимдерінің кең ауқымын қамтиды және нақты анықталған жағдай ретінде қарастырылмайды. Көптеген бракты жер бетіндегі сулардың ерекшелігі – олардың тұздылығы кеңістікте немесе уақыт өте қанағаттанарлық түрде өзгеруі мүмкін. Тұз концентрациясы 30‰-ден жоғары су тұзды деп есептеледі. Wikipedia-дағы тұздылық туралы мақаладан тұздылық кестесін қараңыз.
Brackish water, sometimes termed brack water, is water occurring in a natural environment that has more salinity than freshwater, but not as much as seawater. It may result from mixing seawater (salt water) and fresh water together, as in estuaries, or it may occur in brackish fossil aquifers. The word comes from the Middle Dutch root brak. Certain human activities can produce brackish water, in particular civil engineering projects such as dikes and the flooding of coastal marshland to produce brackish water pools for freshwater prawn farming. Brackish water is also the primary waste product of the salinity gradient power process. Because brackish water is hostile to the growth of most terrestrial plant species, without appropriate management it is damaging to the environment (see article on shrimp farms). Technically, brackish water contains between 0.5 and 30 grams of salt per litre—more often expressed as 0.5 to 30 parts per thousand (‰), which is a specific gravity of between 1.0004 and 1.0226. Thus, brackish covers a range of salinity regimes and is not considered a precisely defined condition. It is characteristic of many brackish surface waters that their salinity can vary considerably over space or time. Water with a salt concentration greater than 30‰ is considered saline. See the salinity table from the Wikipedia salinity article.
Су бұғаздары
Құрғақ су жағдайы көбінесе тұщы су мен теңіз суының араласуынан пайда болады. Шындығында, әлемдегі ең кең таралған құрғақ сулы орталар – өзендердің теңізге құятын жерлері, яғни эстуарийлер. Лондон арқылы ағатын Темза өзені – классикалық өзен эстуарийі. Лондоннан батысқа қарай бірнеше шақырым жердегі Теддингтон қаласы Темзаның толқынды және толқынсыз бөліктерінің арасындағы шекараны белгілейді, бірақ орташа тұздылығы өте төмен болғандықтан және балық фаунасы негізінен таран, даке, сазан, мүрде және шұбар сияқты тұщы су түрлерінен тұратындықтан, ол әлі де Баттерсиге дейін тұщы сулы өзен болып саналады. Темза эстуарийі Баттерси мен Грейвсенд арасында құрғақ болады, ал тұщы су балықтарының түрлері азаяды, негізінен таран мен даке басым; флаундер, еуропалық теңіз басы, мулет және майшабақ сияқты еврихалинді теңіз түрлері көбірек кездеседі. Шығысқа қарай тұздылық артады және тұщы су балықтары толығымен еврихалинді теңіз балықтарымен ауыстырылады, өзен Грейвсендке жеткенге дейін, бұл кезде жағдай толығымен теңіздік болады және балық фаунасы көршілес Солтүстік теңіздікіне ұқсас, еврихалинді де, стенохалинді де теңіз түрлерін қамтиды. Өзенде тіршілік ететін су өсімдіктері мен омыртқасыз жануарлардың да осыған ұқсас ауысуын байқауға болады. Таза судан теңіз экожүйесіне экологиялық сабақтастықтың осы түрі өзен эстуарийлеріне тән. Өзен эстуарийлері лосось, шортан және егіз сияқты анадромды және катадромды балық түрлерінің көшіп-қону кезінде маңызды тоқтау орны болып табылады, оларға әлеуметтік топтар құруға және тұздылықтың өзгеруіне бейімделуге уақыт береді. Лосось – анадромды, яғни олар теңізде өмір сүреді, бірақ шағылысу үшін өзендерге көтеріледі; егіздер – катадромды, өзендерде және ағындарда өмір сүреді, бірақ көбейту үшін теңізге қайта оралады. Эстуарийлер арқылы көшіп өтетін түрлерден басқа, оларды "балапандық орталар" ретінде пайдаланатын көптеген балықтар бар, олардың жас балықтары басқа жерге көшуден бұрын тамақтанып, өсе алады. Селдянка мен камбала – осы мақсатта Темза эстуарийін пайдаланатын екі маңызды коммерциялық түр. Эстуарийлер сондай-ақ балық аулау орындары ретінде және балық шаруашылығы немесе балық өсіру үшін қолданылады. Мысалы, Атлант мұхитының лосось шаруашылықтары көбінесе эстуарийлерде орналасқан, бірақ бұл дау тудырды, себебі осылай істеу арқылы балық шаруашылары көшіп бара жатқан жабайы балықтарды шаруашылыққа алынған балықтардан шығып кететін теңіз биттері сияқты сыртқы паразиттердің көп санына ұшыратады.
Brackish water condition commonly occurs when fresh water meets seawater. In fact, the most extensive brackish water habitats worldwide are estuaries, where a river meets the sea. The River Thames flowing through London is a classic river estuary. The town of Teddington a few miles west of London marks the boundary between the tidal and non tidal parts of the Thames, although it is still considered a freshwater river about as far east as Battersea insofar as the average salinity is very low and the fish fauna consists predominantly of freshwater species such as roach, dace, carp, perch, and pike. The Thames Estuary becomes brackish between Battersea and Gravesend, and the diversity of freshwater fish species present is smaller, primarily roach and dace; euryhaline marine species such as flounder, European seabass, mullet, and smelt become much more common. Further east, the salinity increases and the freshwater fish species are completely replaced by euryhaline marine ones, until the river reaches Gravesend, at which point conditions become fully marine and the fish fauna resembles that of the adjacent North Sea and includes both euryhaline and stenohaline marine species. A similar pattern of replacement can be observed with the aquatic plants and invertebrates living in the river. This type of ecological succession from freshwater to marine ecosystem is typical of river estuaries. River estuaries form important staging points during the migration of anadromous and catadromous fish species, such as salmon, shad and eels, giving them time to form social groups and to adjust to the changes in salinity. Salmon are anadromous, meaning they live in the sea but ascend rivers to spawn; eels are catadromous, living in rivers and streams, but returning to the sea to breed. Besides the species that migrate through estuaries, there are many other fish that use them as "nursery grounds" for spawning or as places young fish can feed and grow before moving elsewhere. Herring and plaice are two commercially important species that use the Thames Estuary for this purpose. Estuaries are also commonly used as fishing grounds and as places for fish farming or ranching. For example, Atlantic salmon farms are often located in estuaries, although this has caused controversy, because in doing so, fish farmers expose migrating wild fish to large numbers of external parasites such as sea lice that escape from the pens the farmed fish are kept in.
Мангролар
Тағы бір маңызды тұзды-тұщы сулы мекен – мангроу батпағы немесе мангал. Көптеген, бірақ барлық емес, мангроу батпақтары судың тұздылығы әр толқынмен өзгеретін сағалар мен лагуналардың жиегінде орналасқан. Мангроу орманды мекендейтін ерекше жануарлардың ішінде – құрлықта азық іздейтін балықтар, сондай-ақ, ағаштарда тіршілік ететін жәндіктер мен кішкентай жануарларды "тұмсықтап" суға түсіріп жейтін, шағала тәрізді жебе балықтары бар. Мангроу батпақтары, сағалар сияқты, көптеген балық түрлері үшін өте маңызды көбейетін жерлер болып табылады. Мысалы, лақ балықтары, жарты мүңкілдер және тарапон балықтары олардың арасында шағылысады немесе жетіледі. Балықтан басқа, мангроуларды көптеген басқа жануарлар пайдаланады, олардың ішінде тұз су крокодилі, американдық крокодил, сопақ мұрынды маймыл, ромбылы қалқанды тасбақа және шабақ жейтін бақа (Fejervarya cancrivora, бұрын Rana cancrivora) сияқты түрлер бар. Мангроу батпақтары – қасқырлар, лелектер, қалақ мүңкілдер, қазаншорлар, балықшылдар және теңіз құстары сияқты көптеген құс түрлері үшін маңызды ұялау орындары болып табылады. Адамдар үшін көбінесе масалар мен басқа да жәндіктердің көп болуынан жағымсыз болса да, мангроу батпақтары құрлық пен теңіз арасындағы маңызды қорғаныш аймақтар болып табылады және әсіресе дауылдар мен цунамилердің зиянын азайтуға көмектеседі. Сундарбан мен Бхитарканика мангролары – Бенгал шығанағының жағалауында орналасқан әлемдегі екі ірі мангро орманның бірі.
Another important brackish water habitat is the mangrove swamp or mangal. Many, though not all, mangrove swamps fringe estuaries and lagoons where the salinity changes with each tide. Among the most specialised residents of mangrove forests are mudskippers, fish that forage for food on land, and archer fish, perch like fish that "spit" at insects and other small animals living in the trees, knocking them into the water where they can be eaten. Like estuaries, mangrove swamps are extremely important breeding grounds for many fish, with species such as snappers, halfbeaks, and tarpon spawning or maturing among them. Besides fish, numerous other animals use mangroves, including such species as the saltwater crocodile, American crocodile, proboscis monkey, diamondback terrapin, and the crab eating frog, Fejervarya cancrivora (formerly Rana cancrivora). Mangroves represent important nesting sites for numerous birds groups such as herons, storks, spoonbills, ibises, kingfishers, shorebirds and seabirds. Although often plagued with mosquitoes and other insects that make them unpleasant for humans, mangrove swamps are very important buffer zones between land and sea, and are a natural defense against hurricane and tsunami damage in particular. The Sundarbans and Bhitarkanika Mangroves are two of the large mangrove forests in the world, both on the coast of the Bay of Bengal.
Құрғақ теңіздер мен көлдер
Кейбір теңіздер мен көлдер тұщылауат. Балтық теңізі – Солтүстік теңізге іргелес жатқан тұщылауат теңіз. Бастапқыда Плейстоценге дейін Эриданос өзен жүйесі болған, содан бері Солтүстік теңіз суға батқан, бірақ жақын жерлерден көп мөлшерде тұщы су алып, суын тұщылауат етіп сақтап тұр. Теңіз суының тығыздығы жоғары болғандықтан, Балтық теңізінің суы қабатталған, түбінде теңіз суы, ал үстінде тұщы су орналасқан. Судың жағалаудағы толқындар мен дауылдардың аздығынан араласу шектеулі, нәтижесінде беткі судың балық фаунасы тұщы су балықтарынан, ал төменгі қабатта теңіз балықтарынан тұрады. Треска – Балтық теңізінің терең суларында ғана кездесетін түр, ал шұбар балықтар тұздылығы аз беткі суларда ғана таралған. Каспий теңізі – әлемдегі ең үлкен көл және тұздылығы қалыпты теңіз суынан үш еседей төмен тұщылауат суға ие. Каспий теңізі ерекше жануарлар дүниесімен, соның ішінде теңізде өмір сүрмейтін сиыр мүжілдердің (каспий мүжілі) бірімен және икраның маңызды көзі болып табылатын үлкен бекірелермен әйгілі. Гудзон шығанағы – Арктика мұхитының тұщылауат шеткі теңізі. Оның тұщылауат болуының себебі – ашық мұхитпен байланысының шектеулі болуы, үлкен Гудзон шығанағының су жинау алабынан келетін тұщы судың көп мөлшері және жылдың жартысынан астам уақыты мұзбен жабылып, буланудың төмен деңгейде болуы. Қара теңіздің беткі суы тұщылауат, тұздылығы шамамен 17–18 промиль, ал мұхиттарда 30–40 промиль. Қара теңіздің терең, оттегісіз суы Жерорта теңізінің жылы, тұзды суынан пайда болады. Техас және Оклахома штаттарының шекарасында орналасқан Техома көлі – эндореликті алапқа жатпайтын және тікелей теңіздің бір бөлігі емес, тұщылауат көлдің сирек мысалы. Бірақ оның тұздылығы мұнда аталған басқа су объектілеріне қарағанда едәуір төмен. Су қоймасы Оңтүстік Қызыл өзенге бөгет салу арқылы құрылған, ол (бірнеше салаларымен бірге) өзеннің жоғары ағысынан жасырылған кен орындарынан табиғи сіңу арқылы көп мөлшерде тұз алады. Тұздылығы соншалық, жоғары тұзды суларда ғана кездесетін жолақты бас балығы көлде өздігінен көбейіп, тұрақты популяция құрады.
Some seas and lakes are brackish. The Baltic Sea is a brackish sea adjoining the North Sea. Originally the Eridanos river system prior to the Pleistocene, since then it has been flooded by the North Sea but still receives so much freshwater from the adjacent lands that the water is brackish. As seawater is denser, the water in the Baltic is stratified, with seawater at the bottom and freshwater at the top. Limited mixing occurs because of the lack of tides and storms, with the result that the fish fauna at the surface is freshwater in composition while that lower down is more marine. Cod are an example of a species only found in deep water in the Baltic, while pike are confined to the less saline surface waters. The Caspian Sea is the world's largest lake and contains brackish water with a salinity about one third that of normal seawater. The Caspian is famous for its peculiar animal fauna, including one of the few non marine seals (the Caspian seal) and the great sturgeons, a major source of caviar. Hudson Bay is a brackish marginal sea of the Arctic Ocean, it remains brackish due its limited connections to the open ocean, very high levels freshwater surface runoff input from the large Hudson Bay drainage basin, and low rate of evaporation due to being completely covered in ice for over half the year. In the Black Sea the surface water is brackish with an average salinity of about 17–18 parts per thousand compared to 30 to 40 for the oceans. The deep, anoxic water of the Black Sea originates from warm, salty water of the Mediterranean. Lake Texoma, a reservoir on the border between the U. S. states of Texas and Oklahoma, is a rare example of a brackish lake that is neither part of an endorheic basin nor a direct arm of the ocean, though its salinity is considerably lower than that of the other bodies of water mentioned here. The reservoir was created by the damming of the Red River of the South, which (along with several of its tributaries) receives large amounts of salt from natural seepage from buried deposits in the upstream region. The salinity is high enough that striped bass, a fish normally found only in salt water, has self sustaining populations in the lake.
Адамға қолдану
Адамдар кермек суды көптеген салаларда пайдаланады. Ол көбінесе электр энергиясын өндіру үшін салқындату суы ретінде, сондай-ақ тау-кен, мұнай және газ өнеркәсібінде түрлі мақсаттарда қолданылады. Тұзсыздандырылғаннан кейін оны ауыл шаруашылығында, мал шаруашылығында және қалалық тұрғындардың қажеттіліктері үшін де пайдалануға болады. Кермек суды кері осмоз, электродиализ және басқа да сүзгілеу процестері арқылы тазалауға болады.
Brackish water is being used by humans in many different sectors. It is commonly used as cooling water for power generation and in a variety of ways in the mining, oil, and gas industries. Once desalinated it can also be used for agriculture, livestock, and municipal uses. Brackish water can be treated using reverse osmosis, electrodialysis, and other filtration processes.