Фанди шығанағы: Әлемдегі ең үлкен толқындар мен геологиялық мұражайы

Кіріспе

Солтүстік Американың шығыс жағалауындағы Фанди шығанағы

Фанди шығанағы – Канаданың Нью-Брансуик және Новая Шотландия провинциялары арасындағы шығанақ. Оның шағын бөлігі АҚШ-тың Мэн штатымен шектеседі. Бұл Мэн шығанағының бір бөлігі. Ондағы толқынның көтерілу және төмендеу деңгейі әлемдегі ең жоғары көрсеткішті құрайды. Атауы француз тіліндегі "fendu" сөзінен бұрмаланған болуы мүмкін, ол "жарылыс" немесе "бөлініс" деген мағынаны білдіреді.

Жауын-шашын

Фанди шығанағындағы су тасқыны шамамен ; бүкіл әлемдегі орташа су тасқыны шамамен . Айдың, күннің және атмосфералық жағдайларға байланысты кейбір су тасқындары басқаларына қарағанда жоғары болады. Құбыр тәрізді шығанақтағы судың резонансы себепті арнадан өте күшті су ағып өтеді. Бір 12 сағаттық су айналымында шамамен 100 миллиард тонна (110 миллиард қысқа тонна) су шығанаққа құйылып, қайта ағып шығады, бұл сол кезеңдегі әлемдегі барлық өзендердің жалпы ағынынан екі есе көп. Анаполис Рояль электр станциясы, Анаполис Рояль өзенінің жоғары жағында орналасқан 20 МВт-дық су тасқыны электр станциясы, 2019 жылы жабылып қалғанға дейін әлемдегі сирек су тасқыны электр станцияларының бірі және Солтүстік Америкадағы жалғыз станция болды. Фанди шығанағына құятын көптеген өзендерде судың ағысы байқалады – бұл өзеннің қалыпты ағысына қарсы жолын "бұрып" өтетін толқынның алдыңғы бөлігі. Ең белгілі су ағындары Петикодиак, Маккан, Сент-Круа және Кеннеткук өзендерінде кездеседі. 1968 жылы дамба салынбастан бұрын және өзеннің саздануына дейін Петиткодиак өзенінде әлемдегі ең үлкен су ағындарының бірі болған, биіктігі дейін жететін. 2010 жылы дамба қақпалары ашылғаннан бері су ағысы қайтадан пайда болды, ал 2013 жылы серферлер оны рекордтық деңгейде бағындырды. Басқа да су тасқыны құбылыстарына Сент-Джон өзенінің сағасына жақын жердегі кері құламалар, Энраге мүйісіндегі тасқын және Пасамакуодди шығанағындағы Ескі Шошқа бұрғылауы жатады. Континенттік дрейф әлемді қайта қалыптастырған кезде рифтік аңғарлар пайда болды, соның ішінде Кобеквид-Чедабукто жарық жүйесі. Континенттік бөліну кезінде магма базальттық лава түрінде жарылып, Бариер және Гранд Манан аралдарында және шығанақтың басқа да аймақтарында көрінетін бағаналы біріктірулер сияқты магмалық тау жыныстарын қалдырды. Бұл ағындар көбінесе сирек минералдық кен орындарының орналасқан жері болып табылады, оларға агат, аметист және стильбит кіреді, соңғысы Нова Скотияның провинциялық минералы болып табылады. – ЮНЕСКО-ның планетаның геологиялық мұрасын насихаттау және сақтау жөніндегі бастамасы.

The tidal range in the Bay of Fundy is about ; the average tidal range worldwide is only Some tides are higher than others, depending on the position of the moon, the sun, and atmospheric conditions. Because of tidal resonance in the funnel shaped bay, the tides that flow through the channel are very powerful. In one 12 hour tidal cycle, about 100 billion tonnes (110 billion short tons) of water flows in and out of the bay, which is twice as much as the combined total flow of all the rivers of the world over the same period. The Annapolis Royal Generating Station, a 20 MW tidal power station on the Annapolis River upstream of Annapolis Royal, was, until its shutdown in 2019, one of the few tidal generating stations in the world, and the only one in North America. Most of the rivers that drain into the Bay of Fundy have a tidal bore, a wave front of the incoming tide that "bores" its way up a river against its normal flow. Notable tidal bores include those on the Petitcodiac, Maccan, St. Croix, and Kennetcook rivers. Before the construction of a causeway in 1968 and subsequent siltation of the river, the Petitcodiac River had one of the world's largest tidal bores, up to high. Since the opening of the causeway gates in 2010, the bore has been coming back, and in 2013 surfers rode it a record breaking
Other tidal phenomena include the Reversing Falls near the mouth of the Saint John River, a rip tide at Cape Enrage, and the Old Sow whirlpool at Passamaquoddy Bay. As continental drift reshaped the world, rift valleys formed, including the Cobequid–Chedabucto fault system. During the continental breakup, magma erupted as basaltic lavas and left igneous rock formations such as the columnar jointing which can be seen on Brier and Grand Manan islands, among other places around the bay. These flows often are the sites of rarer mineral deposits including agate, amethyst, and stilbite, the latter being the provincial mineral of Nova Scotia. a UNESCO initiative to promote and conserve the planet's geological heritage.

Тарих

Микмактар Фанди шығанағында балық аулап, алғашқы еуропалықтар келгенге дейін ғасырлар бойы шығанақтың төңірегіндегі елді мекендерде өмір сүрді. Микмак жырларында айтылуынша, Глоскап суға түсуге ниеттенген кезде толқын пайда болған. Шығанақты алғаш 1520 шамасында португалдық саяхатшы Жоао Альварес Фагундес зерттеген болуы мүмкін, бірақ 1558 жылға дейін португалдық карталарда бұл шығанақ көрсетілмеген. Алғашқы еуропалық бекініс француздықтардың Мэн штатындағы Сент-Кроис аралындағы және 1605 жылы Пьер Дугуа мен Самуэль де Шамплен құрған Порт-Рояльде орналасқан. Шамплен оны Лабае Франсуа (Француз шығанағы) деп атады. Шамплен шығанақта португалдықтар қалдырған ескі, шіріген крестке тап болғанын айтады. Шығанақтың төңірегіндегі елді мекендерге көптеген әскери шабуылдар жасалды, біріншісі француз бен британдықтардың аймаққа билік ету үшін күресі болды, нәтижесінде акадиялықтар қуылды, кейіннен Америка революциясы мен 1812 жылғы соғыс кезінде американдықтар шабуыл жасады. 19 ғасырда шығанақта кемелер көп жүріп-тұрды, кеме жасау өркендеді, соның ішінде Нью-Брансуиктің Сент-Мартинс қаласынан Джеймс Моран, Монктоннан Джозеф Салтер және Новая Шотландияның Мэйтленд қаласынан Уильям Д. Лоуренс есімді шеберлер жұмыс істеді. Фанди порттары әлемдегі ең жылдам кеме – «Марко Полоны», Канадада салынған ең үлкен ағаш кеме – «Уильям Д. Лоуренсті» және батыс әлеміндегі алғашқы әйел теңіз саяхатшысы – Молли Кульді жасады. Сондай-ақ, құпия кеме «Мэри Селест» осы жерде салынған. Су деңгейінің ең жоғары көрсеткіші 1869 жылдың қазан айында тіркелді. Ол порттар мен елді мекендерге кең ауқымда зардап келтірді, оның көп бөлігі Саксби дауілінің тропикалық циклоннан туған екі метрлік дауыл толқынына байланысты болды, ол қауіпті көктемгі толқынмен бірге келді. Толқындар Минас бассейні мен Тантрамар батпақтарындағы жазық жерлерді қорғайтын бөгеттерді бұзып, мұхит суын ішкі аймақтарға жеткізді.

Елді мекендер

Бұғаттағы ең ірі халық орталығы – Сент-Джон, Нью-Брансуик, маңызды порт және қазіргі Канаданың алғашқы құрылған қаласы. Басқа елді мекендерге Нью-Брансуиктегі Сент-Эндрюс, Блэкс-Харбор, Гранд-Манан, Кампобелло, Фанди-Сент-Мартинс, Альма, Риверсайд-Альберт, Хопвелл-Кейп және Саквилл, ал Новая Шотландиядағы Амхерст, Адвокат-Харбор, Паррсборо, Труро, Мейтленд, Шевери, Виндзор, Вольфвилл, Каннинг, Аннаполис-Рояль және Дигби кіреді.